پرسش‌هاي قرآني جوانان (4)

«روابط دختر و پسر»

 

 

 

 

 

 

 

جمعي از پژوهشگران قرآني زير نظر

دکتر محمد علي رضايي اصفهاني


پرسش‌ها:

 

فصل اول: کليات

قرآن در مورد عدالت حقوقي و حقيقي بين دختر و پسر چه مي‌فرمايد؟...... 19

الف ـ تفاوت در ارزش، مقام و منزلت معنوي............................................... 19

ب ـ تفاوت‌هاي طبيعي ميان زن و مرد........................................................... 21

ستايش‌ها و نکوهش‌ها.................................................................................... 26

اگر دين اسلام ميان دختر و پسر تفاوتى قائل نيست، چرا ديه دختر نصف ديه پسر است؟28

الف ـ تفاوت در ارزش، مقام و منزلت معنوى زن و مرد:.............................. 28

ب ـ تفاوت‏هاى بين زن و مرد........................................................................ 32

مقصود از «فمينيسم» چسيت و پيامدهاي منفي آن در روابط زن و مرد کدام است؟            33

جنبش فمينيستي و پيامدهاي اجتماعي.......................................................... 34

توصيه‌هاي جنبش فمينيستي و کنوانسيون و پيامدهاي آن از نگاه صاحب‌نظران اجتماعي35

مقايسه جمعيت زير 15 سال و بيش از 65 سال جهان سوم و جهان صنعتي.. 36

روابط آزاد و برابر زن و مرد.......................................................................... 55

فصل دوم: عشق

عشق چيست و چرا بايد عاشق شويم؟........................................................... 61

آثار عشق......................................................................................................... 70

نظر قرآن دربارة غريزة جنسي و لذت طلبي چيست؟................................... 74

1. لذت طلبي................................................................................................... 74

2. غريزه جنسي............................................................................................... 77

تحليل روان‌شناختي ـ قرآني رابطه ميان دختر و پسر چيست؟.................... 103

علت برقراري روابط دوستانه ناسالم دختر و پسر......................................... 94

پيامدهاي دوستي ناسالم دختر و پسر............................................................. 96

براى برطرف كردن شهوت و زياد كردن تقوا چه راهكارهايى وجود دارد؟99

اول: شهوت و راه‌هاي کنترل آن.................................................................... 99

دوم: تقوا و راه‌هاي افزايش آن.................................................................... 102

اسلام براي کنترل عشق به جنس موافق و مخالف چه راهکاري پيشنهاد کرده است؟        105

انواع عشق..................................................................................................... 107

فصل سوم: معاشرت

آيين معاشرت و ارتباط جوان مسلمان با جنس موافق و مخالف چيست؟. 115

راه‌هاي ارتباط:.............................................................................................. 118

آيات مربوط به روابط دختر و پسر را بيان کرده و توضيح دهيد............... 124

الف ـ آيات مربوط به گفتگوي موسي با دختران شعيب........................... 124

ب ـ آيات مربوط به تعيين افراد محرم و نامحرم و نگاه به آن‌ها:............... 143

ج ـ آيات مربوط به حجاب (تأمين سلامت اجتماعي و بهداشت رواني زنان).......... 151

    د ـ آيات مربوط به ازدواج و خواستگاري.............................................. 155

آيا رابطه با جنس مخالف از اقوام نزديك جايز است؟............................. 156

ارتباط دختر و پسر براي استفاده علمي چگونه است؟................................ 160

اول: ارتباط كلامي....................................................................................... 160

دوم: ارتباط نگاهي....................................................................................... 162

سوم. ارتباط فيزيكي..................................................................................... 162

آيا داشتن دوست دختر (براي امر به معروف و نهي از منکر) مشکل دارد؟.... 164

امتياز و آسيب‌هاي چت و ارتباطات اينترنتي چيست؟............................... 166

در چه مواردي حضور زنان در ورزشگاه‌ها و چت کردن اينترنتي و همکار شدن يک زن و يک مرد جايز است؟          170

چت کردن اينترنتي...................................................................................... 173

زن و مرد در محيط کار................................................................................ 174

همجنس بازي و پيامدهاي آن را از منظر قرآن، حديث، فقه و بهداشت توضيح دهيد.      176

راهکارهاي سالم سازي ارتباط دختر و پسر چيست؟.................................. 186

نظر قرآن و روايات در مورد تفريح‌هاي سالم و شادي و نشاط چيست؟... 192

نياز به شادي و تفريح................................................................................... 193

نمودهاي تفريح‌هاي سالم در دستورهاي اسلام........................................... 199

فصل چهارم: ازدواج

نظر قرآن درباره خواستگاري و مقدمات آن چيست؟................................ 209

اصول اوليه در نگاه و گفتگو  قبل از ازدواج چيست؟................................ 212

نگاه به جنس مخالف از منظر قرآن چگونه است؟..................................... 215

گفتگوي دختر و پسر قبل از ازدواج چه حكمي دارد؟............................... 221

دست دادن دختر و پسر چه حكمي دارد؟................................................... 223

حضور دختران در اجتماع تا چه اندازه جايز است؟.................................... 225

مواردي كه در نگاه دختر و پسر استثنا شده كدام است؟............................ 226

بررسي آية خواستگاري............................................................................... 233

الگوي قرآن در روابط دختر و پسر............................................................. 239

موسي7و دختران شعيب......................................................................... 239

چرا در جامعه ما مرد به خواستگاري زن مي‌رود؟....................................... 242

حکمت‌ها و اسرار خواستگاري مرد از زن:................................................. 243

معيار انتخاب همسر شايسته از نظر قرآن چيست؟....................................... 245

در هنگام مخالفت پدر و مادر با ازدواج، چه بايد کرد؟.............................. 251

آيا در ازدواج با دختر باکره اجازه پدر او واجب است؟............................ 252

آيا «قسمت بودن» در ازدواج از نظر اسلام صحيح است؛ يعنى مشخص است كه در آينده با چه فردى ازدواج مى‏كند؟255

اگر تعيين شده كه در آينده با چه كسى ازدواج مى‏كنيم، آيا اين مصداق جبر نيست؟      257

اهميت ازدواج از ديدگاه قرآن و احاديث در چيست؟............................... 261

آثار و قواعد ازدواج چيست؟...................................................................... 266

الف ـ اثر اجتماعي (حفظ نسل).................................................................. 266

ب ـ آثار فردي.............................................................................................. 266

ازدواج چند قسم است؟............................................................................... 271

دلايل جواز ازدواج موقت........................................................................... 272

مسئوليت جامعه در مورد ازدواج جوانان چيست؟...................................... 275

ازدواج‌هاي ممنوع كدام است؟................................................................... 277

رخصت در ازدواج چرا؟.............................................................................. 282

اقسام زنان و مسئلة رخصت.......................................................................... 282

کابين (مهر) چرا و چگونه؟......................................................................... 285

تعيين مهر...................................................................................................... 286

مهر معين....................................................................................................... 287

چند همسري چرا و به چه شرطي؟............................................................... 291

قرآن چه توصيه‌هايي به زوجين دارد؟......................................................... 293

خواستگاري و عروسي چه آدابي دارد؟...................................................... 295

نظر قرآن در باره ازدواج موقت چيست؟.................................................... 306

ازدواج موقت در قرآن مجيد....................................................................... 309

ازدواج موقت در روايات شيعه.................................................................... 311

فتواي جديد برخي از علماي اهل سنت درباره ازدواج موقت................... 313

ازدواج موقت در حقوق............................................................................... 316

ـ احکام و مسائل متفرقه................................................................................ 321

از نظر قرآن و فقه چه تفاوتي بين زنا و عقد موقت وجود دارد؟................ 323

گناه بزرگ:.................................................................................................. 323

راهکار قرآني براي سلامت جامعه.............................................................. 324

ويژگي‌هاي ازدواج موقت از منظر فقه........................................................ 326

فصل پنجم: مسائل گوناگون روابط دختر و پسر

اگر شخص به خاطر اين‌كه فرد مورد نظر از نظر ايمان كامل نيست و يا ... ، با او ازدواج نكند، نظر اسلام در اين مورد چيست؟   331

ويژگى‏هاى همسر مناسب‏............................................................................ 331

شرايط چهارگانه كمال در همسر................................................................. 333

آيا مى‏توان با ارتباط تلفنى دختر يا پسرى را ارشاد كرد؟........................... 335

اگر دخترى براى انسان مزاحمت ايجاد كند، مى‏تواند براى دور كردن آن از خويش با او صحبت كند؟        335

آيا آرايش زنانه براى مردان اشكال دارد؟ توضيح اين كه برخى از جوانان مبادرت به برداشتن زير ابرو، بند انداختن و... مى‏نمايند، لطفاً حكم و فلسفه آن را مرقوم بفرماييد.......................................................................................... 335

حكم نامه نگارى بين دختر و پسر نامحرم چيست و آيا ارتباط تلفنى جايز است؟             336

شيوه اجراي عقد ازدواج و شرايط آن چگونه است؟................................. 336

احکام ازدواج در رساله مراجع چيست؟...................................................... 336

احکام عقد.................................................................................................... 337

دستور خواندن عقد دائم.............................................................................. 338

دستور خواندن عقد غيردائم........................................................................ 339

شرايط عقد................................................................................................... 340

فهرست منابع................................................................................................ 343


فصل اول: کليّات

 

 

 

 

 


 

نظر قرآن در مورد عدالت حقوقي و حقيقي بين دختر و پسر چيست؟

˜پاسخ

دختران و پسران جزئي از زنان و مردان اجتماع انساني هستند و قرآن، از نظر حقيقي بين زن و مرد تفاوتي قائل نيست و اگر از نظر حقوقي نيز تفاوتي در بين باشد، براساس دليلي است كه از مطالب زير روشن مي‌شود.

تفاوت بين زن و مرد دو گونه است:

الف) تفاوت در ارزش، مقام و منزلت معنوي

همان‌گونه كه از آيات قرآن به دست مي‌آيد، دين اسلام نه تنها در اين زمينه بين زنان و مردان تفاوتي قائل نيست، بلكه زن و مرد را در ارزش‌ها، مقام و منزلت معنوي و انساني مساوي مي‌داند[1] كه به ذكر نمونه‌هايي از آيات قرآن مي‌پردازيم.

1. تساوي ارزش و مقام زن و مرد از نظر خلقت؛

قرآن كريم در آياتي متعدد[2]، زن و مرد را از يك طينت دانسته و اعلام مي‌کند كه زن و مرد از «نفس واحده» خلق شده‌اند و مكمل يكديگرند[3].

2. تساوي ارزش و مقام زن و مرد، در داشتن صفات برجسته و ارزش‌هاي والاي انساني و مقام معنوي؛[4]

3. تساوي زن و مرد از نظر ثواب[5]و عقاب[6]اعمال

قرآن در كيفرها و ثواب اعمال، به زن و مرد به طور يكسان خطاب کرده، قبح گناه و اعمال حرام و كيفر آن‌ها، و نيز ثواب اعمال را در مورد زن و مرد مساوي بيان مي‌کند.

4. تساوي زن و مرد در تكليف و مسئوليت‌پذيري

قرآن‌كريم با مطرح كردن زندگي آدم و حوا و رانده شدن آن‌ها از بهشت، هيچ‌يک را مسئول اصلي معرفي نمي‌كند و در بيشتر مواقع، هر دو را مسئول مي‌داند[7] و حتي گاهي به صراحت مي‌گويد: «شيطان آدم را وسوسه كرد». قرآن با اين بيان بر روي اعتقاداتي مانند اين‌كه «زن را عنصر گناه و شيطان كوچك مطرح مي‌كنند» خط بطلان مي‌كشد[8].

5. تساوي زن و مرد از نظرتعليم و تعلّم

از آيات قرآن كريم به دست مي‌آيد كه همه مسلمانان اعم از زن و مرد بايد به كسب علم و دانش اهتمام ورزند[9]. در حديثي از پيامبراكرم9آمده است: «فراگيري دانش بر هر مرد و زن مسلمان واجب است».[10]

6. برابري زن و مرد در پيشگاه خدا

خداوند در قرآن مي‌فرمايد: «در حقيقت ارجمندترين شما نزد خدا، خود نگهدارترين ]پارساترين[شماست!»[11]در واقع قرآن ملاك برتري نزد خداوند را تقوا مي‌داند (چه زن و چه مرد).

ب) تفاوت‌هاي طبيعي ميان زن و مرد

با وجود مطالبي كه در مورد تساوي زن و مرد گذشت، تفاوت‌هاي موجود ميان زن و مرد را نمي‌توان انکار کرد؛ تفاوت‌هايي كه زن و مرد را از يكديگر متمايز مي‌سازند و همين تفاوت‌هاست كه باعث تفاوت در‌ حقوق و وظايف زنان و مردان مي‌شود. در اين‌جا به برخي تفاوت‌هاي طبيعي زن و مرد اشاره مي‌كنيم.

1. تفاوت‌هاي زيستي (جسمي)؛

الف) تفاوت‌هاي اساسي تعيين كننده جنسيت؛

ب) تفاوت‌هاي ثانوي در اندام؛

براي مثال، به طور متوسط مردان درشت اندام‌تر، بلند قدتر، خشن‌تر و داراي صداي متفاوت با زنان مي‌باشند. رشد عضلاني مرد و نيروي بدني او از زن بيشتر است؛ مقاومت زن در مقابل بسياري از بيماري‌ها، از مقاومت مرد بيشتر است و...[12]

از آن‌جا كه بين نفس ]روح و روان[و جسم، تناسب و ارتباط متقابل برقرار است. تفاوت جسماني بدون تفاوت رواني ]و روحي[ممكن نيست و اين براي بقا و كمال جامعه و نسل بشري ضروري است[13].

2. تفاوت‌هاي رواني

احساسات ]و عواطف[زن، از مرد جوشان‌تر است؛ زن از مرد زودتر به هيجان مي‌آيد و سريع‌تر تحت تاثير احساسات و عواطف خويش قرار مي‌گيرد. زن طبعاً به زينت، زيور، جمال و آرايش علاقه دارد. احساسات زن بي‌ثبات‌تر از مرد است، زن از مرد محتاط‌تر و مذهبي‌تر است ]و مردها معمولاً جسورتر و شجاع‌تر مي‌باشند[احساسات زن، مادرانه است و علاقة زن به خانواده بيشتر است و ...[14]

3. تفاوت‌هاي اجتماعي حاصل از جامعة انساني و رفتارها و مناسبات ميان آدميان.

با توجه به تفاوت‌هايي كه در توانايي‌ها و نقش اجتماعي زن و مرد وجود دارد عقل سليم اقتضا مي‌كند كه براي انجام نقش‌ها، بين زن و مرد تفاوت قايل شويم؛ به اين ترتيب كه:

1. نقش‌ها و كارهايي كه زن و مرد هر دو امكان اجرا دارند؛

2. نقش‌هايي كه با ساخت جسمي و روحي زن متناسب است؛

3. نقش‌هايي كه با ساخت روحي و جسمي مرد متناسب است.[15]

4. تفاوت در برخي احكام دينيِ نشأت گرفته از وحي

همان‌گونه كه گذشت، تفاوت‌هاي طبيعي و فطري (جسمي و روحي) وظايف و تكاليف خاصي را برعهدة انسان‌ها (زن و مرد) مي‌گذارد و به علت همين تفاوت‌هاست كه براي مردان و زنان، احكام و تكاليف ديني خاصي معين شده است.[16]

بعد از بيان تفاوت‌هاي بين زن، مرد و اقسام آن، لازم است نکاتي را مورد توجه قرار دهيم:

1. با دقت در آية 11 سورة نساء در مي‌يابيم كه قرآن كريم براي اهتمام به حق زن هنگام تعيين سهم ارث، ارث زن را اصل و مبنا قرارداده و آن را مسلم دانسته و معيار ارث معرفي مي‌نمايد، آن‌گاه مي‌فرمايد: (لِلْذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ)؛ يعني موقع بيان سهم برادر، نمي‌فرمايد كه خواهر نصف سهم برادر مي‌برد تا معيار اصلي، سهم برادر باشد، بلكه معيار و اصل مفروض و مسلم را ارث خواهر كه دختر ميّت است، قرار مي‌دهد و سهم برادر را دو برابر سهم خواهر بيان مي‌کند، تا اصل ارث زن قطعي و مفروغ عنه باشد[17]. اين احتمال نيز وجود دارد که محور بودن دختر در آيه ياد شده براي جبران بي‌توجهي به دختر باشد[18].

3. در مورد برخي احكام فلسفه‌هايي ذكر شده است كه بعضي از آن‌ها را عقل سليم درك مي‌كند و برخي از آن‌ها در منابع ديني به نام فلسفه احكام و اسرار عبادات آمده است كه البته به صورت كامل نمي‌باشد و اين مورد حكمت حكم است نه علت آن و بعضي ديگر از احكام نه فلسفه آن‌ها در كتاب‌هاي ديني آمده است و نه عقل ما آن‌ها را درك مي‌كند و ناگزير از روي تعبد آن‌ها را بپذيريم و به آن‌ها عمل كنيم؛ زيرا براساس علم و حكمت الهي بوده است.

نكتة جالب اين‌كه از آنجا كه خداوند تمام قوانين حقوقي را براساس حقوق فطري و ويژگي‌هاي انسان تنظيم و تدوين فرموده است، در پايان آية ارث (نساء/11) دو اسم از اسماي حسناي الهي را يادآور مي‌شود... و آن «علم» و «حكمت» خداوند است (...إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيماً حَكِيماً)؛ يعني شما از علم و حكمت كافي برخوردار نيستيد تا راز تفاوت را كه در هستة مركزي عدل نهفته است، در آن جستجو كنيد، ليكن خداوند آگاه و حكيم است؛ همة علل تساوي و عوامل تفاوت را جمع‌بندي نموده و بر مدار حكمت، به صورت دستورهاي معتدل حقوقي صادر مي‌فرمايد تا مسائل در سنت و مانند آن، از «تفريط» جاهليت كهن و از «افراط» جاهليت جديد و مُدرن مصون بماند[19].

5. عدالت آن نيست كه در تقسيم چيزي، به همة افراد به طور مساوي بدهند؛ براي مثال، در يكي از اتاق‌هاي بيمارستان كه يك متخصص مسئول معالجة بيماران آن اتاق است، براي هر كدام با توجه به وضعيت آن‌ها دستور غذايي خاص مي‌دهد؛ در دستور غذايي يكي چلومرغ است و ديگري سوپ و به بيماري نيز اجازة غذا خوردن نمي‌دهد كه ممكن است براي برخي جاي تعجب باشد و بگويند چرا به همه يك نوع غذا نمي‌دهد؟

عدالت آن است كه هر چيزي را به موقع، و در جاي خودش قرار دهيم و خداوند كه حكيم و عليم است و خود خالق انسان‌ها مي‌باشد، مي‌داند كه مصالح و مفاسد بندگان خود در چيست و از اين رو، احكام را بر اساس مصالح و مفاسد وضع مي‌كند، هرچند در ظاهر براي برخي افراد ناخوشايند باشد؛ بنابراين، آنچه ناپسند است، تبعيض مي‌باشد نه تفاوت.

تذكر مهم

احكام اسلامي به صورت اجزاي يك سيستم و شبكه به همديگر مرتبط هستند و گاهي با توجه به همديگر، حكم جديد وضع مي‌شود؛ از اين رو، در موقع قضاوت و داوري و اشكال گرفتن به يك حكم، بايد به احكام ديگر بي‌توجه نبود و از همة جوانب به آن نگاه كرد؛ براي مثال، داوري دربارة تقسيم ارث زنان كه از قوانين اقتصادي اسلام است، بايد با توجه به قوانين اقتصادي ديگر اسلام باشد.

اسلام مسئوليت اقتصادي خانواده را به مرد واگذار و بر او واجب كرده است، در حالي كه در اين باره به عهدة زن هيچ مسئوليتي گذاشته نشده است، و از سوي ديگر، به هنگام ازدواج مهرية زن بر عهدة مرد است كه پرداخت آن عندالمطالبه بر مرد واجب مي‌باشد؛ از اين‌رو لازم است احكام و قوانين اقتصادي را به صورت يك شبكه و سيستم به هم پيوسته نگريست نه از هم گسيخته و جدا جدا.

6. در قانون ارث هميشه اين‌گونه نيست كه سهم پسر دو برابر دختر باشد و در مواردي از اين قانون تبعيت نمي‌شود كه عبارت‌اند از[20]:

الف) مواردي كه سهم زن بيشتر از مرد است

1. موردي كه ميت غير از پدر و دختر، وارث ديگري نداشته باشد كه در اين‌جا پدر  مي‌برد و دخترش بيش از او.

2. موردي كه ميّت داراي نوه باشد و فرزندان او در زمان حيات وي مرده باشند، كه در اين‌جا نوة پسري، سهم پسر را مي‌برد (هرچند دختر باشد) و نوة دختري، سهم دختر را مي‌برد (هرچند پسر باشد).

ب) مواردي كه زن به مانند مرد ارث مي‌برد

1. در صورتي كه ميت فرزند داشته باشد، هر يک از پدرو مادراز سهم ارث را مي‌برند، و سهم پدر از مال فرزند (در اين مورد) بيشتر از مادر نيست.

2. كلالة مادري ـ يعني برادر و خواهر مادري ميت ـ به اندازة مساوي
ارث مي‌برند[21].

در وضع احكام و قوانين، قانون به صورت كلي وضع مي‌شود و ناظر به موارد جزئي و استثنايي نيست و بر محور افراد دور نمي‌زند؛ براي مثال، اسلام مسئوليت اقتصادي خانواده را بر عهدة مرد قرار داده و بر او واجب كرده است؛ از اين رو در وضع قوانين، اسلام مرد را محور و ركن اقتصادي و نان‌آور خانواده مي‌داند، حال اگر دختري مجرد و ازدواج نکرده باشد، موردي استثنايي است، ولي قانون، كلي و براي همة زنان است.

اما در مورد اين که گفته شده است: «در برخي روايات تبعيض حقوقي به ويژه بين زن و شوهر به چشم مي‌خورد.» توجه به چند نکته لازم است.

اولاً بايد تمام روايات را بررسي کرده و مورد مطالعه قرار دهيم تا بتوانيم به صورت جامع و دقيق قضاوت کنيم؛

ثانياً هر روايتي که مشکل به نظر مي‌رسد، بايد به صورت خاص ذکر شود؛

ثالثاً بين تفاوت و تبعيض فرق بگذاريم؛ زيرا در بسياري از روايات تفاوت‌ها بيان شده نه تبعيض؛

رابعاً: اگر در بعضي روايات برخي زنان نکوهش شده‌اند، دليلي خاص دارد.

ستايش‌ها و نکوهش‌ها

گاهي حادثه و يا موضوعي در اثر يک سلسله عوامل تاريخي، زماني، مکاني، افراد، و شرايط و علل و اسباب آن، ستايش يا نکوهش مي‌شود. معناي اين ستايش و نکوهش اين نيست که اصل طبيعت آن شيء قابل ستايش و يا مستحق نکوهش است، بلکه احتمال دارد زمينة خاصي سبب اين ستايش و نکوهش شده باشد؛ مثلاً اگر قبيله‌اي ستايش شود، احتمال دارد به خاطر آن باشد که مردان خوبي در آن عصر از اين قبيله برخاسته‌اند و شايد در موقعي ديگر افرادي از آن قبيله مستحق نکوهش باشند و مورد نکوهش واقع شوند[22]؛ همان‌گونه که از بصره و کوفه نيز در زمينه‌هايي نکوهش شده، در صورتي که بصره رجال علمي فراواني تربيت کرده و کوفه نيز مردان مبارز و کم نظيري را به اسلام تقديم کرده است، و کساني که به خون‌خواهي سالار شهيدان7برخاستند، از کوفه برخاسته بودند.

در نتيجه نمي‌توان گفت چون مثلاً کوفه يا بصره نکوهش شده است، آن دو شهر براي هميشه و ذاتاً بد و سزاوار نکوهش‌اند.

آري قضاياي تاريخي در يک مقطع حساس زمينة ستايش و يا نکوهش را فراهم مي‌کند و با گذشت آن مقطع، زمينة مدح و ذم منتفي مي‌گردد[23].

بخشي از نکوهش‌هاي نهج البلاغه در مورد زن نيز ظاهراً به جريان جنگ جمل باز مي‌گردد[24] و يک قانون کلي و همگاني دربارة عموم زنان نيست، بلکه با توجه به اين‌که اين خطبه بعد از جنگ جمل (که عايشه به راه انداخت) از امام علي7صادر شده است، دربارة دستة خاصي از زنان مي‌باشد که در اين‌گونه مسيرها گام برمي‌دارند؛ چنانچه ابن ابي‌الحديد ـ از علماي سني مذهب ـ در شرح نهج البلاغه در مورد اين خطبه مي‌نويسد: «هذا الفصل کله رمز الي عايشه[25]؛ تمام اين خطبه اشاره به عايشه است.» وگرنه چه کسي مي‌تواند فداکاري‌هاي زنان بزرگ و با شخصيتي همچون حضرت خديجه3، حضرت فاطمه زهرا و زينب کبري ـ 3ـ و ... را در راه اسلام، انکار کند؛ و از طرفي هم حضرت علي7نيز براي آنان احترام فوق العاده‌اي قائل بود[26].

معرفي کتاب:

1. تفسير الميزان، سيد محمدحسين طباطبايي، ذيل آيات مربوطه؛

2. تفسير نمونه، ناصر مکارم شيرازي و ديگران؛

3. تفسير نور، محسن قرائتي؛

4. قرآن در آيينه انديشه‌ها، جمعي از نويسندگان؛

5. سيري در مسائل خانواده، حبيب الله طاهري؛

6. شخصيت زن از ديدگاه قرآن، هادي دوست محمدي؛

7. نظام حقوق زن در اسلام، مرتضي مطهري؛

8. منزلت زن در انديشه اسلامي، محمد فنايي اشكوري؛

9. زن در آيينة جلال و جمال، عبدالله جوادي آملي.


 

اگر دين اسلام ميان دختر و پسر تفاوتى قائل نيست، چرا ديه دختر نصف ديه پسر است؟

˜پاسخ

دختران و پسران جزيي از جامعه انساني زنان و مردان هستند و تفاوت بين زن و مرد دو گونه است:

 الف) تفاوت در ارزش، مقام و منزلت معنوى

 همان‏گونه كه از آيات قرآن به دست مى‏آيد، دين اسلام نه تنها در اين زمينه بين زنان و مردان تفاوتى قائل نيست، بلكه زن و مرد را در ارزش‏ها، مقام و منزلت معنوى و انسانى، مساوى مى‏داند كه به ذکر نمونه‏هايى از آيات قرآن مي‌پردازيم.

 1. تساوى ارزش و مقام زن و مرد از لحاظ خلقت؛

قرآن كريم در آياتي متعدد، زن و مرد را از يك طينت دانسته و اعلام مى‏کند كه زن و مرد از «نفس واحده» خلق شده‏اند و مکمل يکديگرند؛ از جمله: «(يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِن نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيراً وَنِسَاءً[27] اى مردم! [خودتان را] از [عذاب‏] پروردگارتان حفظ كنيد، (همان) كسى كه شما را از يك شخص آفريد؛ و از او همسرش را آفريد، و از آن دو، مردان و زنان فراوانى منتشر ساخت.»

 2. تساوى ارزش و مقام زن و مرد در داشتن صفات برجسته و ارزش‏هاى والاى انسانى و مقام معنوى؛

 در سوره احزاب مى‏خوانيم: «در حقيقت، مردان مسلمان و زنان مسلمان، و مردان با ايمان و زنان با ايمان، و مردان فرمانبردار [فروتن‏] و زنان فرمانبردار [فروتن‏]، و مردان راست‏گو و زنان راست‏گو، و مردان شكيبا و زنان شكيبا، و مردان فروتن و زنان فروتن، و مردان صدقه دهنده و زنان صدقه دهنده، و مردان روزه‏دار و زنان روزه‏دار، و مردانى كه دامانشان را (در امور جنسى) حفظ مى‏كنند و زنانى كه (دامان خويش را) حفظ مى‏كنند، و مردانى كه خدا را فراوان ياد مى‏كنند و زنانى كه (خدا را فراوان) ياد مى‏كنند، خدا براى آنان آمرزش و پاداش بزرگى آماده كرده است.»[28]

در تفسير آيه چنين آمده است: «گاه بعضى چنين تصور مى‏كنند كه اسلام كفة سنگين شخصيت را براى مردان قرار داده و زنان در برنامه اسلام چندان جايى ندارند؛ شايد منشأ اشتباه آن‌ها پاره‏اى از «تفاوت‌هاى حقوقى» باشد كه هر كدام دليل و فلسفة خاصى دارد، ولى بدون شك با قطع نظر از اين‌گونه تفاوت‏ها كه با موقعيت اجتماعى و شرايط طبيعى آن‌ها ارتباط دارد، هيچ‌گونه فرقى از جنبه‏هاى انسانى و مقامات معنوى ميان زن و مرد در برنامه‏هاى اسلام وجود ندارد. آيه فوق دليل روشنى بر اين واقعيت است؛ زيرا به هنگام بيان ويژگى‏هاى مؤمنان و اساسى‏ترين مسائل اعتقادى و اخلاقى و عملى، زن و مرد را در كنار يكديگر همچون دو كفه يك ترازو قرار مى‏دهد و براى هر دو ارزشى يكسان، بدون كم‌ترين تفاوت قائل مى‏شود ...»[29]

 3. تساوى زن و مرد از لحاظ ثواب و عقاب اعمال

 قرآن در احكام، كيفرها و ثواب اعمال، به زن و مرد يكسان خطاب کرده، قبح گناه، اعمال حرام و ممنوع، و كيفر آن‌ها، و نيز ثواب اعمال را در مورد زن و مرد مساوى بيان مي‌کند؛ از جمله:

ـ «و مردِ دزد و زنِ دزد، به كيفر آنچه به دست آورده‏اند [و] به خاطر مجازات [پيش‏گيرانه‏ى‏] الهى، دست‏هايشان را قطع كنيد؛ و خدا شكست‏ناپذيرى فرزانه است.»[30]

ـ «خدا به مردان منافق و زنان منافق و كافران، آتش جهنّم را وعده داده است، در حالى كه در آن ماندگارند؛ آن (آتش) براى آنان كافى و خدا آنان را از رحمت خود دور ساخته؛ و برايشان عذابى پايدار است.»[31]

ـ «و هر كس از مرد يا زن، (چيزى) از (اعمال) شايسته انجام دهد در حالى كه او مؤمن باشد، پس آنان داخل بهشت مى‏شوند؛ و كم‌ترين ستمى به آنها نخواهد شد.»[32]

ـ «هر كس از مرد يا زن، [كار] شايسته‏اى انجام دهد، در حالى كه او مؤمن است، پس قطعاً او را به زندگانى پاكيزه‏اى زنده مى‏داريم؛ و حتماً مزدشان را بر طبق بهترين چيزى كه همواره انجام مى‏دادند، به آنان پاداش خواهيم داد.»[33]

ـ «هركس از مرد يا زن، (كار) شايسته‏اى انجام دهد، در حالى‌كه او مؤمن است، پس آنان داخل بهشت مى‏شوند در حالى كه در آنجا بى‌شمار «روزى» داده مى‏شوند.»[34]

4. تساوى زن و مرد در تحمل تكليف و مسئوليت

قرآن‌كريم با مطرح كردن زندگى آدم و حوا و رانده شدن آن‌ها از بهشت هيچ كدام را مسئول اصلى معرفى نمى‏كند و در بيشتر مواقع هر دو را مسئول مى‏داند و حتى گاهى به صراحت مى‏گويد: شيطان آدم را وسوسه كرد و قرآن با اين بيان بر روى اعتقاداتى مانند اين‌كه «عنصر گناه و شيطان كوچك دانستن زن» خط بطلان مى‏كشد.

ـ «(فَقُلْنَا يَاآدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلاَ يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى)‏[35]؛ و گفتيم: «اى آدم! در حقيقت اين (ابليس) دشمن تو و همسر توست؛ پس شما را از باغ بيرون نكند؛ كه به زحمت خواهى افتاد».

ـ «(فَدَلاَّهُمَا بِغُرُورٍ...)[36]؛ و آنان را با فريب (از مقامشان) فرو آورد».

ـ «(فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ...)[37]؛ و شيطان آن دو را وسوسه كرد.»

 5. تساوى زن و مرد از لحاظ تعليم و تعلّم

از آيات قرآن كريم به دست مى‏آيد كه همة مسلمانان اعم از زن و مرد بايد به كسب علم و دانش اهتمام ورزند؛ براى نمونه، قرآن بارها يادآور مى‏شود كه قرآن را بخوانيد، تلاوت كنيد و پيرامون آيات آن بينديشيد. تفكر و تدبر در آيات خداوند و در طبيعت و عبرت از آن‌ها نيز بارها در قرآن توصيه شده است و قرآن در اين زمينه ميان زن و مرد تفاوتى قائل نيست و هرگز كسب علم و دانش را به يك جنس خاص محدود نمى‏كند. از حضرت رسول اكرم‏9روايت شده است: «طلب العلم فريضة على كل مسلم ومسلمة؛[38] فراگيرى دانش بر هر مرد و زن مسلمان واجب است.»

 6. مساوات زن و مرد در پيشگاه خدا

 خداوند در قرآن مى‏فرمايد: «(إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ)[39]؛ ملاك برترى نزد خداوند تقوا مى‏باشد (چه زن چه مرد).»

 اين‌ها نمونه‏هايى از تساوى ارزشى و مقام و منزلت معنوى زن و مرد بود كه در اين‌جا به همين مقدار بسنده مى‏كنيم.

 ب) تفاوت‏هاى بين زن و مرد

با وجود مطالبى كه در مورد تساوى زن و مرد گذشت، نمى‏توان تفاوت‏هاى موجود ميان زن و مرد را منكر شد، تفاوت‏هايى كه زن و مرد را از يكديگر متمايز مى‏سازد و همين تفاوت‏هاست كه باعث تفاوت در حقوق و وظايف زن و مرد مى‏شود.

يادآوري: در مورد تفاوت‌هاي زن و مرد در مباحث قبلي مطالب مبسوطي بيان شد.


 

مقصود از «فمينيسم» چيست و پيامدهاي منفي آن در روابط زن و مردکدام است؟

˜پاسخ

فمينيسم (جنبش دفاع از حقوق زنان) با تمام افت و خيز و تشتّت دروني‌اش، به تدريج به يک حرکت حقوقي وسيع انديشيد.

پيدايش سازمان ملل متحد به عنوان بالاترين نهاد مدني، تعاملات ملت‌ها را به سمت روابط ديپلماتيک‌تر سوق داد، و کميسيون حقوق بشر شوراي اقتصادي و اجتماعي اين سازمان اعلاميه‌اي را تهيه کرد که در 10 دسامبر 1948 م، 19 آذر 1327 مجمع عمومي به تصويب رساند. شش سال بعد، مجمع عمومي بر اين اساس دو قرار يا دو ميثاق سامان داد كه يکي شامل «حقوق سياسي و مدني» و ديگري شامل «حقوق اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي» شد. اين دو ميثاق به منزلة دو سازِ کار مهم براي اعلاميه‌اي جهاني حقوق بشر بودند که در نهايت در 16 دسامبر 1966 ميلادي از تصويب مجمع عمومي گذشت[40].

آنچه اين پيشينة مختصر را به بحث ما مرتبط مي‌سازد، اين است که تمام اين نوشته‌ها با وجود تأکيدشان بر «حقوق طبيعي و فطري» آحاد انسان‌ها، به صراحت وحديت زنان را مخاطب قرار نداده و مدافعان حقوق زن را ابداً راضي نکرده‌اند. بر اين اَساس، آن‌ها تلاش خود را به اين سمت معطوف ساختند که سازمان ملل متحد را به عقد معاهده‌اي وادار نمايند که موضوع اصلي آن، زنان و هدف اساسي آن، بررسي حقوق زنان و مردان باشد. اين تلاش‌ها در 7 نوامبر 1967 به تهية پيش‌نويسي دربارة مسائل زنان با عنوان «اعلامية رفع تبعيض عليه زنان» انجاميد. پيش‌نويس ياد شده پس از تصويب نهايي به صورت «کنوانسيون محو کلية اشکال تبعيض عليه زنان» در آمد و در رديف معاهدات حقوقي بين المللي با تضمينات لازم قرار گرفت. زمان تصويب معاهدة فوق 18 دسامبر 1979م، آذرماه 1358 و زمان لازم‌الاجرا شدن آن (به دليل الحاق حد نصاب لازم از کشورها به آن) 3 سپتامبر 1981 م، 12 شهريور 1360 بود.

از آن پس، با رويکرد مستمر اين سازمان به مسئلة زنان روبه‌رو هستيم، به گونه‌اي که اين سازمان طي 27 سال گذشته پنج کنفرانس جهاني مخصوص زنان برگزار کرده که در هر کدام از آن‌ها چگونگي پيشرفت يا رکود کشورها در مسائل زنان گزارش و بررسي شده است. در تمام اين اجلاس‌ها شاخص اصلي، کنوانسيون محو تبعيض از زنان بوده است.

کنفرانس‌هاي مزبور عبارت‌اند از: کنفرانس مکزيکوسيتي (1975)، کپنهاک (1980)، نايروبي (1985)، پکن (1194) و نيويورک (2000)[41].

جنبش فمينيستي و پيامدهاي اجتماعي

«کنوانسيون» که در واقع نتيجه تلاش جنبش‌هاي فمينيستي است، همنوا با جنبش‌هاي فمينيستي زنان غرب به منظور استيفاي حقوق زنان و در جهت احيا و تثبيت جايگاه واقعي آنان، سياست‌ها و برنامه‌هايي را با تأکيد به اعضاي خود توصيه نموده است. مواردي نيز مانند فرصت‌هاي شغلي برابر، آموزش‌هاي مختلط به جاي قالب‌هاي سنّتي آموزش، الغاي محدوديت‌هاي سنّتي حضور اجتماعي زنان و روابط آزاد مرد و زن از جمله برنامه‌هاي جنبش‌هاي فمينيستي و کنوانسيون براي يکسان‌سازي جايگاه زنان و مردان در جهان است که از ديرباز بسياري از جوامع غربي تحت تأثير امواج اجتماعي و فرهنگي فمينيستي به اين توصيه‌ها عمل کرده‌اند. اکنون پس از چندين دهه فرصت آزمون و خطا، وقت ارزيابي برنامه‌هاي فمينيستي و توصيه‌هاي آنان فرا رسيده است. اين در حالي است که جمعي از جامعه‌شناسان غربي و منتقدان اجتماعي مقولاتي را که با تأکيد از سوي کنوانسيون و جنبش فمينيستي توصيه شده است، براي علل اصلي برخي معضلات اجتماعي بر شمرده‌اند. هدف ما در اين‌جا نشان‌دادن همين نقاط تلاقي است؛ يعني مواردي که از سوي کنوانسيون و جنبش فمينيستي به جوامع انساني، به ويژه جامعه زنان، توصيه شده‌اند، ولي نظريه‌هاي آسيب‌شناسي آن را علت بروز اختلالات و ناهنجاري‌هاي اجتماعي معرفي مي‌کند. اگر چه بررسي و تبيين همة نقاط تلاقي کار دشوار و پيچيده‌اي است که فرصت مناسب‌تري را مي‌طلبد، مواردي که در اين‌جا مورد بررسي و استناد قرار گرفته، در جدول (شماره 1) به نمايش گذاشته است:

جدول شماره 1:

توصيه‌هاي جنبش فمينيستي و کنوانسيون و پيامدهاي آن از نگاه صاحب‌نظران اجتماعي

رديف

معضلات و ناهنجاري‌هاي در حال رشد جوامع غربي

توصيه‌هاي کنوانسيون و جنبش فمينيستي که از سوي صاحب‌نظران اجتماعي به عنوان علل ناهنجاري‌ها و معضلات اجتماعي معرفي شده‌اند

1

رشد منفي جمعيت

ـ اشتغال زنان

ـ روابط آزاد زن و مرد

2

روابط جنسي نامشروع (و پيامدهاي آن همچون آبستني‌هاي ناخواسته، سقط جنين مواليد نامشروع، افول ازدواج، همجنسگرايي، روسپيگري و بيماري‌هاي مقاربتي)

ـ اختلاط جنسي

ـ آزادي در روابط جنسي

3

خشونت جنسي عليه زنان، آزار جنسي زنان

ـ جايگزين حقوق به جاي اخلاق در روابط زن و مرد

ـ ارتباط آزاد زن و مرد در جامعه

4

فشار مضاعف رواني عليه زنان

ـ ترويج فرهنگ اشتغال بانوان و ناديده‌انگاري انگيزه‌هاي عاطفي مادران شاغل

5

بحران خانواده

ـ روابط آزاد جنسي (عشق آزاد)

ـ تأکيد بر حقوق به جاي اخلاق خانواده

 

در اينجا به بررسي معضلات اجتماعي جوامع صنعتي غرب و ارتباط آن‌ها با مقولات مورد عنايت کنوانسيون و جنبش فمينيستي مي‌پردازيم:

1. رشد منفي يا سير نزولي جمعيت

يکي از مسائل و معضلات بزرگ اجتماعي، تئوري‌هاي توسعه يافته رشد منفي (يا ساخت پير) جمعيت است. در جمعيت‌شناسي، «رشد منفي جمعيت» به سير نزولي و انقراض تدريجي يک نسل تعريف شده است؛ به تعبير روشن‌تر، با رشد منفي جمعيت در يک جامعه ناقوس‌هاي مرگ و انقراض آن جامعه به صدا در آمده است. اين پديده ناميمون هنگامي رخ مي‌دهد که نسل حاضر به توليد نسل بعدي (جانشين) تمايلي نشان ندهند و يا حداکثر به يک (يا حتي دو) فرزند بسنده کنند، بديهي است که در اين گونه جوامع، درصدد بزرگسالان و سال‌خوردگان نسبت به درصد کودکان و نوجوانان مساوي يا بيشتر است.

مطالعات جامعه‌شناشي نشان مي‌دهد که ساخت جمعيت در کشورهاي پيشرفته صنعتي اروپايي و آمريکايي، پير و در کشورهاي جهان سوم جوان است. مقايسة جمعيت زير 15 سال و بيش از 25 سال در چند کشور جهان سوم و جهان صنعتي غرب در سال 1997 مطلب فوق را تأييد مي‌کند:

جدول شماره 2:

مقايسه جمعيت زير 15 سال و بيش از 65 سال جهان سوم و جهان صنعتي

کشور

زير 15 سالگي (درصد)

65 سال و بيشتر (درصد)

ايران (1375)

5/39

2/3

مصر

39

4

كامرون

44

4

مكزيك

36

4

عربستان صعودي

42

3

دانمارك

18

15

نروژ

20

16

آلمان

16

15

اسپانيا

16

16

 

ويليام. ژگود کاهش درصد مواليد در کشورهاي مغرب زمين بين سال‌هاي 1866ـ1961 را يادآور مي‌شود. اين کاهش به خصوص در چهارده کشور، به موازات توسعة صنعتي مشاهده شده است: در فرانسه 25 تولد براي 1000 نفر در سال‌هاي 1881 ـ 1185 در مقابل هجده تولد سال 1959 و 167 تولد در سال‌هاي 1967 ـ 1969 بوده است.

در ايالت متحدة آمريکا چهل تولد براي هزار نفر در سال 1880، 5/23 تولد در سال 1961 و 5/17 تولد در سال 1968 ثبت شده است. در کشورهاي کاپيتاليست (ايالت متحدة آمريکا، فرانسه، کانادا، بلژيک و ...) و سوسياليست (شوروي، روماني، اتريش) درصد تولدها کاهش بيشتري داشته است[42]. در آمريکا طي سال‌هاي اخير به طرز قابل توجهي از تعداد خانواده‌هايي که داراي سه فرزند يا بيشتر بودند کاسته شده و در مقابل به تعداد خانواده‌هايي که داراي فرزند نيستند، افزوده شده است[43]. رشد منفي جمعيت و پيامدهاي زيانبار اجتماعي و سياسي آن، همان خطر و بحراني است که فيلسوف و روانشناس شهير فرانسوي ـ پيرژانه ـ از سال‌ها قبل آن را به مغرب زمين، به ويژه فرانسه كشور متبوعش، گوش زد کرده بود.

«کشور فرانسه را اکنون خطري بزرگ و سهمناک تهديد مي‌کند. اين خطر را نياکان ما درست احساس نمي‌کرده‌اند، ولي در هر صورت حتمي و نزديک است. بسياري از گويندگان و نويسندگان بحران مواليد و خطر نقصان جمعيت را يادآوري کرده اند. از چند سال پيش، ميزان مواليد (يعني نسبت عدة نوزادان هرسال به تعداد جمعيت) پيوسته رو به کاهش مي‌رود و اين کاهش در هر سرشماري بعدي محسوس‌تر است. تعداد نوزادان که در سال 1869 در حدود يک ميليون بوده، به تدريج کاهش يافته است و در سال 1922 به 760000 رسيده است. ... نقصان جمعيت، کشور را به سقوط سياسي و نظامي و همچنين به ورشکستگي اقتصادي، عقلي و اخلاقي تهديد مي‌کند. ... نقصان جمعيت به تدريج از سلامت بدني و فکري نژاد ما مي‌کاهد. اگر نقصان نوزادان ادامه پيدا کند، ناچار کشور فرانسه شاهد و ناظر انحطاط و تنزل فاحش خود خواهد بود[44]. اين خطر و پيامد منفي آن چنان آينده و بقاي کشورهاي صنعتي غرب را تهديد مي‌کند که دولت‌مردان و سياست‌مداران آن سامان را به اتخاذ سياست و تدابير تشويقي براي افزايش بارداري ناگزير ساخته است. به گفته يکي از کارشناسان جمعيت‌شناسي «اصلي‌ترين سياست کشورهاي توسعه يافته در سال‌هاي اخير سياست جمعيتي تشويق ولادت بوده است.»[45]

چهارچوب تئوريک يک رشد منفي جمعيت و مفاد گزاره‌هاي فمينيستي در کنوانسيون

علت اصلي و اساسي اين سير نزولي جمعيت در کشورهاي فمينيستي، پيامد اجتماعي چه متغير مستقلي است؟

در پاسخ به سؤال فوق و در بررسي و تحليل رشد منفي جمعيت، صاحب‌نظران و منتقدان اجتماعي بر نقاط مشترکي دست گذاشته‌اند، ولي علل و عواملي که از سوي آنان براي اين پديدة ناخواسته معرفي شده، همان اموري است که فمينيست‌ها در مفاد کنوانسيون بدان توصيه، سفارش و تاکيد مي‌کنند:

الف) اشتغال بانوان

اشتغال بانوان و ايجاد فرصت‌هاي شغلي برابر با مردان که فمينيست‌ها در مادة 81 کنوانسيون بدان توصيه و تاکيد کرده‌اند، از سوي جمعيت‌شناسان و محققان اجتماعي از جمله عوامل اصلي کاهش ميزان رشد جمعيت در کشورهاي غربي و صنعتي معرفي شده است.

 

اشتغال بانوان

خستگي مفرط و پديداري پديدة فشار مضاعف

عدم گرايش بانوان به مادري

کاهش سطح باروري و بارداري

کاهش نرخ جمعيت و رشد منفي آن

انقراض تدريجي نسل

 

ارتباط ميان اين دو متغير (اشتغال زنان و سقوط رشد جمعيت) در نزد جامعه‌شناسان و جمعيت‌شناسان به قدري بديهي است که براي کنترل و تعديل رشد جمعيت در کشورهاي جهان سوم، اشتغال بانوان را توصيه مي‌کنند:[46] خانم «اندره ميشل» در کتاب جامعه‌شناسي خانواده و ازدواج در بررسي عوامل کاهش ميزان جمعيت در کشورهاي صنعتي مي‌نويسد:

«در کشورهاي صنعتي، مطالعات نشان مي‌دهد که نقش زن در خانواده دگرگون شده؛ زن ازدواج کرده که در خارج از منزل کار مي‌کند، وظايف سنگين مربوط به خانه را نيز انجام مي‌دهد، پس اين سوال پيش مي‌آيد که آيا وظايف دو جانبة ما در جامعة امروزي تا حدودي در کاهش متولدين موثر نيست؟ آمار فرانسه و آمريکا ـ من باب مثال ـ نشان مي‌دهد که تعداد کودکان زنان شاغل معمولاً نسبت به زناني که شاغل نيستند، کم‌تر است. در پاريس، يک مطالعة نمونه‌گيري احتمالي روي 450 خانواده پاريسي نشان داده که ميانگين تعداد فرزندان زنان ازدواج کرده شاغل 48/1 است و ميانگين آن براي زناني که کار نمي‌کنند 50/2 است. در ايالات متحده آمريکا تعداد فرزندان با تعداد سال‌هايي که زن ازدواج کرده شاغل است، نسبت معکوس دارد.»[47]

به هرحال کشورهاي فمينيستي مغرب زمين، امروزه به سر دو راهي‌ دشواري قرار گرفته‌اند؛ آيا بر شعار تساوي و برابري پافشارند و اشتغال بانوان را پا به پاي مردان ترويج کنند، يا از شعار جهاني خود (ضرورت اشتغال برابر زنان با مردان) دست بردارند و به برگشت بانوان به خانه براي توليد نسل و بهبود نرخ رشد جمعيت رضايت دهند؟

ب) روابط جنسي آزاد

از نظر کارشناسان علوم اجتماعي يکي ديگر از عوامل رشد منفي
جمعيت در غرب، گسترش فزاينده روابط عاطفي و جنسي آزاد است. مواد 1 و 3 کنوانسيون، جوامع انساني را از اعمال هرگونه محدوديت زنان به سبب تمايزها و تفاوت‌هاي جنسيتي بر حذر مي‌دارد و اين‌گونه محدوديت‌ها را تبعيض ناروا بر زنان و ممنوع مي‌شمارد. دقيقاً بر هيمن اساس کنوانسيون در بند «ج» از مادة 10 خواستار اختلاط و ارتباط آزاد دختران و پسران در مدارس مي‌شود و در بند «الف» از ماده 5 نيز الغاي رسوم و روش‌هاي سنّتي، تعصب آميز و کليشه‌اي را در روابط زن و مرد توجيه مي‌کند.

در الگويي که گزاره‌هاي فمينيستي و کنوانسيون از روابط اجتماعي زن و مرد ارائه مي‌دهند، زنان مانند مردان آزادند با هر فردي که دوست دارند، روابط عاطفي و دوستانه برقرار کنند و در اين راه، تفاوت‌هاي جنسي و طبيعي آنان با مردان مجوز معقول و مشروعي براي ممنوعيت رابطة دوستي آنان با مردان نيست. پيامد طبيعي و منطقي چنين توصيه‌اي که در کشورهاي اروپايي و صنعتي غرب به دقت عمل مي‌شود، طبق آمار و واقعيت موجود در اين گونه کشورها، افزايش چشمگير ميزان روابط جنسي نامشروع به ويژه در قشر دانش‌آموزان دبيرستاني و حتي راهنمايي، است.

بنابر برخي برآوردها شمار افرادي که در آمريکا قبل از نخستين ازدواج خود تجربة زندگي مشترک خارج از ازدواج با ديگري را داشته‌اند، از 11 درصد در سال 1970 به حدود 50 درصد در سال 1993 افزايش يافته است. به ادعاي يک پزشک آمريکايي که در يکي از زايشگاه‌هاي اين کشور فعاليت داشته و در مورد مشکلات محل کار خود مقاله‌اي نوشته است، بيشتر مواليدِ مربوط به زنان پايين‌تر از 20 سال و تقريباً 9 درصد از زايمان‌هاي زنان سياه پوست همسن آنان مربوط به مواليد نامشروع بوده است[48].

نکته‌اي که در اين مطلب به بحث ما (رشد منفي جمعيت در غرب) مربوط مي‌شود، اين است که شيوع روابط آزاد زنان و مردان موجب ارضاي غرايز و نيازهاي جنسي آنان مي‌گردد و تمايل نداشتن به تشکيل خانواده که داراي بار مسئوليت است، يا تأخير در سن ازدواج را به دنبال دارد.

عمل به مفاد گزاره‌هاي فمينيستي و آزادي روابط عاطفي زن و مرد

روابط جنسي نامشروع

ارضاي غرايز جنسي

عدم تمايل به ازدواج و تشكيل خانواده

عدم تشكيل خانواده و زندگي مشترك

بالا رفتن سن ازدواج

كاهش نرخ زاد و ولد و رشد منفي جمعيت

 

آمارهاي اجتماعي در کشورهاي اروپايي و صنعتي نشان مي‌دهد، ميان رشد و افزايش روابط جنسي نامشروع و تأخير در ازدواج، همبستگي و رابطة مستقيم وجود دارد؛ يعني به همان ميزان که فراواني روابطة نامشروع افزايش مي‌يابد، سن ازدواج نيز بالا مي‌رود و پديدة خانواده گريزي بروز مي‌کند.

خانم اندره‌ميشل در گزارش يونسکو (1991ـ1992) اعلام مي‌کند که شمار فزاينده‌اي از مردان و زنان در پي زندگي مشترکي هستند بيرون از مدار ازدواج قراردادي در سراسر اروپا. افزايش شمار وصلت‌هاي غيررسمي، كاهش در ميزان ازدواج را ترسيم مي‌کند. تنها در فرانسه که در اين زمينه از کشورهاي اسکانديناوي بسيار عقب‌تر است، ده درصد ازدواج‌ها (حدود يک ميليون زوج) در دايرة وصلت‌هاي آزاد با هم زندگي مي‌کنند. اين نسبت ميان زوج‌هاي جواني که در پاريس و حول و حوش آن زندگي مي‌کنند و سن مرد در ميان آن‌ها از 25 سال کم‌تر است تا 50 درصد بالاتر مي‌رود.

گزارش کارشناسان اجتماعي مرکز امور مشارکت زنان رياست جمهوري دربارة وضعيت سياسي و اجتماعي آمريکا نيز نشان مي‌دهد که رواج ارزش‌هاي جديد جوامع صنعتي و غربي همچون همجنس بازي، زندگي مشترک خارج از چهارچوب ازدواج، روابط جنسي غير مشروع... در آمريکا، ازدواج سنتي و خانواده را با تهديدات زيادي مواجه کرده‌اند. در طي دو سه دهه گذشته در کشورهاي غربي زندگي مشترک خارج از ازدواج رشد زيادي کرده است. در نروژ، دانمارک و سوئد از هر 10 زوج 3 تا 4 زوج زندگي مشترک خارج از ازدواج دارند. اين نرخ در سوئيس، فرانسه، انگلستان و هلند بين 1 تا 2 و در ايتاليا، اسپانيا، ايرلند و ساير کشورهاي کاتوليک کم‌تر است. امروزه آمار زندگي مشترک خارج از ازدواج در آمريکا رشد نگران کننده‌اي يافته است؛ بنابر برخي تخمين‌ها، تعداد افرادي که قبل از نخستين ازدواج خود تجربة زندگي مشترک خارج از ازدواج را با ديگري داشته‌اند، از 11% در سال 1970 به 50% در سال 1993 افزايش يافته است...[49].

2. روابط نامشروع جنسي

دومين پيامد اجتماعي اجراي مفاد گزاره‌هاي فمينيستي و کنوانسيون در مغرب زمين رشد فزايندة «روابط جنسي خارج از چهارچوب خانواده» است. فمينيست‌ها با التزام به ضرورت ناديده‌انگاري تفاوت‌هاي جنسي و طبيعي ميان زنان و مردان، از آزادي روابط زن و مرد و حتي اختلاط آزاد جنسي آنان در مدارس، حمايت و به آن توصيه کرده‌اند. جوامع غربي اين توصيه را مانند توصية پيشين (فرصت‌هاي برابر شغلي براي زنان و مردان) تحت تاثير جنبش‌هاي فمينيستي پذيرفتند و دقيقاً اجرا کردند و جامة عمل پوشاندند، به گونه‌اي که مدارس و ورزشگاه‌هاي مختلط از نمادهاي برجستة آن است؛ اما اين تمام داستان نيست. ناگفته پيداست که روابط آزاد جنسي، بستري مناسب براي رشد و گسترش تمايلات جنسي است. نظريات روان‌کاوي در مورد رفتار جنسي مؤيد اين واقعيت است؛ براي مثال، مي‌توان به نظريه «هورناي» در بارة تمايلات جنسي اشاره کرد. هورناي معتقد است علت اين‌که گاه نياز به محبت به صورت تمايلات جنسي در مي‌آيد، عوامل مختلفي از جمله اوضاع و احوال فرهنگي و تربيتي است. در اجتماع‌هايي که روابط جنسي آزاد است، بسياري از احتياجات رواني شکل تمايلات جنسي پيدا مي‌کنند و به صورت عطش جنسي در مي‌آيند[50].

مطالعات و تحقيقات اجتماعي که جامعه‌شناسان و روان‌شناسان اجتماعي در آمريکا و کشورهاي اروپايي انجام داده‌اند، نيز مؤيد نظرية فوق است.

«هانت» نتايج تحقيقات خود را در بارة رفتارهاي جنسي در مردان و زنان در مقايسه با تحقيقات «کين» در سي سال گذشته در کتابي به نام رفتار جنسي نگاشت که در اوايل دهة 1970، مؤسسة (play boy)آن را منتشر کرد. نتيجة مقايسة تحقيقات هانت و کين در 24 ايالت از ايالات متحده انجام شده، بيانگر آن است که در دهه‌هاي اخير، آميزش جنسي قبل از ازدواج بر اثر آزادي‌هاي جنسي افزايش يافته است؛ اما آمريکاييان سعي داشته‌اند که نتايج تحقيقات هانت را اشتباه جلوه دهند تا خود را از مشکلات مربوط به آن برهانند[51].

گزارش نشريه آمريکايي ريدرز دايجست در سپتامبر 1996 نيز نظريه «هورناي» و نتايج تحقيقات «هانت» را تاييد کرد. طبق اين گزارش، هر ساله 350 هزار دختر نوجوان آمريکايي در سنين بين 15 تا 19 (دوره دبيرستان) به سبب ارتباط‌هاي نامشروع آبستن شده و فرزندان غير قانوني خود را به دنيا مي‌آورند که اين آمار در دهه‌هاي اخير، سال به سال در حال افزايش است. اين دختران با رؤيايي چون ازدواج با دوستان پسرشان، اتمام تحصيلات، شروع يک زندگي ايده‌آل و دست‌يابي به يک شغل مناسب، به اين ارتباط غيرقانوني روي مي‌آورند، ولي بسيار زود پرده‌هاي سراب‌گونه اين اوهام به کنار رفته و واقعيت زندگي روي خود را نشان مي‌دهد و متأسفانه اين بيداري درست در زماني به دست مي‌آيد که اين دختران نوجوان ديگر شأني براي برخورداري از يک زندگي سالم و ايده‌آل ندارند.

اين نشريه در ادامه گزارش خود، با اشاره به چگونگي آشنايي و برقراري ارتباط اين دختران نوجوان با هم‌کلاسي‌هاي پسرشان، طي گفتگويي با برخي از اين دختران به نقل از يکي از آن‌ها مي‌نويسد:

«اي کاش زمان به عقب بر مي‌گشت! ‌اي کاش من به عنوان عضوي از خانواده در ميان والدينم جاي داشتم!‌ اي کاش هنگامي که زمينه‌هاي ايجاد يک ارتباط نامشروع برايم فراهم شده بود، کمي هم به زندگي آينده‌ام مي‌انديشيدم و اين گونه به پايان خط نمي‌رسيدم!»[52]

آمارهاي نگران کنندة فراوان در اين زمينه ارائه شده است که براي رعايت اختصار از بيان آن صرف‌نظر مي‌کنيم؛ اما از آنچه گذشت، مي‌توان نتيجه گرفت که: اولاً: روابط نامشروع و خانواده‌هاي پيش از ازدواج، در آغاز پديده‌اي رايج اما ناخواسته و زيانبار نزد افكار عمومي غرب بوده است و ثانياً: رواج اين پديده از نظر جامعه‌شناسان و روان‌شناسان اجتماعي غربي، ارتباط و همبستگي مستقيمي اجرا و تحقق گزاره‌هاي فمينيستي، به ويژه آزادي روابط زن و مرد، دارد؛ اما قضيه به همين‌جا ختم نمي‌شود.

براي آگاهي دقيق از پيامدهاي اجتماعي اجراي مفاد گزاره‌هاي فمينيستي، به ويژه آزادي روابط و اختلاط زن و مرد، در غرب بايد جادة روابط نامشروع را تا پايان بپيماييم؛ به بيان ديگر، ناني که ديدگاه‌هاي فمينيستي بر سر سفره غربي‌ها گذاشته‌اند، در ظاهر به گسترش روابط نامشروع ختم مي‌شود، ولي واقعيت پنهان آن سقط جنين، مواليد نامشروع، خشونت و تجاوز به زنان، خانواده‌هاي تک والديني (مادر و فرزند)، بيماري‌هاي عفوني، واخوردگي جنسي و گرايش به همجنس بازي، روسپي‌گري و فروپاشي بنياد خانواده است که از آن به بحران اخلاق و خانواده در غرب ياد مي‌کنند[53].

در اين‌جا از نمايي نزديک، با گوشه‌اي از ارقام و آمار موجود دربارة پيامدهاي روابط غير رسمي در غرب آشنا مي‌شويم.


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


1/2. نوزادان ناخواسته

بي‌شک مواليد نامشروع بديهي‌ترين پيامد روابط غيررسمي در غرب است. به گفته «اندره ميشل» در ايالت متحده آمريکا درصد متولدين کودکان نامشروع سفيد پوست و غير سفيد پوست در يک دورة سي ساله بالا رفته است. از سال 1940 تا سال 1969 از صد کودک به دنيا آمدة غيرسفيدپوست، هفده کودک نامشروع بوده و در سال 1969 اين درصد به 31 رسيده است و براي سفيدپوستان در دورة ياد شده افزايش از 2 درصد به 3/5 درصد مي‌باشد.

امروزه يکي از بزرگ‌ترين معضلات جامعه آمريکا حاملگي دختران نوجوان و زايمان‌هاي نامشروع آنان است. طي سال‌هاي 1982 تا 1988 نسبت دختران 15 تا 19 ساله آمريکايي که سابقة آميزش جنسي داشتند، از 47 درصد به 52 درصد افزايش يافت و با توجه به اين‌که اکثر آنان از وسايل پيشگيري از بارداري نيز استفاده نمي‌کردند، آمار مواليد نامشروع نيز افزايش چشمگيري يافت[54].

نوزادان نامشروع، عقده‌هاي رواني و فشارهاي زندگي

حال که جريان بحث، به ميزان فزايندة مواليد ناخواسته در غرب رسيد، بد نيست به واقعيتي تلخ در اين باره اشاره کنيم. مواليد نامشروع در کشورهاي غربي، سرنوشت شومي پيش رو دارند. آن‌ها محکوم‌اند که در کنار مادر (خانواده‌هاي تک‌والديني)، اقوام و بستگان مادر يا در پرورشگاه‌ها زندگي سخت و پرمشقتي را سپري کنند و از آن بدتر، عنوان تحقيرآميز و شکنندة «بچه سرراهي و نامشروع» را تا پايان عمر بر دوش کشند. مواليد نامشروع به سهم خود عامل بسياري از بحران‌ها، ناامني‌ها و انحراف‌ها در جوامع غربي بوده و هستند که امروزه قتل‌هاي خياباني و خودکشي‌هاي جوانان و... معلول همين علت است.

2/2. سقط جنين

روابط غيررسمي و آبستني‌هاي ناخواسته راهي است که در پايان به مواليد نامشروع يا سقط جنين مي‌انجامد؛ به بيان ديگر سقط جنين در کنار تولد مواليد نامشروع، آخرين ايستگاهي است که روابط آزاد بدان منتهي مي‌شود؛ از اين رو، در کنار شمار روزافزون مواليد نامشروع آمار سقط جنين در کشورهاي غربي به ويژه دانش‌آموزان همواره رو به افزايش بوده است:

بنابر آمارهاي منتشر شده در سال 1993 هر ساله حدود يک ميليون زن نوجوان آمريکايي حامله مي‌شوند که 40 درصد آنان داوطلبانه و 13 درصد آن به علت بيماري، اقدام به سقط جنين مي‌کنند و 47 درصد باقي، فرزند نامشروع خويش را به دنيا مي‌آورند. نرخ سقط جنين‌هاي قانوني که در سال 1991 در آمريکا صورت گرفته 937/388/1 مورد بوده است؛ به سخن ديگر، در اين سال در مقابل هر هزار نوزادي که متولد شده، 339 مورد سقط جنين صورت گرفته که رقم بسيار بالايي است[55].

اين پديده ناهنجار که معلول روابط آزاد جنسي به ويژه اختلاط دختران و پسران دانش‌آموز است، خطري است که جان شمار زيادي از زنان را تهديد مي‌کند؛ از اين‌رو، همان کساني که ديروز از روابط آزاد و اختلاط دختران و پسران دانش‌آموز (که زمينه را براي روابط نامشروع و آبستني‌هاي ناخواسته فراهم کرده‌اند) حمايت مي‌کردند، امروزه فريادشان به وانفسا برخواسته است. در ماده 96 از اعلاميه پاياني چهارمين کنفرانس جهاني زنان (پکن 1995) آمده است:

سقط‌جنين‌هاي ناايمن جان شمار زيادي از زنان را تهديد مي‌کند و بيانگر مسأله‌اي خطير در بهداشت عمومي است؛ زيرا عمدتاً فقيرترين و جوان‌ترين افراد در معرض بيشترين خطرها قرار مي‌گيرند.

سپس در بند دال از مادة 106 با عنوان «اقداماتي که بايد اتخاذ شود» براي جلوگيري از اين پديده شوم آمده است:

بررسي و بازنگري قوانيني که در بردارندة اقدامات جزايي عليه زنان است که به سقط جنين غيرقانوني دست زده‌اند، در پرتو مفاد بند 25/8 برنامة عمل کنفرانس بين‌المللي جمعيت و توسعه مي‌باشد که بيان مي‌دارد: تحت هيچ شرايطي نبايد سقط جنين به عنوان روش تنظيم خانواده مطرح گردد و از دولت‌ها و سازمان‌هاي ذي‌ربط بين الدولي و غير دولتي مصرّاً درخواست مي‌شود تعهد خويش را به بهداشت زنان تحکيم بخشند و با پيامدهاي سقط جنينِ ناايمن به منزلة يکي از نگراني‌هاي عمدة بهداشت عمومي برخورد نمايند.

3/2. گسترش روسپي‌گري و شيوع بيماري‌هاي مقاربتي

گسترش روسپي‌گري و بيماري‌هاي عفوني و مقاربتي را بايد از ضلع‌هاي ديگر مثلث شوم روابط آزاد جنسي برشمرد؛ به بيان ديگر، روابط آزاد جنسي نقطة عزيمت و سکّوي پرش به سوي روسپي‌گري و بيماري‌هاي مقاربتي است. اين پديده به ويژه در بين دختران جواني که به طور ناخواسته، آبستن و صاحب فرزند (يا فرزندان) نامشروع شده‌اند، شايع است؛ زيرا بدين وسيله فرصت‌هاي اشتغال و تحصيل را از دست مي‌دهند و براي تامين هزينه‌هاي زندگي و رهايي از فقر به خودفروشي رو مي‌آورند. ارتباط و همبستگي واقعي ميان سه پديدة ياد شده به گونه‌اي است که حتي مراکز رسمي بين‌المللي که مروج روابط آزاد دختران و پسران بوده‌اند، نتوانسته‌اند آن را انکار کنند، بلکه به اشاره آن را تأييد کرده‌اند. اعلاميه جهاني پکن (1995) در مادة 122 ضمن تأييد روابط و همبستگي ميان روابط آزاد و آميزش نامشروع، پيامدهاي روابط آزاد دختران و پسران (آبستني‌هاي ناخواسته و بيماري‌هاي مقاربتي) به ويژه در مدارس و آموزشگاه‌ها را هشدار مي‌دهد و براي کنترل اين عواقب زيانبار، طرح‌ها و برنامه‌هاي آموزش جنسي را توصيه مي‌کند؛ از سوي ديگر، همين اعلاميه خطرهاي مادر شدن زود هنگام دختران جوان و پيامدهاي آن (ترک تحصيل و از دست دادن فرصت‌هاي اشتغال) را که به فقر شديد آنان ختم مي‌شود، گوشزد مي‌کند:

دختران نوجوان، هم از نظر زيست‌شناختي و هم از نظر ويژگي‌هاي رواني ـ اجتماعي در برابر سوء استفاده و خشونت جنسي و روسپي‌گري و نيز پيامدهاي روابط جنسي بي محافظه و پيش از بلوغ آسيب پذيرند. روندي که هم‌اينک به راستاي تجربة زود هنگام جنسي پيش مي‌رود، همراه با فقدان اطلاعات و خدمات، احتمال خطر آبستني‌هاي ناخواسته و بسيار زود هنگام، آلودگي به ايدز و ديگر بيماري‌هايي که انتقالشان از طريق دستگاه جنسي است و نيز سقط جنين‌هاي نا ايمن را افزايش مي‌دهد. فرزند آوري زود هنگام همچنان يکي از موانع بهبود منزلت آموزشي، اقتصادي و اجتماعي زنان در همه نقاط جهان است. ...

روابط آزاد

افزايش نرخ روابط غيررسمي

افزايش نرخ خانواده‌هاي متشکل از مادر و فرزند (فرزندان)

از دست رفتن فرصت‌هاي اشتغال و تحصيل براي دختران جوان مادر شده

فقر شديد اقتصادي

خودفروشي (فحشا)

بيماري‌هاي عفوني و مقاربتي

 

4/2. افول ازدواج و تشکيل خانواده

براي بررسي پيامدهاي روابط جنسي آزاد در غرب، اينک بر اساس آخرين گزارش، به سقوط آمار ازدواج و تشکيل خانواده در غرب مي‌پردازيم.

خانواده يکي از کهن‌ترين، گسترده‌ترين و کارآمدترين نهادهاي اجتماعي است. قدمت اين نهاد به آغاز زندگي بشر باز مي‌گردد. گسترة خانواده به يک منطقه يا قبيله اختصاص ندارد، بلکه چتر جغرافيايي آن همة جوامع، ملل، قبايل و نژادها را در بر مي‌گيرد. اگر چه دنياي مدرن و فرهنگ مدرنيته، بسياري از عناصر و مولفه‌هاي سنتي زندگي اجتماعي را ناکار آمد و از صحنه خارج کرد، کارکردهاي متنوع، متعدد و انکارناپذير اين درخت کهن به گونه‌اي است که سازمان‌هاي بين‌المللي در سال‌هاي اخير براي حفظ، احيا و گسترش آن در مقابل امواج سهمگين و خانمان‌برانداز فرهنگ مدرنيته سالي را به نام «سال خانواده» تعيين کردند.

ضعف و رخوت اين نهاد کهن و مبارک را هيچ جامعه‌اي بر نمي‌تابد. اين در حالي است که فرهنگ مدرن در کشورهاي صنعتي غرب سر ناسازگاري با ازدواج و تشکيل خانواده گذاشته و آمار ازدواج و تشکيل خانواده در اين گونه جوامع در دهه‌هاي اخير سير نزولي شديدي داشته است. گزارش اداره کل غرب اروپا ـ وزارت خارجه ـ از آخرين شاخصه‌هاي جمعيتي اروپا خبر داده است. طبق اين گزارش در سراسر اروپا ازدواج قانوني در خطر انحطاط قرار دارد. نرخ ازدواج که در سال 1980 به ميزان 3/6 در هر 1000 نفر بوده، اينک به 005% کاهش يافته است.

گزارش ياد شده که به آمار و گزارش‌هاي «يورو استارت» (ارائه آمار کميسيون اروپا) مستند است، در جايي ديگر اعلام مي‌کند که ميزان ازدواج در اروپاي مرکزي و شرقي در فاصلة سال‌هاي 1980 تا 1997 به طور فاجعه آميزي به نصف و حتي کم‌تر سقوط کرده است.

امروزه با توجه به کاهش شديد ازدواج در آمريکا، ساختار خانواده در اين کشورها با مشکلات متعددي رو به رو شده است. در مورد کاهش ميزان ازدواج در اين کشور همين بس که 12 درصد از زنان 35 تا 39 ساله در سال 1991 هرگز ازدواج نکرده بودند. اين ميزان در سال 1998 تنها 2/6 درصد بود و در طي 10 سال تقريباً دو برابر شده است[56].

علت رکود ازدواج و تشکيل خانواده در غرب

اکثر قريب به اتفاق کارشناسان و نظريه‌پردازان علوم اجتماعي، علت اساسي اين پديده را گسترش روابط آزاد و نامشروع جنسي پيش از ازدواج دانسته‌اند. ناگفته پيداست که غريزة جنسي و نياز به محبت و عاطفه، از جمله علل و انگيزه‌هاي اصلي گرايش انسان به ازدواج و تشکيل خانواده است؛ از اين رو، جوامع انساني در طول تاريخ براي پاسخ‌گويي به نيازهاي جنسي و عاطفي بيشتر ـ نوعاً ـ به ازدواج و تشکيل خانواده روي آورده‌اند.

حال اگر نيازهاي مذکور از راهي آسان‌تر، کم هزينه‌تر، متنوع‌تر، با کم‌ترين مسئوليت فردي و اجتماعي تامين و تدارک شود، بديهي است که ازدواج و تشکيل خانواده حداقل در بدو امر مطلوبيت خود را از دست مي‌دهد. روابط آزاد جنسي زن و مرد در غرب پديدة جديدي است که به سبب تنوع، تعدد و کم‌ترين مسئوليت قانوني طرفين، با استقبال عمومي روبه‌رو شده و توانسته است رقيب ديرينة خود (خانه و خانواده) را از صحنه خارج کند. يکي از جامعه شناسان معاصر ضمن تاييد نظريه فوق مي‌گويد:

«خانواده که در غرب يکي يکي اين ابعاد را که در گذشته داشت و امروز دارد از دست مي‌دهد، اصلي آن را فقط ارضاي نياز جنسي تشکيل مي‌دهد. حالا اگر اين نياز با توجه به بي‌بند و باري و انحطاط فرهنگي حاکم بر غرب، به راحتي قابل دسترسي باشد و فرد هر وقت و هرگونه که خود خواست اين نياز را ارضا کند، ديگر چه ضرورتي دارد ازدواج کند؟ يعني واقعاً فلسفه تشکيل خانواده به دليل وجود مؤسسات بيروني که نيازها را به راحتي برطرف مي‌کند، دارد از بين مي‌رود...»[57]

گزارش مقايسه‌اي اداره کل غرب اروپاي وزارت خارجه نشان مي‌دهد به همان نسبت که آمار روابط آزاد و نامشروع جنسي در کشورهاي غربي رو به افزايش است، آمار ازدواج و تشکيل خانواده سير نزولي دارد. در اين گزارش که مربوط به سال 1998 ميلادي است، آمده است:

بر اساس گزارشي که از سوي يورو استارت ـ اداره آمار کميسيون اروپا ـ منتشر شده، تقريباً يک چهارم نوزادان در اتحاديه اروپا خارج از چهارچوب‌هاي زناشويي متولد مي‌شوند. اين تناسب در سال 1980 کم‌تر از 10 درصد بوده است. ... به گزارش «يورو استارت»، زندگي در شرايط غير زناشويي به طور فزاينده‌اي در حال رشد است. اين ارزيابي به خصوص در کشورهاي اسکانديناوي (که مصداق برابري زن و مرد در آن سامان، بيش از ديگر کشورهاست) مصداق بيشتري دارد. در ايسلند از هر سه کودک متولد شده، دو نوزاد و در دانمارک رستوني، نروژ و سوئد نيمي از نوزادان خارج از پيمان‌هاي زناشويي متولد مي‌شوند. ... اين در حالي است که، همانطور که بيان شد، در سراسر اروپا ازدواج قانوني در خطر انحطاط قرار دارد؛ نرخ ازدواج که در سال 1980 به ميزان 3/6 در هر 1000 نفر بوده، اکنون به 005% کاهش يافته است.

فرانسيس، کاري و کريستين کوري در مقالة «ساختارهاي جديد خانواده» که مجلة پيام يونسکو به چاپ رسيده است، اين وضعيت (رواج و گسترش روابط آزاد جنسي و از هم پاشيدگي خانواده) را در غرب به صراحت از پيامدها و امتيازهاي نهضت برابري زنان اعلام کرده‌اند و مي‌نويسند: «نهضت زنان در ارتقاي مقام زن تا حد برابري او با مرد در به دست آوردن حق سقط جنين و استفاده از وسايل جلوگيري از آبستني و آزادي عمل و آوردن خواسته‌هاي زن بيرون از کانون خانواده و دايرة زناشويي پيشرفت کرده و موقعيت او را تحکيم کرده است. با اين شيوة آزاد زندگي، زنان ديگر مکلف نيستند به شيوة محدود و انعطاف‌پذير گذشته، ميان زوج بودن، مادر بودن و شغل داشتن يکي را برگزيند.»[58]

5/2. همجنس‌گرايي

شيوه روابط آزاد و تعدد آن از علل عمدة پديدة واخوردگي جنسي و گرايش به همجنس بازي در کشورهاي صنعتي به شمار مي‌آيد. در حقيقت همجنس بازي و پيامدهاي آن مانند ايدز براي اولين بار در کشورهاي صنعتي به ويژه در آمريکا مشاهده شد؛ کشوري که روابط زن و مرد و ارضاي نيازهاي جنسي در متنوع‌ترين، متعددترين و افراطي‌ترين شکل آن، آزاد و متداول است؛ تنها 65 درصد از آمريکاييان با همجنس بازي مخالف بوده و طبق آخرين آمار بيش از 80 درصد از مبتلايان به ايدز در قارة آمريکا و اروپا زندگي مي‌کنند.[59] برخي از فمينيست‌هاي معاصر، اين‌گونه روابط جنسي را جايگزيني براي «خانوادة سنتي» در عصر برابري زن و مرد دانسته و از آن به عنوان «خانوادة شاد» ياد کرده‌اند.[60]

3. خشونت جنسي عليه بانوان

در جوامعي که با نديدانگاري تفاوت‌هاي زيستي و طبيعي، روابط آزاد و برابر زنان و مردان تشويق و ترويج و بر آن پافشاري مي‌شود، روابط ناسالم و خشونت جنسي دو روي يک سکه‌اند؛ به بيان ديگر، در روابط آزاد زن و مرد اگر تمايل آنان به يکديگر دو سويه و متقابل باشد، به پيوندهاي مشروع و نامشروع ختم مي‌شود، اما اگر تمايل يک طرفه باشد و زن علاقه و تمايلي به ايجاد رابطه نداشته باشد، در بسياري موارد پديده‌اي با نام تجاوز و خشونت جنسي و در مواقعي آزار جنسي رخ مي‌نمايد. اين پديده در کشورهاي صنعتي غرب در دهه‌هاي اخير همواره رو به افزايش بوده است. در اين‌جا نيز جامعه‌شناسان و روان‌شناسان اجتماعي علت اساسي اين پديده را رابطة آزاد زن و مرد و به ويژه تحريکات زنانه معرفي کرده‌اند.

تمايل دو طرفه ←روابط نامشروع

روابط آزاد و برابر زن و مرد

 

مشکلات زنان و بحران اخلاقي

در کشورهاي صنعتي غرب

 

تمايل يک طرفه ←خشونت و آزار جنسي

 

 

دانيل سيلورمن (1978) از مشاوران بحران تجاوز دربارة زناني که مورد خشونت و تجاوز جنسي قرار گرفته‌اند، مي‌گويد: «چنين زناني پس از مدت کمي دچار پشيماني شده و خود را سرزنش مي‌کنند و پيوسته اين جملات را بر زبان جاري مي‌کنند: اي کاش آن لباس را نپوشيده بودم تا جلب توجه کنم!‌ اي کاش به او لبخند نزده بودم! ...»[61]

واقعيت‌هاي موجود نيز فرضية فوق را تاييد مي‌کند. بررسي‌ها و تحقيقات اجتماعي در کشورهاي صنعتي غرب نشان مي‌دهد در اين گونه جوامع که روابط زن با مرد آزاد است و زنان از پوشش مشابه مردان برخوردارند و هيچ محدوديتي ندارند، آمار خشونت جنسي و تجاوز به عنف رو به افزايش است. «ميشل اوبرمن» در مقاله‌اي در نشرية حقوق زنان برکلي به اين نتيجه مي‌رسد:

«اگر سقط جنين به صورت قانوني متوقف شود، زنان اصلاً نمي‌توانند زنده بمانند. علتش اين است که فرهنگ آمريکا فرهنگ تجاوز است؛ فرهنگي که در آن زندگي زنان به خاطر ترس از خشونت جنسي همه جا حاضر، محدود شده است ... همة زنان با خطر تهاجم جنسي مردان زندگي مي‌کنند و با خطر حاملگي ناخواسته.»[62]

طبق آمارهاي سال 1992 در هرشش دقيقه يک‌بار يک تجاوز جنسي در آمريکا صورت مي‌گيرد. در برخي شهرهاي آمريکا همچون «سنت لوئيز» آمار تجاوز گزارش شده به زنان نسبت به هر 000/100 نفر از جمعيت در سال 1992، 1733 مورد بوده است که آمار بسيار بالايي است. در شهرهايي همچون والاس، هرستون و نيويورک نيز آمار جنسي نسبت به ديگر ايالات بسيار بالا بوده است.[63]

از پيامدهاي ناگوار خشونت و تجاوز جنسي براي فرد و جامعه همين بس که زنان قرباني تجاوز، از فشار رواني، عصبانيت و احساس گناه شديدي رنج مي‌برند. «بورکس» و «لينداهلموستروم» که در اين زمينه به مطالعه و تحقيق پرداخته و اثر تجاوز را با عنوان «سندرم ضربة تجاوز» مطرح کرده‌اند، واکنش قرباني را در اثر تجاوز به دو مرحله تقسيم مي‌کنند:
1. مرحله حاد 2. مرحله تجديد سازمان

در مرحله حاد، حالتي از گسيختگي و بي‌نظمي رواني در شيوة زندگي زن مورد تجاوز بروز مي‌کند و احساساتي از قبيل ترس، شوک، نگراني و احساس گناه شديد ديده مي‌شود. حادترين واکنش قرباني در برابر تجاوز، سردرگمي است. زنان پس از تجاوز، خود را کالاي صدمه ديده‌اي مي‌دانند که از جامعه اخراج شده‌اند و جايي براي رفتن ندارند. در مطالعة وسيعي که در آمريکا صورت گرفت و در سال 1990 گزارش شد، «ينفيلد» و‌ همکارانش بين تهاجم جنسي و افسردگي رابطه معنادار 93/12 درصد‌ يافتند. اما در مرحله تجديد سازمان، زن مي‌کوشد آنچه را بر او گذشته است، فراموش کند و براي تحقق اين هدف، خود را به کارهاي عادي مشغول مي‌نمايد. مهم‌تر آن‌که نگرش جامعه و به ويژه مردان به اين‌گونه زنان تغيير مي‌کند و با آنان به عنوان کالاي آسيب ديده برخورد مي‌کنند. عکس‌العمل پدران با دختران خود که مورد تجاوز قرار گرفته‌اند، اين است که آن‌ها را بايد از خانه اخراج کرد يا اين‌که براي مدتي در منزل زنداني شوند. «سيلورمن»، در اين باره مي‌نويسد: اغلب اين زنان مورد تنفر و سرزنش همسران واقع شده‌اند و از نظر شوهرانشان زناني سهل‌انگار و بي اراده‌اند.[64]

پيامد ديگر آن بر جامعة زنان به گفتة جامعه شناسان و آسيب شناسان غرب، ايجاد فضايي از ترس، نگراني و اضطراب بر جامعة زنان کشورهاي صنعتي است؛ به همين سبب، کشورهاي صنعتي غرب به ويژه آمريکا از شعارهاي اوليه خود در بارة حضور فيزيکي آزاد و برابر زنان در اماکن عمومي دست برداشتند و براي مصونيت و حفاظت از زنان، تدابير و‌ محدوديت‌هاي اجتماعي را وضع و توصيه کردند. آنچه در زير مي‌آيد، فهرستي از «بايدها و نبايدها» براي زناني است که سعي دارند خطر تجاوز جنسي را کاهش دهند. اين فهرست را يکي از سازمان‌هاي زنان در ايالات متحده آمريکا منتشر کرده است:

1. خانة خود را تا آن‌جا که ممکن است ايمن کنيد؛ قفل‌ها، پنجره‌ها، و درها بايد در وضع مناسبي باشند؛ اگر به آپارتمان يا خانه جديدي نقل مکان کرديد، قفل‌ها را عوض کنيد. واحد پيشگيري جنايت پليس محلي مي‌تواند در مورد ضرورت ضد دزد کردن محل سکونت، و در نتيجه ضد تجاوز کردن آن، شما را راهنمايي کند.

2. اگر تنها زندگي مي‌کنيد:

الف‌ ـ چراغ‌ها را روشن بگذاريد تا تصور شود که بيش از يک نفر در خانه زندگي مي‌کند.

ب ـ هنگامي که به زنگ در جواب مي‌دهيد، وانمود کنيد که مردي در خانه است (با صداي بلند بگوييد: «من نمي‌بينم چه کسي زنگ مي‌زند.»)

ج ـ نام کوچک خود را روي زنگ در يا دفتر تلفن ننويسيد، در عوض از حرف اول آن استفاده کنيد.

3. به طور کلي، از غريبه‌ها دوري کنيد و هرگز در را به روي يک غريبه باز نکنيد. هميشه از مأموران تحويل اجناس يا کارگران خدمات کارت شناسايي بخواهيد (کارت شناسايي آن‌ها مي‌تواند از زير در به داخل انداخته شود) اگر بچه‌ها در خانه زندگي مي‌کنند، مواظب باشيد که آن‌ها در را به روي غريبه باز نکنند.

4. اگر در يک خانة آپارتماني زندگي مي‌کنيد، تنها وارد يک زيرزمين متروک، گاراژ، يا اتاق رختشويي نشويد يا تنها در آن‌جا نمانيد.

نگاهي ديگر:

اگر به روابط زن و مرد از ديدگاه قرآن و اسلام بنگريم:

1. شخصيت و حقوق زن قابل احترام است. (ر.ک: سوره نساء، بقره)؛
2. روابط دختر و پسر قانون‌مند است و روابط نامشروع زن و مرد جايز نيست[65]. (ر.ک: سوره نور و قصص)؛ 3. حريم خانواده محترم است؛
4. اسلام به ازدواج و توليد نسل تشويق مي‌کند؛ 5. شغل متناسب با روحيه و وقت خانم‌ها با توافق شوهر جايز است.

در نتيجه، در جوامع اسلامي مشکلات فوق (رشد منفي جمعيت و مشکلات جنسي و...) يا اصلاً وجود ندارد يا کم‌تر پديد مي‌آيد، و معمولاً در مواردي که زن‌آزاري و مشکلاتي از اين قبيل وجود دارد، در اثر عدم رعايت قوانين و اخلاق اسلامي است.


فصل دوم: عشق

 

 

 

 


 

عشق چيست و چرا بايد عاشق شويم؟

˜پاسخ

مقدمه

عشق اصلي‌ترين ميل و گرايش انساني است که انسان را سريع‌تر از هر چيزي به خوشبختي کامل مي‌رساند. عشق عامل بهسازي و تصفية روح و روان بوده و هموست که به زندگي زيبايي مي‌دهد. عشق بالاترين مقام را در زندگي دارد و در پرتو  آن، زندگي لذت‌بخش مي‌باشد. اگر انسان به اين مقام برسد، ديگر بدون عشق زندگي نتوان کرد.

عشق را زماهي بايد آموخت               که چون از آب گيرندش بميرد

الف) تعريف عشق

معناي لغوي عشق: در کتاب‌هاي لغت چند معنا براي واژه «عشق» ارائه شده که در اين‌جا به معناي مشترک بين آن‌ها اشاره مي‌کنيم:

عشق عبارت است از علاقة شديد يا محبت از حد گذشته[66].

معناي اصطلاحي: علاقه به شخصي يا شيئي وقتي که به اوج شدت برسد، به گونه‌اي که وجود انسان را تسخير کند و حاکم مطلق وجود او گردد، عشق ناميده مي‌شود[67].

در زبان عربي، واژة «عشق» در اصل از ماده «عشقه» است و عشقه نام گياهي است که در فارسي به آن «پيچک» مي‌گويند که به هر چيزي برسد، دور آن مي‌پيچد؛ مثلاً وقتي به گياهي ديگر مي‌رسد، دور آن چنان مي‌پيچيد که تقريباً آن را محدود و محصور مي‌کند و در اختيار مي‌گيرد. يک چنين حالتي اثرش اين است که بر خلاف محبت عادي، انسان را از حال عادي خارج مي‌کند، خواب و خوراک را از او مي‌گيرد و توجه را منحصر به همان معشوق مي‌کند؛ يعني او را از همه چيز مي‌برد و تنها به يک چيز متوجه مي‌کند. اين تعريف عشق بيانگر حال معشوق است[68].

ب) منشا عشق

مقصود از منشأ عشق اين است که در يک رابطه عاشقانه چه چيزي باعث مي‌شود که يک شخص عاشق ديگري شود. آيا علت اصلي اين رابطه غيرعادي، نقص و کمبود در يکي و کمال و خوبي در ديگري است که سبب کشش او به سوي خود مي‌شود؟ يا خير، علت اين رابطه «شباهت» است؛ يعني شکل هم بودن؟

در پاسخ به اين پرسش ديدگاه‌هاي گوناگوني مطرح است که به گذري اجمالي بر آن‌ها بسنده مي‌کنيم.

1. منشا ارگانيکي؛ يعني عشق از تراوش غدد جنسي حاصل مي‌شود که در اين صورت با استفاده از علم پزشکي قابل کم و زياد مي‌باشد[69].

2. هدف جنسي منع شده منشا عشق است[70] (ديدگاه فرويد)؛ يعني علت عشق آن است که ما از طرفي مصرانه خواستار رابطه جنسي هستيم و از سوي ديگر نيز از دست يافتن به اين هدف منع شده‌ايم که در نتيجه اصطکاک اين دو برخورد، محبت و مهرباني حاصل مي‌شود؛ از اين رو، اگر رابطه جنسي کاملاً آزاد مي‌بود، هيچ‌گاه کسي عاشق نمي‌شد.

3. عشق يک منشا فطري دارد.

4. تمايل انسان به کمال منشا عشق است[71].

بررسي

در اين‌جا اين مطلب قابل ذکر است که منشا عشق به چند دليل نمي‌تواند ارگانيکي يا هدف جنسي منع شده باشد.

الف) عشق منحصر در عشق شهواني و جنسي نيست؛ زيرا موارد زيادي پيدا مي‌شود که خلاف اين باشد؛ مانند عشق انسان به خداوند يا به خود و يا به گل... .

ب‌) اگر منشا عشق تراوش غدد جنسي باشد، بايد افراد پير هرگز عاشق نشوند، در حالي که خيلي از افراد سن زيادي دارند و در عين حال عاشق هستند.

ج) اصلاً عشق جنسي و شهواني عشق نيست، بلکه يک رابطه غريزي است که در همه موجودات وجود دارد.

براساس عقيده صحيح، عشق يک منشا فطري دارد که در اثر شناخت انسان نسبت به خوبي‌هاي موجود در يک شخص يا يک شئ و از سوي ديگر، نقصان آن‌ها در وجود خود، حاصل مي‌شود و هرچه اين شناخت کامل‌تر شود، اين علاقه بيشتر مي‌شود تا جايي که انسان را وارد معرکه عشق مي‌کند و انسان حاضر مي‌شود براي به دست آوردن آن خوبي‌ها همه هستي خود را فدا کند.

د) واژه عشق در قرآن مجيد حتي براي يکبار هم به کار نرفته است؛ اما با اين حال کلمات و واژه‌هايي که با اين مفهوم مترادف و رساننده معناي آن مي‌باشد، به شکل‌هاي گوناگون آمده است؛ مانند حُبّ، ودّ، مودّت و... .

ج) اقسام عشق

پيش از بيان اقسام عشق و بيان ديدگاه قرآن کريم در بارة آن، ذکر چند نکته لازم است:

]قاعده يکم[انسان اگر کسي را دوست داشته باشد، خويشاوندان و دوستان او را نيز دوست مي‌دارد و حتي شهر، لباس، باغ، نوشته و ساير چيزهايي که با او ارتباط دارند، در نظرش محبوب است.

]قاعده دوم[امور و اميال فطري از جهت شدت و ضعف داراي مراتبي هستند که هر مرتبه‌اي از آن‌ها داراي اسم و آثار خاصي مي‌باشد و اين مراتب در افراد بشر مختلف است؛ از جمله اين امور «محبت» است که مراتب آن طبق تفسير آلوسي به شرح ذيل مي‌باشد.

1. هوي: نخستين مرتبه محبت «تمايل داشتن»؛

2. علاقه: محبتي است که هميشه همراه و درون قلب است.

3. کلف: محبت شديد را گويند.

4. عشق: حب شديد يا افراط در محبت را گويند.

5. شعف: مرحله‌اي که عشق به تمام زواياي قلب نفوذ کند.

6. تدله: مرحله‌اي که عشق عقل انسان را مي‌ربايد.

7. هيوم: مرحله‌اي که عشق انسان را بي‌قرار و بي‌اختيار مي‌کند و او را به هر سوي مي‌کشاند[72].

تقسيم ديگر عشق

با توجه به منشأ عشق، عشق به اقسام زير تقسيم مي‌شود:

1. حقيقي؛  2. مجازي؛ 3. سرابي، جنسي و کاذب[73].

1. عشق حقيقي

به عشقي گفته مي‌شود که معشوقش حقيقي باشد؛ يعني زيبايي‌هاي او نامحدود باشد و داراي هيچ‌گونه نقصي نباشد، و به ديگر سخن، عشق يعني پرواز انسان به سوي بي‌نهايت، يعني اتصال قطره به دريا «وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبَّاً لِلَّهِ[74]؛ و [لى‏] كسانى كه ايمان آورده‏اند خدا را بيشتر دوست دارند.»

2. عشق مجازي

عشق و علاقه‌اي واسطه‌اي به موجودات در راه خدا است که هدف از آن رسيدن به عشق حقيقي مي‌باشد؛ يعني وسيله‌اي است براي رسيدن به معشوق حقيقي، و در واقع به خاطر معشوق حقيقي ابراز علاقه مي‌کند؛
مانند عشقي که حضرت يعقوب را از درون مي‌سوزاند: «قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ
تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى‏  تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ
[75]؛ (فرزندان) گفتند:
«به خدا سوگند، پيوسته يوسف را ياد مى‏كنى تا بيمار مشرف به مرگ شوى يا هلاك گردى!»

3. عشق سرابي، جنسي و کاذب

عشق به غير از معشوق حقيقي است، به گونه‌اي که هدف از آن خاموش شدن غريزه جنسي و کام گرفتن از معشوق مي‌باشد نه رسيدن به معشوق حقيقي، و منشأ آن شهوت است؛ مانند «قَدْ شَغَفَهَا حُبّاً...؛[76] و زنان در شهر گفتند: «زن عزيز (مصر) از غلام جوانش تمنّاى كامجويى از وجودش كرده، و محبت (يوسف) در دلش جاى گرفت! قطعاً ما او را در گمراهى
آشكارى مى‏بينيم.»

قرآن سخن از عشق و محبت را با روشي خاص و با شيوايي و زيبايي تمام بيان مي‌کند، و آنچه لازم است از اقسام عشق و علاقه را در ضمن آيات يادآور مي‌شود و جالب اين که در بين يکصد و چهارده سوره قرآن که در بيشتر آن‌ها از عشق، محبت و مترادف‌هاي آن‌ها سخن رفته، يک سوره به تمامي به شرح حال يکي از اولياي خدا اختصاص يافته و در آن عشق و علاقه بيان شده است.

روح کلي و پيام‌هاي سوره يوسف:

1. عشق به خداوند مطمئن‌ترين مانع در برابر عشق‌هاي جنسي مي‌باشد و با سختي‌هايي که دارد، معجزه آسا انسان را نجات مي‌دهد[77].

2. عشق‌هاي کاذب معمولاً مقدمه‌اي براي عشق‌هاي حقيقي نيست، بلکه به ظلم و فساد مي‌انجامد. عشق زليخا به يوسف7که بيانگر نقطه اوج عشق شهواني و جنسي مي‌باشد[78]، به بيان قرآن آثاري چون خيانت، ظلم، فحشاء، رسوايي و مکر و حيله داشت[79].

نتيجه

با توجه به بيان اقسام عشق و نظر قرآن کريم در اين باره، به اين نتيجه مي‌رسيم که عشق، هديه‌اي الهي است که در فطرت همه انسان‌ها به امانت گذاشته شده است؛ اما چگونگي بروز و استفاده انسان‌ها از آن متفاوت است؛ برخي با استفاده صحيح از آن به سعادت، خوشبختي و بالندگي و کمال مي‌رسند، ولي برخي ديگر با استفاده نادرست از آن به بيابان خشکيده شقاوت و بدبختي گام مي‌نهند و هر لحظه بيش از پيش از قافلة انسانيت فاصله مي‌گيرند؛ همانند آتش که بدون آن نمي‌توان زندگي کرد، ولي اگر به علت استفاده نادرست مقداري از آن در خرمني بيفتد، يک‌جا همه آن را نابود مي‌کند.

اين شيوة استفاده ما باز مي‌گردد به اين‌که آيا ما در تشخيص و انتخاب معشوق، راه درست را پيموده‌ايم يا راه نادرست را. نکته قابل توجه که به ويژه براي جوانان داراي اهميت مي‌باشد، اين است که آيا عشق‌هاي خياباني مي‌تواند انسان را خوشبخت کند يا خير؟

پاسخ اين پرسش با توجه به تقسيم‌بندي عشق و آثار مترتب بر هر قسم آن آشکار مي‌شود.

قرآن‌کريم عشق را بارزترين صفات مؤمنين مي‌داند[80] و اصيل‌ترين عشق را، عشق حقيقي به معشوق حقيقي بيان مي‌کند و خداي تبارک و تعالي را به عنوان معشوق حقيقي معرفي مي‌نمايد؛ زيرا خداوند است که همه خوبي‌ها و زيبايي‌ها را در خود جمع دارد و در عشق نيز انسان دنبال خوبي‌ها و زيبايي‌ها مي‌باشد که در معشوق وجود دارد و خود از آن‌ها بهره‌اي ندارد، و با عشق به معشوق مي‌خواهد کمبودهاي دروني خود را جبران کند و نهايت استفاده را از زيبايي‌هاي معشوق ببرد.

در اين‌جا اين پرسش مطرح مي‌شود که اگر بيش از يک معبود و يک معشوق در عالم وجود ندارد و عشق نيز فقط منحصر در عشق حقيقي است، پس عشق به ديگران به ويژه اولياي خدا چه صورتي دارد. پاسخ اين است که خداوند عشق به اولياي خود به ويژه پيامبر اکرم و اهل‌بيت:را در طول محبت خود بيان مي‌کند و آن دو را يکي مي‌داند[81].

عشق سرابي و کاذب

عشق دروغين به جريان آب رودخانه‌اي که از مسير اصلي خود منحرف شده، مي‌ماند که اگر در مسير اصلي خود قرار نگيرد، خرابي‌هاي فراواني به
بار مي‌آورد.

نمونه بارز اين عشق، عشق‌هاي خياباني، رابطه‌هاي غيرمشروع و دوستي‌هاي پنهاني است که در بين برخي دختران و پسران جوان رواج دارد و معمولاً نتيجه اين دوستي‌ها نيز ناخوشايند است؛ زيرا اين نوع علاقه‌ها هدايت و عنايت الهي نمي‌باشد و به جاي اين‌که وسيله‌اي براي اطاعت اوامر الهي و رسيدن انسان به همه خوبي‌ها مي‌باشد، سبب مي‌شود که انسان لحظه به لحظه از زيبايي‌ها و خوبي‌ها فاصله بگيرد و معصيت الهي را مرتکب[82]شود، تا جايي که خيلي از آن‌ها به قتل و جنايت و جدايي‌هاي غم‌انگيز و همچنين فروپاشي کانون گرم خانواده‌ها مي‌انجامد.

توجه به اين نکته ضروري است که ما در اين‌جا نمي‌خواهيم اميال غريزي انسان را نفي کنيم و آن را ناديده بگيريم، اسلام هرگز با غرايز انسان خصوصاً غريزه جنسي مخالف نيست، بلکه چيزي را که اسلام با آن مخالف است، ‌افراط و تفريط در اين غرايز مي‌باشد؛ از اين رو، وقتي اين اميال غريزي تحت مديريت اسلام و هدايت الهي قرار بگيرند، اعتدال در آن‌ها شکل مي‌گيرد و در آن صورت جامعه بشري به سعادت و سلامت همه جانبه مي‌رسد. اينک مناسب است به سخن يکي از دانشمندان غربي به نام «اريک فروم» اشاره‌اي داشته باشيم. وي مي‌گويد:

«عشق جنسي فريبکارترين نوع عشق است. عشق جنسي در وهله اول، با احساس شديد گرفتار شدن اشتباه مي‌شود، در حالي که اين احساس دلبستگي ناگهاني طبيعتاً عمرش کوتاه است وبعد از اين‌که بيگانه‌اي از نزديک شناخته مي‌شود، ديگر حجابي باقي نمي‌ماند و ديگر هيچ نوع نزديکي ناگهاني در کار نيست، تا براي رسيدن به آن کوشش شود.

در اين نوع عشق به مرور زمان اين نزديک شدن‌ها کاهش مي‌يابد و عاشق احساس مي‌کند که آن کسي که فکر مي‌کرد به او نزديک است، نه تنها نزديک نيست، بلکه فرسنگ‌ها با هم فاصله دارند؛ در نتيجه شخص هوس مي‌کند به سراغ بيگانه‌اي تازه برود و عشقي جديد را آغاز و تجربه کند و باز اين بيگانه بعد از مدتي تبديل يک آشناي تکراري مي‌شود و عاشق هميشه با خود مي‌گويد اين فرد که اين بار از او خوشم آمده با قبلي‌ها فرق مي‌کند؛ اين يک چيز ديگر است.

بسياري از اوقات ما متوجه نيستيم و حال آن‌که اين انگيزه‌هاي ناهشيار فعال‌اند، مخصوصاً در ابتداي جواني که هنوز تجربه اين گونه محبت‌ها بسيار اندک است. حال اگر مثلا دو نفر که قصد ازدواج دارند، تمام ارتباط خود را براساس اين نوع عشق پايه‌ريزي کنند، بي‌گمان دچار پيامدهاي آن نيز خواهند شد که نمونه‌هاي آن در عشق‌هاي خياباني و طلاق‌هاي وحشتناک بعد قابل رؤيت است.»[83]

نکته پاياني اين است که، عشق سرابي، عشق نيست بلکه فوران اميال غريزي و شهواني است که به صورت مقطعي بروز و ظهور دارد؛ زيرا در حقيقت ريشه و سنگ بناي عشق، علم و شناخت است، و به طور طبيعي هر اندازه که علم و شناخت عاشق نسبت به معشوق بيشتر شود به همان اندازه نيز عشق و علاقه‌اش بيشتر مي‌شود؛ زيرا ابعاد وجودي معشوق يکي پس از ديگري براي عاشق آشکار مي‌شود. بديهي است هر چقدر زيبايي‌هاي معشوق بيشتر باشد، عشق و علاقة عاشق به آن بيشتر مي‌شود و باعث استمرار اين رابطه مي‌باشد و اين مؤلفه فقط در عشق حقيقي وجود دارد، ولي عشق سرابي جنسي به چند دليل اين گونه نيست:

الف) هدف آن ارضاي شهوت است که عمري کوتاه دارد و نمي‌تواند براي استمرار ايجاد انگيزه کند.

ب) ريشه و سنگ بناي عشق سرابي جنسي، جهل و ناداني است که از دريچة جادويي به نام چشم صورت مي‌گيرد؛ از اين رو، هر اندازه که شناخت عاشق به معشوق بيشتر شود، فاصله و شکاف بيشتري ايجاد مي‌شود؛ زيرا زيبايي‌هاي اين معشوق محدود است و عشق نيز يک حالت روحي است که دنبال نامحدود مي‌باشد. از سوي ديگر، زيبايي‌ها منحصر در اين فرد نيست، بلکه شايد اشخاص ديگر بهره‌اي بيشتر داشته باشند.

آثار عشق

هر يک از اقسام عشق داراي آثار و پيامدهاي خاص خود مي‌باشد.

آثار عشق حقيقي

1. رسيدن به درجات عالي انسانيت يا همان کمال نهايي[84]؛ 2. لذت بردن از عبادت؛ 3. رهايي از گناه[85]؛ 4. سلامت و آرامش روحي و رواني[86]؛
5. اطلاع بعضي از اسرار غيبي[87]؛ 6. رسيدن به مقام استجابت دعا[88]؛
7. حلاوت سختي‌هاي زندگي[89]؛ 8. بندگي و عبوديت[90].

در قرآن و سنت به تمامي آثار عشق به خداوند و اولياء خدا اشاره شده است، ولي به جهت اختصار از ذکر آن‌ها صرف نظر مي‌کنيم.

آثار عشق سرابي جنسي

عشق سرابي مانند راهزني ماهر داراي آثاري نامطلوب فردي و اجتماعي است که به برخي از آن‌ها اشاره مي‌شود:

1. دوري از حق و حقيقت؛

2. مانع رسيدن انسان به کمال واقعي؛

3. کشيدن انسان به سوي انحراف و گناه و سقوط او از انسانيت؛

4. به انحطاط کشيدن فرد و جامعه؛

5. زود گذر بودن آن؛

6. سلب آرامش روحي و رواني از فرد و جامعه؛

7. فروپاشي کانون گرم خانواده؛

8. ايجاد روحيه، طغيان و سرکشي در انسان؛

9. دوري انسان از اطاعت و بندگي؛

10. تيرگي قلب؛

11. ايجاد تضاد و تراحم اخلاقي در فرد و جامعه؛

12. توأم بودن آن شکست و ناکامي‌هاي فراوان؛

13. ايجاد دغل بازي و عوام فريبي در جامعه؛

14. ايجاد قتل و غارت و تجاوز در جامعه[91].

پيشنهاد

پس از بيان اقسام عشق و آثار آن، اينک اين پرسش مطرح مي‌شود که چرا بايد عاشق نشويم و چرا بايد عاشق شويم؟ شايد اين پرسش در ذهن افراد زيادي به ويژه قشر جوان وجود داشته باشد، و يا در مواردي موجب آزار آنان شود. پاسخ اين پرسش در قالب يک پيشنهاد ارائه مي‌شود: عاشق شويد اما در کمند عشق‌هاي ناپخته، جوان و کاذب گرفتار نگرديد، بلکه آن‌ها را نردباني براي زندگي سعادتمندانه و شناخت محبوب واقعي قرار دهيد:

عشق‌هايي کز پي رنگي بود                       عشق نبود، عاقبت ننگي بود[92]

لذت عشق، جوهر آدمي است و حيات بدون عشق ناممکن است؛ بلبل اگر نغمه سرايي دارد به عشق معشوق است و انگيزة وصال و درک لذت دارد. آنان‌که همتي بلند دارند و به حقيقت مردان روزگارند، هرگز خويشتن خويش را در قفس تن اسير نمي‌کنند و جوهر وجودي خويش را در چنگال طبيعت و لذايذ پست مادي و شهواني گرفتار نمي‌سازند.

خشم و شهوت وصف حيواني بود       مهر و رقت وصف انساني بود[93]

بياييد لذت ببريم، اما از حقيقت و عشق حقيقي، از طهارت و پاکي؛ بياييد صفا کنيم در فضاي پاک تقوا، در محيطي آرام و سالم، در اقيانوس پرهيزکاري، در جاي طهارت، در باران معنويت و در آبشار حقيقت. چه بسيار جواناني که عشقشان پير، پخته و پايدار است، و چه بسيار پيراني که عشق‌هاي جوان، ناپخته و ناپايدار در سر دارند. آنان‌که دار و ندار خويش را در گرو تار مويي و خط و خالي مي‌گذارند و با يک نگاه ظاهري همه هستي خويش را مي‌بازند، عشقشان جوان و لذت‌شان بسيار گذرا و ناپايدار است، و هرگز به عشق حقيقي نخواهند رسيد؛ چرا که محل عشق قلب انسان است و هر قلبي ظرفيت يک عشق را دارد. اين گونه نيست که يک شخص دو قلب داشته باشد که هم عشق به معشوق حقيقي داشته باشد و هم عشق به معشوق سرابي[94].

اما آنان‌که عاشق معبود و معشوق حقيقي هستند، معشوق آن‌ها هميشه و همه‌جا همراه آنان است، حتي در قبر و قيامت، و هرگز از لذت عشق جدا نمي‌شوند، حتي در فراي زمان و مکان.

پس عشق مذموم نيست، بلکه اگر منشأ عشق صحيح باشد، رويکرد عشق نيز صحيح خواهد بود و اگر رويکرد صحيح شد، آثار عشق صحيح مي‌شود. آنچه در اين‌جا مذموم است و مورد نکوهش قرار گرفته، عشق و لذت جواني نيست، بلکه جواني عشق و ناپختگي لذت است.

نه امروز بلکه در هميشة ايام سخن از عشق و عاشقي بوده، هست و خواهد بود؛ اما آنچه به ندرت يافت مي‌شده و مي‌شود، عشق حقيقي به خداوند و اولياي او است و اين‌جاست که فلسفه عشق براي ما روشن مي‌شود: رسيدن انسان به کمال حقيقي و انسانيت و اين تنها در عشق حقيقي است؛ اما عشق حيواني سرابي است که جنبه حيوانيت انسان رشد مي‌کند و نمي‌تواند عهده‌دار اين رسالت خطير باشد. مگر اين‌که انسان عشق به مخلوقات الهي را در راستاي عشق الهي طلب کند و به دستور پروردگار به پدر، مادر، همسر و فرزند عشق بورزد و آن‌ها را مقدمه صعود به محبوب نهايي قرار دهد.


 

نظر قرآن دربارة غريزة جنسي و لذت طلبي چيست؟

˜پاسخ

انسان گل سرسبد مخلوقات خداوند است که همه نعمت‌ها براي او آفريده شده است: (هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُم مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً)[95]؛ «او كسى است كه همة آنچه در زمين است را براى شما آفريد» او است خدايي که آنچه در زمين است براي شما (انسان‌ها) آفريد.»

اما استفاده از اين نعمت‌ها که خداوند متعال در اختيار انسان قرار داده، مي‌تواند به دو گونه باشد:

الف) بهره‌بري مثبت از نعمت‌ها؛

ب) بهره‌بري منفي از نعمت‌ها.

براي مثال، «انگور» يک نعمت الهي است که فوايد مثبت زيادي براي بشر دارد؛ مانند انواع ويتامين‌ها، ساختن کشمش، سرکه، سرکه شيره و ... و از همين انگور نيز مي‌توان شراب ساخت که بهره‌بري منفي از اين ميوه است.

اين دو بهره‌بري (مثبت و منفي) هر کدام علتي دارد و آن ستيز و کشمکش بين عقل و نفس است؛ عقل انسان و پيامبران الهي به بهره‌وري مثبت از اشيا دستور مي‌دهند، ولي هواي نفس و شيطان انسان را به سوي استفاده‌هاي منفي و نادرست از اشيا تشويق مي‌کند.

1. لذت طلبي

يکي از گرايش‌هاي فطري انسان گرايش به لذت‌طلبي، خوش‌گذراني و راحت‌طلبي است که به طور طبيعي توأم با رنج‌گريزي و فرار از درد و ناراحتي خواهد بود. قرآن کريم نه تنها وجود گرايش به لذت را در انسان انکار و يا آن را محکوم نمي‌کند، بلکه يک سلسله از تعاليم خود را بر اساس اين ميل طبيعي انسان مبتني مي‌سازد و در روش تربيتي خود از وجود آن بهره مي‌برد. در قرآن تعبيرهايي مانند «سعادت»، «فلاح»، «فوز» و مانند آن‌ها آمده بدين معنا که انسان فطرتاً طالب سعادت و خوشبختي و کاميابي است و بايد به دستورهاي ديني عمل کند تا به گمشده و ايده و هدف حقيقي خود برسد. در برخي آيات نيز از تعبير ويژه «لذت» استفاده شده است، مانند آن جا که درباره بهشت صالحان مي‌فرمايد: (وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ)[96]؛ «هر چه را خودشان بدان ميل كنند و چشم‏ها لذت ببرند، در آن (بهشت موجود) است؛» و آيات ديگر نيز مانند آية 15 سورة محمد و 17 سورة سجده و ... که تعبيرهايي در همين راستا دارند.

در نتيجه، اصل اين‌که انسان طالب لذت باشد، از نظر قرآن مورد تأييد و بي‌اشکال است؛ زيرا اين يک ميل فطري است؛ البته بديهي است که قرآن هيچ‌گاه آن را رها و افسار گسيخته نگذاشته بلکه آن را در جهت صحيح خود هدايت مي‌کند.

لذت طلبي نکوهيده

پس از آن‌که روشن شد قرآن وجود اين ميل را نامطلوب نمي‌داند، جاي طرح اين پرسش است که با وجود اين ديد مثبت قرآني، چرا گاهي لذت‌طلبي مذمت و نکوهش شده است و آيا وجود اين گونه نکوهش‌ها و مذمت‌ها با اين ديدگاه قرآني قابل جمع است؟

در پاسخ به اين پرسش مي‌گوييم: مذمت‌ها و نکوهش‌هايي که در اين زمينه و در رابطه با اين ميل انجام شده، به اصل لذت طلبي مربوط نمي‌شود تا با اين ديدگاه قرآني در تعارض باشد، بلکه منشأ اين نکوهش‌ها عواملي جنبي است که به برخي از آن‌ها اشاره مي‌کنيم:

الف) فراموش کردن لذت‌هاي ارزنده‌تر؛ زيرا ممکن است انسان خود را در لذايذ آني و لحظه‌اي زودگذر غرق کرده و در آن متمرکز شود و تمام همت خود را به هوس‌هاي کم ارزش‌تر متوجه نمايد و از لذت‌هاي معنوي و برتر غافل شود و از کمال باز ماند. انسان از ميان لذت‌ها به جهت غفلت به دنبال آن مقدار لذتي است که برايش ممکن و ميسور است، ولي طبيعي است که عقل، منطق و اختيار دارد و مي‌تواند از ميان همة انواع لذت‌ها با کميت‌ها، کيفيت‌ها و شدت‌هاي مختلف بهترين، شديدترين و عميق‌ترين لذت‌ها را در محدودة گزينش خود قرار دهد، ولي او گاهي در اين انتخاب دچار اشتباه و لغزش مي‌شود و بدون توجه به لذت‌هاي عميق و والاتر (لذت‌هاي معنوي) خود را با لذت هاي زودگذر مادي مأنوس مي‌کند.

ب) فرار از تلاش و کوشش؛ گاهي انسان به خاطر تن ندادن به سختي و کار و کوشش به طرف لذت‌هاي بي اهميت مي‌رود و در هوس‌هاي پست و کم ارزش تا حد افراط غرق مي‌شود. خداوند زندگي و رنج را توأمان آفريده است: «(لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِي كَبَدٍ)[97]؛ كه بيقين انسان را در رنج و مشقت آفريديم.» و از اين سختي در زندگي گريزي نيست، حال اگر کسي به خاطر فرار از کار و تلاش و زحمت، خود را به تنبلي و تن پروري و لذت‌گرايي افراطي عادت دهد، لذتي گذرا به دست مي‌آورد، ولي از لذت‌هاي و الا و برتر چشم پوشي مي‌کند و با اين کار خود به يقين مورد مذمت و نکوهش قرار مي‌گيرد.

ج) کوتاهي در شکوفا کردن استعداد؛ درک لذت‌هاي والاي انساني و اکتفا کردن به لذت‌هاي طبيعي خود جوش نيز عامل جنبي ديگري است که منشأ نکوهش لذات مي‌شود. بدان معنا که انسان با عادت کردن به معنويات مي‌تواند استعداد درک لذت‌ها را شکوفايي ببخشد، ولي به لذت‌هاي طبيعي گذرا اکتفا مي‌کند و اين لذت طبيعي چون در مقابل لذات معنوي کم ارزش است، سرزنش مي‌شود.

لذت حقيقي چيست؟

انسان بر اثر ممارست با زندگي مادي لذت‌هاي مادي اين دنيا را لذت حقيقي مي‌پندارد، ولي قرآن کريم (ضمن اين‌که استفاده از زينت‌هاي دنيا را تأييد مي‌کند) لذت حقيقي را رسيدن به نعمت‌هاي اُخروي مانند لقاء الله، محشور شدن با اولياي الهي، بهشت عدن و ... بيان مي‌کند. اگر کسي از ميان اين دو لذت، لذت‌هاي آني و لحظه‌اي و کم ارزش دنيايي را انتخاب کند، به لذت‌هاي ابدي و ارزشمند نخواهد رسيد و بايد دانست که درک لذت حقيقي تنها با رياضت و عرفان حقيقي که همان عمل صالح و انجام دادن واجبات و ترک گناه باشد، حاصل مي‌شود. در واقع لذت‌هاي آني که لذت نيستند، بايد ترک کرد تا به لذت بالاتري رسيد؛ به قول شاعر:

اگر لذتِ ترک لذت بداني                    دگر لذت نفس، لذت نخواني

2. غريزه جنسي

يکي ديگر از مجاري و موارد لذت انسان علاقه به همسر و ارضاي غريزه جنسي است. اسلام درباره غريزة جنسي و چگونه استفاده كردن از آن و نيز محدوديت‌هاي فطري غريزة جنسي مطالب جالب و کمال آفريني دارد؛ از جمله اين‌که زن و مرد در آفرينش، مکمل يکديگرند و مقتضاي فطرت انسان اين است که هر يک از اين دو يعني زن و مرد نسبت به جنس مخالف خود گرايش جنسي دارد، ولي اين گرايش از ديدگاه قرآني داراي ويژگي‌هاي زير است:

1. گرايش به جنس مخالف بدان جهت است که هر يک از زن و مرد ماية آرامش و آسايش يکديگرند. خداوند متعال مي‌فرمايد: (وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا)[98]؛ «از نشانه‏هاى او اين است كه همسرانى از (جنس) خودتان براى شما آفريد، تا بدان‏ها آرامش يابيد.»

2. گرايش براي توليد و تکثير نسل در متن آفرينش است که حفظ و بقاي نوع انساني براي توليد نسل است. خداوند مي‌فرمايد: (الَّذِي خَلَقَكُم مِن نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيراً وَنِسَاءً)[99]؛ «(همان) كسى كه شما را از يك شخص آفريد؛ و از او همسرش را آفريد، و از آن دو، مردان و زنان فراوانى منتشر ساخت.»

بديهي است که توليد نسل و فرزندان زياد با ازدواج صورت پذيرفته است.

3. راه صحيح تکثير نسل تنها تشکيل خانواده است و خانواده آثار بسيار پرارزش و والايي دارد.

استفاده از غريزه جنسي در چهارچوب ذکر شده (در قالب ازدواج قانوني) مطلوب و هماهنگ با فطرت انسان و غريزه طبيعي او است؛ اما اگر رفتار جنسي انسان از اين مرز تجاوز کرد، ارزش منفي پيدا مي‌کند و قرآن کريم نيز از چنين عملي به تجاوز تعبير کرده است: (وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى‏ أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ فَمَنِ ابْتَغَى‏ وَرَاءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْعَادُونَ)[100]؛ «و همان كسانى كه دامانشان را (در امور جنسى) حفظ مى‏كنند؛ مگر در مورد همسرانشان يا آنچه (از كنيزان) مالك شده‏اند؛ كه در حقيقت آنان (در اين موارد) سرزنش نمى‏شوند؛  كسانى كه فراتر از اين جُويند، پس تنها آنان تجاوزگرند.»

اگر بنا باشد هر انساني با هر فردي از جنس مخالفش که بخواهد، رابطة جنسي داشته باشد، به يقين بنياد خانواده متزلزل و فحشا و منکرات در جامعه رواج و امنيت از بين خواهد رفت.

بنابراين، براي حفظ مصالح مترتب بر خانواده و دفع مفاسد مترتب بر بي‌بند و باري جنسي، لازم است همه افراد جامعه به اين محدوديت معقول و منطقي که قرآن نيز بيانگر آن است، گردن نهند.

4. آزادي غريزه و بي‌بند و باري جنسي موجب اختلاط نسل‌هاست و با اختلاط نسل‌ها و نطفه‌ها هدف از آفرينش انسان از بين خواهد رفت؛ زيرا هدف آن است که انسان با عبادت، خليفة خدا روي زمين شود و براي رسيدن به اين هدف به پاکي ذاتي نياز است، ولي اختلاط نسل بنياد معنويت و پاک بودن ذاتي که لازمة خليفة اللهي است، را از بين مي‌برد.

5. گرايش به جنس موافق خلاف فطرت و نظام آفرينش است و در واقع يک نوع انحراف در گرايش جنسي به شمار مي‌رود. قرآن کريم همجنس‌گرايي را به قوم لوط نسبت داده و آن را يک ضدارزش معرفي نموده است[101].

نتيجه

از بحث‌هاي گذشته روشن شد که لذت‌جويي در فطرت انسان ريشه دارد و قرآن نيز کاميابي از زينت‌هاي دنيا را حق فطري انسان مي‌داند؛ اما لذت حقيقي تنها در اين دنيا نيست، بلکه لذت حقيقي را بايد لذت‌هاي معنوي دانست.

و نيز روشن شد که استفاده از غريزة جنسي، فطري انسان است و قرآن نيز آن را تأييد مي‌کند؛ زيرا خداوند براي انسان همسري از خودش آفريده که مايه آرامش او است، و او مي‌تواند تشکيل خانواده دهد و غريزه جنسي خود را از اين راه تعديل نمايد، ولي رها کردن اين غريزه مشکلاتي براي بشر به بار خواهد آورد؛ از جمله تزلزل بنياد خانواده، ايجاد اختلاط نطفه‌ها و دور شدن از هدف خلقت؛ بنابراين، همان گونه که دين امري فطري است، قوانين آن نيز در همه‌جا فطرت انساني را ملاحظه و محافظت کرده است.

قوانين خداوند مانند نسخه پزشک است که مصلحت بيمار را به خوبي مي‌داند، در حالي كه بيمار ممکن است ميل به خوردني‌هاي زيادي داشته باشد، ولي پزشک مصلحت نمي‌داند براي او تجويز کند؛ انسان نيز اين‌چنين است که اگر طبق نسخه خداوند عمل کند، از نظر روحي، معنوي و حتي جسمي سالم مي‌ماند؛ اما اين انسان ميل و اشتها به چيزهاي فراواني دارد که به صلاح او نيست و برخي از آن‌ها کشنده است و حق تعالي مصلحت انسان را بهتر مي‌داند که موارد مضر را براي بشر تجويز نکرده است.


 

تحليل روان‌شناختي ـ قرآني رابطه ميان دختر و پسر چيست؟

˜پاسخ

درآمد

عقل و عاطفه دو نيروي ضروري براي زندگي بشري هستند که به انسان عطا شده‌اند. خالق هستي به اقتضاي شرايط و شرح وظايف زن و مرد، آن دو را حکيمانه ميان آن‌ها تقسيم کرده است که هر يک با تفاوت‌هاي طبيعي موقعيت‌هاي ويژه‌اي را براي زندگي انساني فراهم آورند.

در مورد وجود اين تفاوت‌ها، ميان روان شناسان ديدگاه‌هاي متفاوتي ارايه شده است. برخي مي‌گويند: از نظر رواني بين زن و مرد تفاوت‌هاي قابل ملاحظه‌اي ديده مي‌شود، به طور کلي مرد برون‌گر است، او فعال و مايل است بر دنياي اطراف چيره شود؛ در نتيجه فکر و ملموسات در او بيش از شور و احساس رشد مي‌کند، در حالي که زن بيشتر درون‌گرا و غير فعال است و احساس بر او چيره است[102].

در مورد نوع رابطه ميان زن و مرد از نظر يونگ ـ روان‌کاو مشهور ـ مسأله «جبران» مطرح است. توضيح اين‌که: ميان رابطه زن و مرد حالتي مکمل‌گونه وجود دارد تا تضاد گونه. او بيان مي‌کند که مردان و زنان اگر در درون خود حالت‌هاي تضاد، مثلاً مرد حالت زنانگي و زن حالت مردانگي، داشته باشد، نه تنها باعث جذب و عشق نمي‌شود بلکه باعث همرنگ شدن مي‌گردد؛ از اين رو، آنچه در خارج با آن رو به رو هستيم، رابطه‌اي تکميلي است که توسط دوست داشتن ميان دو جنس مخالف‌ حاصل مي‌شود و تمام کمبودهاي وجودي را نيز برطرف مي‌کند[103].

به هر حال وجود مرد و زن در کنار يکديگر در صورتي که همراه با ارتباطي سالم به دور از اضطراب باشد، خود عاملي در برقراري اعتدال روحي ـ رواني است که باعث مي‌شود افراد از زندگي خود لذت ببرند.

آلپورت مي‌گويد: «داشتن هدف‌هاي دراز مدت، اکنون وجود آدمي را تشکيل مي‌دهد و شخصيت سالم را از شخصيت بيمار متمايز مي‌سازد. «رابطه» مهم‌ترين نقش را در زندگي آدمي ايفا مي‌کند. شايد هيچ‌يک از ابعاد تجارب زندگي انسان به اندازة رابطه دو نفر سرشار از عاطفه و هيجان نباشد؛ همچنين است توانايي در برقراري روابط محبت آميز. از نشانه‌هاي شخصيت سالم است.»[104]

مفهوم شناسي

تعريف: پژوهش در رابطه با ارتباط ميان فردي، از ديرباز مورد توجه دانشمندان و صاحب نظران تربيتي بوده است. براي روشن شدن موضوع به بررسي اين واژه ارتباط مي‌پردازيم.

1. ارسطو درباره اين مفهوم چنين مي‌گويد: ارتباط (ريطوريقا) جستجو براي دست يافتن به کليه وسايل و امکانات موجود براي ترغيب و اقناع ديگران است. ايشان مفهوم ارتباط را معادل فعاليت و عمليات‌هاي انفعالي دانسته است و بعيد نيست آنچه در نظر اين دانشمند بوده، ارتباط در صحنه‌هاي سياسي و اقتصادي باشد.

2. از نگاه روانشناسان اجتماعي و دانشمندان علوم ارتباطات انساني، ارتباط ميان فردي، فرايندي است که طي آن اطلاعات، معاني و احساسات از طريق پيام‌هاي کلامي و غير کلامي با ديگران در ميان گذارده مي‌شود؛ يعني همان فرايند ارسال و دريافت پيام است. طبق اين تعريف، ارتباط يک مفهوم دو سويه است و بر تاثير و تأثّر ارتباط برقرار کنندگان بر يکديگر در يک سيستم دو سويه تاکيد مي‌کند.

3. در تعريفي ديگر چنين آمده است: ارتباط ميان فردي، يک تعامل گزينشي نظام‌مند، منحصر به فرد و رو به پيشرفت است که سازنده شناخت طرفين از يکديگر مي‌باشد و محصول اين شناخت، خلق معاني مشترک بين اعضا و طرفين ارتباط است[105].

در تعريف سوم، انتخاب‌گري جزء مقومات تعريف است. اين تعريف بر اين تأکيد دارد که نتيجه يک ارتباط، رسيدن به شناخت طرفيني از يکديگر و يک پيشرفت اجتماعي مي‌باشد. در ضمن در اين گونه ارتباطات، معاني جديد و قابل قبول طرفين خلق مي‌شود.

4. مقصود از دوستي دختر و پسر، رابطه‌اي نسبتاً صميمانه و گرم و عمدتاً پنهاني است که از طريق ديدارهاي مخفيانه، رد و بدل کردن نامه و يا برقرار ساختن ارتباط تلفني بين دختر و پسر ايجاد مي‌شود[106].

جمع‌بندي

آنچه در اين مقال مورد نظر است، مطلق برخوردهاي ميان دختر و پسر و برقرار کردن رابطه اعم از گفتاري و غيره مي‌باشد که همراه با اهداف متفاوتي صورت مي‌پذيرد.

از آنجا که بشر موجودي بالطبع اجتماعي است و لازمه جدايي ناپذير زندگي انسان، ورود به عرصة اجتماع و برقرار کردن تعاملات ميان افراد است، در نظام ترسيم شده در قرآن کريم نيز بدان پرداخته شده و رابطة آنها به عنوان دو نيمه مکمل هم در نظام آفرينش جايگاهي را به خود اختصاص داده است. ولي در اينجا پرسشي مطرح مي‌شود که آيا جامعة مورد نظر قرآن بسته و منحصر به حضور مرد در عرصه اجتماع است و يا جامعه‌اي باز و رها شده بوده و با هرگونه ايجاد رابطه ميان افراد موافق است و يا اين ‌که جامعه مورد نظر آن جامعه‌اي همراه با ارتباطاتي نظام‌مند و کارشناسي شده و هدفمند مي‌باشد که بر اساس همين هدفمندي، احکام اجتماعي و فردي آن انشا شده است؟

در مواردي از آيات قرآن، چگونگي ارتباط ميان افراد جامعه، زن و مرد، به گونه‌اي حکيمانه بيان شده است که با بررسي آنها مي‌توان دربارة نگاه قرآن به موضوع، به جمع‌بندي مناسبي دست يافت. ذکر اين نکته خالي از لطف نيست که از نگاه قرآن کريم رابطة سالم ميان زن و مرد باعث ايجاد آرامش و سکون نفس مي‌گردد؛ آرامشي که تمام دانشمندان مختلف تربيتي سال‌ها براي رسيدن به قاعده‌اي که به آن بينجامد، فعاليت مي‌کنند، ولي بر اثر تکبعد نگري نسبت به انسان تاکنون راه حلي نهايي ارايه ننموده‌اند. در آيه‌اي از قرآن کريم چنين آمده است: (وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا)[107].

در اين آيه شريفه، رسيدن به آرامش نتيجه يک تعامل سالم ميان مرد و زن به نام ازدواج دانسته شده است. از سوي ديگر، از نگاه قرآن، با توجه به آيه ياد شده، يکي از مهم ترين اهداف خلقت بشر به دوگونة زن و مرد، آرامش بخشيدن و ماندگاري نسل انساني است؛ از اين رو، قوانين مطرح در اين نظام الهي نبايد با اين هدف اوليه خلقت مغاير باشد، بلکه بايد تکميل کننده و در راستاي اين هدف تعريف و انشا شود.

طرح آيات ارتباط

1. (قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِكَ أَزْكَى‏ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ).[108]

خداوند در اين آيه به تمام مؤمنان دستور مي‌دهد که در هنگام ارتباط با زنان از نگاه مستقيم بر حذر باشند. مي‌فرمايد: (‌اي پيامبر)، به مردان مؤمن بگو: «چشم‌هايشان را (از نگاه حرام) فرو کاهند، و دامانشان را (در امور جنسي) حفظ کنند.»

در اين آيه، حفظ فرج به معناي جلوگيري از نظر افکندن به آن است[109].ذکر حفظ فرج پس از فرو بستن چشم ذکر معلول بعد از علت است؛ زيرا هر کس به چشم چراني عادت داشته باشد، بدون شک آثار سوء آن از جمله از دست دادن عفت دامن گير او خواهد شد، و چون به غض بصر (پوشاندن چشم) عادت کنند، بدون شک اثر آن‌که حفظ فرج باشد، به دنبال آن خواهد آمد[110]. در ادامه آيه، حکمت اين حکم بيان شده که اين کار براي آن‌ها پاکيزه‌تر است و اين پاکيزگي هم براي فرد است و هم اجتماع. در ادامه بحث براي اين ‌که کسي گمان نکند خداوند راضي مي‌شود محيط سالم اجتماع به انحطاط کشيده شود و يا روح و روان افراد دستخوش افکار ناسالم گردد، با يک جمله تهديدآميز مي‌فرمايد: «خداوند به آنچه مي‌سازيد، آگاه تر است». تعبير به ساختن به جاي «يعملون» مي‌تواند اشاره به بازتاب اين عمل در اجتماع باشد؛ يعني آنچه شما انجام مي‌دهيد، باعث بروز و ظهور يک انحراف اجتماعي است و خداوند نسبت به آن آگاهي کامل دارد.

2. (وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلاَيُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا....)[111]؛ در ادامة دستور به مردان، براي چگونه ارتباط برقرار کردن، روي سخن را به نيمه ديگر افراد اجتماع کرده و وظايف مفصل‌تري را براي آن‌ها بر مي‌شمارد:

الف) (قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ)

اين قسمت، زنان مؤمن را به بازداشتن چشم خود از نگاه به مردان نامحرم امر مي‌کند؛ زيرا نظر افکندن به محيط‌هاي شهوت آلود باعث ايجاد اختلال در سيستم عصبي شده و ذهن بيننده را براي مدتي به خود مشغول مي‌کند و همان گونه که در آيه قبل بيان شد، بازتاب و آثار اين عمل، زير پا گذاشتن عفت و سلامت انساني است.

همان گونه که گذشت، نگاه از جمله عواملي است که مي‌تواند غريزه جنسي را به حرکت در آورد. «فرويد» منشأ تمام بيماري‌هاي عصبي را غريزه جنسي مي‌داند و تظاهرات مرضي در اين گونه بيماران را فعاليت‌هاي جنسي بيمار گونه آن‌ها بيان مي‌کند[112]. از ديدگاه اين روانکاو، عوامل بر انگيختگي ميل جنسي مشتمل بر عوامل بيروني و دروني است. فکر زياد، دقت زياد و بيش از اندازه بر يک موضوع جنسي از جمله عوامل دروني تحريک ميل جنسي به شمار مي‌آيد؛ اين همان چيزي است که در اين آيه شريفه در دو کلمه پر مغز بيان شده است که عمل به آن بيمه شدن جامعه انساني در برابر انحراف را به دنبال دارد.

از جمله عوامل بيروني در تحريک جنسي افراد، جذبه‌هاي موجود در جنس مخالف است؛ به عبارت ديگر، آنچه باعث جلب نظر مي‌شود، زيبايي جنس مخالف و بروز دادن و در معرض قرار دادن اين زيبايي است. اين لذت در نگاه، که به علت زيبايي فرد مقابل ايجاد مي‌شود، به مرور زمان حالت صعودي پيدا مي‌کند و اگر اين حالت به نااميدي بينجامد، چيزي جز درد و اندوه دروني را به دنبال نخواهد داشت[113].

با توجه به اين بيان معنا و هدف آيه از بيان «غض بصر» و «حفظ فرج» به نهايت وضوح مي‌رسد و معلوم مي‌شود که اين حکم نيز در راستاي همان هدف کلي خلقت که رساندن جامعه به آرامش رواني است، وضع شده است.

ب‌) (وَلاَ يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا).

زنان مؤمن بايد دربارة آشکار شدن زينت‌ها نهايت دقت را به کار بندند. آنچه در اين مسأله مهم است و برخي مفسران نيز بر آن تأکيد دارند، اين است که اظهار محل زينت؛ مراد از نهي خداوند است نه خود زينت، زيرا اظهار زينت حرام نيست، بلکه آنچه حرام است، به نمايش گذاردن محل آنهاست[114].

علت بيان اين حکم بعيد نيست که ناظر به يکي از غرايز مهم نهفته در زنان به نام «تبرج» و «خودآرايي» باشد. همه زنان به طور طبيعي به خودآرايي و دل‌ربايي تمايل دارند. به اين مسأله در آيه ديگر چنين اشاره شده است:

ج‌) (وَلاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى)[115].

شهيد مطهري در اين باره مي‌گويد: «اما علت اين‌که در اسلام پوشش اختصاص به زنان يافته است، اين است که ميل به خودنمايي و خودآرايي مخصوص زنان است. از نظر تصاحب قلب‌ها و دل‌ها مرد شکار است و زن شکارچي؛ هم چنان‌که از نظر تصاحب جسم و تن زن شکار است و
مرد شکارچي.

ميل زن به خود آرايي از اين نوع حس شکارچي‌گري او ناشي مي‌شود. در هيچ جاي دنيا سابقه ندارد که مردان لباس‌هاي بدن نما و آرايش‌هاي تحريک کننده به کار برند. اين زن است که به حکم طبيعت خاص خود مي‌خواهد دلبري کند و مرد را دلباخته و به دام خود اسير کند.»[116]

وجود غريزه تبرج و آثار آن از ديد دانشمندان روان‌شناس نيز پنهان نمانده است. «لمبروزو»‌ـ روان‌شناس معروف ايتاليايي‌ ـ در اين باره مي‌گويد: «در زن علاقه به دلبر بودن و دل باختن، مورد پسند بودن و مايه خرسند شدن بسيار شديد است.» در جاي ديگر مي‌گويد: «يکي از تمايلات عميق و آرزوهاي اساسي زن آن است که در چشم ديگران اثري مطلوب بخشيده و به وسيله حسن قيافه، زيبايي اندام، موزون بودن حرکات، خوش‌ آهنگي صدا، طرز تکلم و بالاخره شيوه خرام خود، مطبوع قرار گرفته، احساسات آن‌ها را تحريک و روحشان را مجذوب سازد.»[117]

پس وجود غريزه خود‌آرايي در زنان امري مسلم مي‌باشد. حال خداوند حکيم از آن‌جا که به اين مسأله علم و آگاهي داشته و پيامد آن را در اجتماع انساني مي‌دانسته است، با يک حکم «منع اظهار زينت» جامعه رو به سعادت بشري را از خطر انحراف جنسي و درنتيجه بروز اختلالات رواني نجات داده است؛ البته در اين مورد راه افراط را در پيش نگرفته و جايي را که احتمال ريبه و خطر انحراف نبوده، استثني کرده است.

د) (وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى‏ جُيُوبِهِنَّ)

در ادامه آيه خداوند موضوع پوشش را مطرح کرده و مي‌فرمايد: بايد اطراف مقنعه خود را بر سينه‌ها انداخته و فضاهاي خالي را پر کند. از نظر اسلام تمام بدن زن جزء عورت او به شمار مي‌رود؛ يعني تمام اندام زن باعث تحريک جنس مخالف مي‌شود. فيزيولوژيست‌ها و روانشناسان در مقام مقايسه زن و مرد به اين مطلب تصريح کرده‌ و گفته‌اند: ميان زن و مرد در تمام سلول‌هاي آن‌ها تفاوت وجود دارد. در توضيح آيه بايد گفت:

«زن مظهر جمال و مرد مظهر شيفتگي است و طبعاً بيش از مرد در معرض چشم چراني قرار مي‌گيرد. جهت حفظ سلامت رواني جامعه بر حفظ پوشش و عدم تحريک غرايز در روابط اجتماعي تاکيد شده است. اين‌که در آخر آيه مي‌فرمايد: «لعلکم تفلحون» نشانگر اين مهم است که عدم تحريک غرايز در روابط اجتماعي به رستگاري و سعادت افراد جامعه مي‌انجامد.»[118]

ﻫ‌ ) (وَلاَ يَضْرِبْنَ  بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَايُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ).

زنان مؤمن نبايد به گونه‌اي پا بر زمين بکوبند که زينت‌هاي آن‌ها به صدا در آيد و باعث جلب نظر افراد اجتماع گردد. اين نيز در راستاي غريزة تبرج و خودآرايي صادر گرديده و باعث نوعي پيش‌گيري از اختلالات رواني در اجتماع است.

3. (يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلاَ تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلاَ مَعْرُوفاً[119] در اين آيه، خداوند شرط ديگر را در رابطه ميان فردي بيان مي‌کند. در مورد ارتباط زن و مرد آنچه مهم به نظر مي‌رسد، اين است که با توجه به ويژگي‌هاي خاص زنان در لطافت و ظرافت‌هاي جسمي و روحي و ... نبايد در روابط اجتماعي و سازماني، جذابيت زن واسطه ارتباط قرار گيرد، چه جذابيت چهره و چه جذابيت کلامي. براي رعايت اين امر، قرآن کريم در اين آيه چگونگي ارتباط کلامي زنان با مردان را مطرح کرده است؛ البته ممکن است کسي گمان کند که اين آيات خاص زنان پيغمبر اسلام9است، ولي اين برداشت به چند دليل مردود و آنچه مورد نظر آيه است، عموميت حکم مي‌باشد؛ زيرا

اولاً: در آيه علت حکم بيان شده و توسعه و محدوده حکم‌، دار و مدار دليل حکم است و دليل مذکور در آيه دليل عام و گسترده مي‌باشد. مي‌فرمايد: (فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ)که تعميم آن نشان مي‌دهد احکام مذکور به زنان پيامبر9اختصاص ندارد.

ثانياً: اين‌که خداوند زنان پيامبر9را مخاطب قرار داده نشان از غلظت و شدت حکم نسبت به زنان ديگر است؛ زيرا زنان پيامبر9از لحاظ حقوقي حکم مادر مؤمنان را دارند؛ از اين رو، اساساً بعد از پيامبر9ازدواج با آن‌ها حرام است.

افزون بر آن، هيبت پيامبر خدا9بر همسرانش سايه افکن است و لذا کسي جرأت نمي‌کند خيال هوسراني در ارتباط با آن‌ها در سر بپروراند؛ از اين‌رو، ضعيف‌ترين موردي که احتمال سوء استفاده در مورد آن مطرح مي‌شود، زنان پيامبر9است و خداوند با مورد خطاب قرار دادن آن‌ها حکم را به طريق اولويت به همه جامعه سرايت داده است[120].

در اين آيه، خداوند از خضوع و طنازي زنان در گفتار با غير محارم که ممکن است در قالب شوخي و لطيفه‌گويي مصداق پيدا کند، نهي کرده است؛ زيرا اين گونه ارتباط باعث حرکت شهواني گرديده و افکار اجتماع را به خود مشغول مي‌کند و همان گونه که گفته شد، برخي روان‌شناسان اين گونه رفتارها را باعث ايجاد فکر زياد و دقت بيش از اندازه دانسته و معتقدند که موجب فعاليت‌هاي جنسي و در نتيجه اضطراب و تشويش رواني مي‌گردد، و جامعه‌اي اين چنين، بيمار، راکد و به دور از هرگونه فعاليت رو به رشدي است که با هر عامل بيروني آسيب مي‌پذيرد.

با توجه به اين آيات که قوانين و مقررات مربوط به پوشش زن و شيوة رفتار او در اجتماع را مطرح کرده و نيز با توجه به احکامي که مالکيت زن را به رسميت شناخته و بسياري از حوادث تاريخي مستند، از زمان حکومت نبوي و علوي و ديگر ائمه که در تاريخ بيان گرديده، اصل ارتباط ميان زن و مرد از نگاه قرآن امري مسلم و ثابت شده است[121] و نگاه دين نگاهي اعتدالي، و قرار دادن شرايط ارتباط به هدف جلوگيري از هرج و مرج‌هاي روحي ـ رواني اجتماع مي‌باشد.

بررسي مؤلفه‌هاي ارتباط

هر ارتباطي مؤلفه‌هايي دارد که برخي از آن‌ها عبارت‌اند از:

1. برقرار کنندگان ارتباط؛

2. پيام: همان محتواي ارتباط است که منظور ارتباط‌کنندگان را روشن مي‌کند.

3. رسانه: منظور شيوة خاص برقراري ارتباط است.

4. کانال: آنچه ارتباط برقرار کنندگان را به هم پيوند مي‌دهد و رسانه را در خود جاي مي‌دهد.

5. انگيزه ارتباط: در اين بحث مي‌تواند عشق‌ورزي و ابراز علاقه باشد.

وجود اين مؤلّفه‌ها نشان دهندة ارتباطي هدفمند است.

آنچه از آيات شريف استفاده شد، شرايط برقرار کنندگان ارتباط است، ولي از فحواي اين آيات فهميده مي‌شود که پيام ارتباط نيز نبايد به گونه‌اي باشد که باعث تحريک شهوات جنسي گردد؛ زيرا در غير اين صورت هدف از وجود شرايط تأمين نمي‌گردد.

از برخي آيات استفاده مي‌شود که تعدادي از شرايط ياد شده مانند پوشش زن، ناظر به ارتباط حضوري زن و مرد است و شرايطي مانند نوع سخن گفتن مي‌تواند ناظر به ارتباط اعمي (حضوري و تلفني) باشد؛ البته بيان علت حکم مي‌تواند ناظر به محتواي ارتباطات نامه‌اي نيز باشد؛ زيرا به کار بردن جملات شهوت انگيز نيز مشمول نهي ياد شده مي‌شود.

به هر حال آنچه از نگاه قرآن مهم است، سالم سازي جامعه است، لذا بايد از هرگونه ارتباطي که منجر به از بين رفتن آرامش روحي افراد اجتماع مي‌گردد خودداري شود.

نگاه افراطي به ارتباط

در مورد ارتباط ميان دختر و پسر در محيط اجتماع و عرف مردم ضرب‌المثلي وجود دارد که دختر را به پنبه و پسر را به آتش مانند مي‌کند که بدون شک در صورت نزديک شدن آن دو به يکديگر، پنبه شعله‌ور مي‌شود. اين ضرب‌المثل به عنوان يک گزاره رفتاري و يک الگوي اجتماعي در ميان افراد جامعه وجود دارد. خانواده‌ها با اين گزاره رفتاري به تربيت و خط‌دهي فرزندان اهتمام مي‌ورزند، در حالي که اين سخن به معناي ناديده گرفتن اراده و اختيار انسان و پايين آوردن شخصيت والاي انساني افراد در حد جمادات است که امري غير صحيح و به دور از دليل مي‌باشد. آنچه مهم مي‌نمايد اين است که بايد رفتارها و ارتباطات داراي مرز و همراه با رعايت اصول برخاسته از شرع باشد که در اين فرض، ارتباط هيچ منعي ندارد. در تربيت فرزند مهم اين است که معرفت بخشي مناسب و به‌جا انجام پذيرد؛ يعني والدين بايد تلاش کنند نوجوان و جوان خود را در خود نگهداري، بصيرت لازم ببخشند[122]؛ يعني لازم است والدين علت نهي و يا امر خود را در مورد رفتارهاي مختلف بيان کنند تا فرزند در يک سردرگمي تربيتي قرار نگيرد؛ امري که در موارد مختلف مورد اهتمام قرآن کريم بوده و به عنوان اصلي متقن مورد اشاره قرار گرفته است. قرآن در هر زمينه‌اي نخست معرفت بخشي مي‌کند و در مرحله بعد، حکم خاص آن را بيان مي‌نمايد[123].

در نتيجه لازم است براي ساختن جامعه‌اي سالم و متعادل در وهله اول به افراد شناخت و بينش رفتاري صحيح داده شود تا رفتارها کورکورانه و آسيب پذير نباشد.

پيامد دور شدن از واقعيت

دور شدن از واقعيت موجود ميان تفاوت‌هاي فردي در بين زن و مرد و پيروي از اصول غير متقن و تک‌بعد نگري افراد در ميان جوامع غربي پيامدهاي جبران ناپذيري را براي زنان جامعه به همراه داشته است. توضيح اين‌که:

جنبش اجتماعي دهه 1960 م به تغييرات بنيادي در کيان خانواده انجاميد. جنبش آزادي زنان آن‌ها را به کار بيرون از خانه ترغيب نمود. جنبش ضد فرهنگي، رهيافت‌هاي جديدي در روابط جنسي مطرح کرد که در نتيجه آن، زوج‌هاي بسياري بدون ازدواج با هم زندگي مي‌کردند. در اين زمان، خانواده‌هاي نامتعارفي از قبيل خانواده‌هاي تک والديني و زندگي همجنس‌گراها به پديده شايع تبديل گرديد. برخي پيامدهاي اين خانواده‌ها در غرب عبارت‌اند از:

1. افزايش چشمگير شمار کودکان نامشروع؛

2. افزايش چشمگير مسائل روان‌پريشي بين کودکان و والدين مجرد؛

3. افزايش خط خشونت و آزار کودکان؛

4. افزايش مشکلات مربوط به سلامت کودکان و والدين مجرد؛

5. افزايش آسيب‌هاي آموزشي و تحصيلي؛

6. افزايش احتمال استفاده از مواد مخدر همراه با هزينه‌هاي اجتماعي آن؛

7. افزايش ميزان جرايم اجتماعي[124].

بايد تذکر داد که اين گونه پيامدها، بار اقتصادي و اجتماعي سنگيني بر دولت‌هاي تحميل کرده است.

علت برقراري روابط دوستانه ناسالم دختر و پسر

برقراري اين گونه ارتباطات فرايند عوامل گوناگوني است که برخي از آنها عبارت‌اند از:

1. ضعف بينش مذهبي

 نوجوان يا جواني که از لحاظ بينشي قائل به مرز بين محرم و نامحرم نيست، آمادگي بيشتري براي گرفتار آمدن در چنين دامي را دارد. اين مشکل در صورتي رفع مي‌شود که والدين به بينش‌دهي صحيح به فرزند رو کنند و اوامر و نواهي خود را با دلايلي همراه سازند.

2. عدم رعايت حجاب

ضعف بينش مذهبي در دختران باعث بي‌توجهي به مسأله پوشش و حجاب سالم مي‌گردد. از آن جا که غريزه تبرج امري طبيعي در دختران است و از سوي ديگر، دختر جوان توجهي به مهار و کنترل اين غريزه از نگاه شرع ندارد، بي‌حجابي در جامعه امري رو به رشد مي‌گردد که پيامد اوليه آن چيزي جز ارتباط‌هاي غير اخلاقي چيزي نيست.

3. آرايش‌هاي غير مناسب دختران

دختر خود موجودي جذاب و ذاتاً باعث تحريک نگاه‌هاست. اگر اين شخص به آرايش ظاهري مبادرت ورزد و در اجتماع ظاهر گردد، اين جذابيت دو چندان شده و باعث جلب توجه جنس مخالف مي‌شود، و نهي شارع مقدس از نمايان کردن آرايش زنان در اجتماع، حکمي براي کنترل ارتباطات نامشروع مي‌باشد که بايد به آن بيشتر توجه شود.

4. وجود الگوهاي منحرف

سن نوجواني و زمان گذر از آن، حساس‌ترين دوران زندگي هر فرد به شمار مي‌آيد. در اين دوران، هر نوجوان به دنبال معيار و الگويي براي رفتار خود است، و چنانچه در اين الگوگيري مشورت داده نشود، ممکن است الگويي را برگزيند که او را به سوي انحراف سوق دهد. قرآن کريم نيز به اين مهم توجه نموده و در چند مورد به معرفي الگوهاي رفتاري مناسب اقدام کرده است. آياتي که حضرت ابراهيم7، پيامبر اکرم9و زنان فرعون و حضرت مريم3را معرفي مي‌کند، از اين قبيل است.

عوامل ديگري نيز در اين روند ارتباطي مؤثر است؛ عواملي از قبيل سهل انگاري برخي مادران و بي خبري پدران، اشتغالات فراوان والدين، وجود مشکلات عاطفي در خانواده و دلايل جنسي و زياد شدن سن ازدواج[125].

پيامدهاي دوستي ناسالم دختر و پسر

ارتباط‌هايي که از راه غيرصحيح و به دور از اصول مطرح در اين گونه ارتباطات ايجاد مي‌شود ممکن است در پي دارندة پيامدهايي باشد که جبران آن براي افراد ممکن نباشد. در يک نگاه اجمالي برخي از اين پيامدها را مي‌توان چنين برشمرد:

1. نگراني برملا شدن اين ارتباط

اين گونه روابط از آن جا که به دور از چشم والدين برقرار شده است، در هر دو طرف يک حالت ترس و اضطراب به خاطر آشکار شدن آن به وجود مي‌آيد که مي‌تواند در روند سالم زندگي فردي شخص تأثيري منفي بر جاي گذارد.

2. نگراني والدين

اين نگراني پس از آشکار شدن ارتباط فرزند با ديگران براي آن‌ها حاصل مي‌شود و باعث روان‌پريشي افراد خانواده مي‌گردد و زندگي سالم آن‌ها را دچار نگراني و اضطراب مي‌کند.

3. افت آموزشي و ترک تحصيل

با توجه به آزمايش‌هاي ميداني که صورت گرفته، اين گونه ارتباطات باعث بروز عشق و عاشقي و افتادن به ورطه خيال مي‌شود که نتيجه آن در اغلب موارد افت شديد تحصيل و در مواردي نيز ترک تحصيل است.

4. ابتلا به افسردگي

برقراري عاطفي اين گونه روابط در سن نوجواني از آن‌ جا که اغلب به ازدواج نمي‌انجامد، فرد را دچار افسردگي مي‌کند. اسلام با انشاي حکم ازدواج موقت به عنوان حکمي ثانوي و همراه با شرايط خاص، اين معضل را معالجه کرده که لازم است در اين زمينه تحقيقي مستقل ارائه شود.

5. خودکشي

6. انجام ازدواج‌هاي عشقي

اين‌گونه ازدواج‌ها جنبه عقلاني ندارد و صرفاً عملي عاطفي محسوب مي‌گردد و به گفته بسياري از روان‌شناسان عشق اوليه معمولاً پايدار نمي‌ماند؛ از اين رو، در بيشتر موارد به طلاق و جدايي مي‌انجامد؛ به گفته مولوي:

عشق‌هايي کز پي رنگي بود              عشق نبود عاقبت ننگي بود

7. برقراري ارتباطات جنسي نامشروع

8. احتمال استمرار جنسي نامشروع بعد از ازدواج[126].

ذکر نمونه قرآني از يک ارتباط سالم

در پايان به جاست که به يک نمونه قرآني در مورد ارتباط سالم بين دختر و پسر اشاره شود. در اين داستان جواني است به نام موسي7که به  شهر مدين وارد شده است. او پس از ورود بر سر چاه شهر مي‌رود و گروهي از مردم را مي‌بيند که براي آب دادن به چهارپايان خود جمع شده‌اند. در اين هنگام دو دختر را مي‌بيند که کناري ايستاده و از گوسفندان خود مراقبت مي‌کنند و به چاه نزديک نمي‌شوند. در اين حال جوان به سوي آن‌ها گام برمي‌دارد و علت کناره‌گيري آن‌ها را جويا مي‌شود. مي‌گويند: ما به گوسفندان خود تا زماني که همه مردان چوپان کنار نروند، آب نمي‌دهيم و بيان مي‌کنند که علت حضور ما در اين‌جا اين است که پدرمان فردي کهنسال است.

جوان به ياري آنها مي‌شتابد و پس از سيراب کردن گوسفندان آنها براي استراحت به زير درختي مي‌رود و در برابر خداوند ابراز نيازمندي مي‌کند. در اين هنگام ناگهان يکي از آن دو دختر به طرف جوان مي‌آيد. قرآن نوع حضور اين دختر را چنين بيان مي‌کند: (فَجاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ قَالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا).[127]

اين دختر در هنگام گام برداشتن، حيا را فراموش نمي‌کند[128]. بيان دعوت را از زبان پدر مي‌گويد تا شائبه ميل فردي در مخاطب ايجاد نگردد. در اين داستان نکات زير قابل تامل است:

1. حضور دختران دراجتماع به علت ضرورت خانوادگي؛

2. برقراري ارتباط سالم با افراد؛

3. عدم اختلاط دختران با مردان؛

4. توجه به حياي فردي در نوع راه رفتن؛

5. سخن گفتن با جوان بدون ايجاد  ريبه و شهوت؛

6. نتيجه ارتباط ازدواج سالم و به پيشنهاد پدر دختران به جوان.

آنچه گذشت، بيان داستاني قرآني از يک رابطه انساني است که اصل ارتباط ميان پسر و دختر را در صورت حفظ شرايط ارتباط تاييد مي‌کند. ذکر اين نکته لازم است که اين حفظ حريم شخصي در ارتباط با جنس مخالف، از نگاه خداوند دور نماند. و در نهايت، اين پاکي جوان باعث بعثت او به نبوت الهي گرديد که خود مي‌تواند درسي سازنده براي جوانان مؤمن باشد.


 

براى برطرف‌كردن شهوت و زيادكردن‌ تقوا چه راهكارهايى وجود دارد؟

˜پاسخ

پاسخ را در دو بخش «شهوت» و «تقوا» ارائه مى‏كنيم:

اول: شهوت و راه‌هاي کنترل آن

واژه «شهوت» در موارد مختلفى مانند شهوت مال، شهوت پست و مقام، شهوت كار، شهوت جنسى و... كاربرد دارد، ولى از آن جا که پرسش به «غريزه جنسى» اشاره دارد؛ در پاسخ بايد گفت خداوند تمايل و غريزه جنسى را مانند غرايز و تمايلات ديگر در وجود انسان به امانت گذاشته و ما در قبال آن سه راه داريم:

1. سركوب كردن يا از بين بردن غريزه جنسى؛

2. رها كردن افسار شهوت و غريزه جنسى؛

3. تحت برنامه دين در آوردن شهوت.

راه اول، يعنى سركوب کردن، باعث نقص جسمانى مى‏شود و به دنبال آن بسيارى از استعدادهاى درونى انسان را نابود مى‏كند و اجازه شكوفايى و رشد نمى‏دهد و دين اسلام با اين راه مخالف است.

راه دوم، يعني رهاكردن افسار شهوت نيز هم موجب هلاكت انسان و بروز بيمارى‏هاى روحى و جسمى مى‏شود كه امروزه در بسيارى از كشورهاى غربى شاهد آن مى‏باشيم و اسلام با اين راه نيز مخالف است.

 راه سوم اين كه نه اين غريزه و نعمت الهى را سركوب كنيم و نه آن را رها نماييم، بلكه طبق دستورهاي شرع آن را مديريت نماييم.

 اينك به برخى از اين دستورها توجه مي‌نماييم:

 1. ازدواج‏

 يكى از بهترين راهكارهايى كه در قرآن و روايات بدان سفارش شده «ازدواج» است و حتى در قرآن دستور بسيج همگانى براى فراهم كردن اسباب ازدواج جوانان داده شده است. در سوره نور آيه 32 به مؤمنان دستور مى‏دهد: «وَأَنكِحُوا الأَيَامَى‏ مِنكُمْ...؛ و افراد بى‏همسرتان، و شايستگان از بندگانتان، و كنيزانتان را به ازدواج (يكديگر) در آوريد؛...»

در آية بعد مى‏فرمايد: «و كسانى كه (وسايل) ازدواج نمى‏يابند، بايد خويشتندارى كنند تا خدا از بخشش خود آنان را توانگر سازد.»

2. كنترل چشم‏

پرهيز از چشم چرانى و حاضرنشدن در مجالس و محل‏هايى كه نامحرمان حضور بيشترى دارند و تماشا نكردن فيلم‏ها و عكس‏هاى مبتذل؛ از اين‌رو در آيه 30 و 31 سوره نور مى‏فرمايد: (اى پيامبر) به مردان مؤمن بگو: «چشم‏هايشان را (از نگاه حرام) فرو كاهند، و دامانشان را (در امور جنسى) حفظ كنند.» كه اين براى آنان [پاك‌كننده‏تر و] رشدآورتر است؛ [چرا] كه خدا به آنچه با زيركى انجام مى‏دهند آگاه است.

«و به زنان مؤمن بگو: چشمانشان را (از نگاه حرام) فروكاهند؛ و دامان (عفت)شان را حفظ كنند؛...»

 3. دورى از ناپاكان‏

 برخى افراد نا اهل و منحرف در لباس دوست ظاهر مى‏شوند و انسان را از مسير صحيح خارج مى‏كنند؛ از اين رو، قرآن خطر همنشينى با اين افراد را چنين گوشزد مى‏كند: «خدا مى‏خواهد توبه شما را بپذيرد؛ و[لى‏] كسانى كه پيرو شهواتند، مى‏خواهند كه [شما] با انحرافى بزرگ منحرف شويد.»[129]

 4. روزه‏

 روزه گرفتن در فرو نشاندن آتش شهوت بسيار موثر است.

 5. دورى از تخيلات شيطانى‏

 تخيلات شيطانى همچون «طوفانى» بر «تلاطم امواج شهوت» مى‏افزايد؛ از اين رو، توصيه مى‏شود:

 الف) لحظات قبل از خواب، با قرائت قرآن يا دعا و يا مطالعه كتابي سودمند در بستر سپرى شود.

ب) تا خسته نشده‏ايم به رختخواب نرويم. [پيش از خواب با كار يا ورزش يا مطالعه و يا جز اين‌ها خود را آماده خواب كنيم.]

ج) نماندن در محلى كه تنها هستيم و كسى حضور ندارد.

افزون بر اين‌ها هر مورد ديگرى را كه باعث حركت «پرنده خيال» ما مى‏شود، بايد مورد توجه قرارداد؛ از اين رو قرآن در مورد دورى از خيالات شيطانى مى‏فرمايد: «اى كسانى كه ايمان آورديد! از گام‏هاى شيطان پيروى مَكنيد. و هر كس از گام‏هاى شيطان پيروى كند، (گمراهش مى‏سازد،) چراكه او به [كارهاى] زشت و ناپسند فرمان مى‏دهد.»[130]

 به توصية برخى صاحب‏نظران موارد ذيل در کنترل شهوت مؤثر است:[131]

 الف‌ ـ ورزش و عضويت در تيم‏هاى ورزشى؛‏

 ب ـ مطالعه كتب مفيد (به ويژه زندگى علما و اولياى خدا)؛

 ج ـ پرهيز از غذاهاى محرّك‏؛

 د ـ نپوشيدن لباس‏هاى تنگ و چسبان؛‏

و جز اين‌ها.

دوم: تقوا و راه‌هاي افزايش آن

«تقوا» يعنى خود نگهدارى و خويشتن دارى‏ و در قرآن كريم آمده است: «در حقيقت ارجمندترين شما نزد خدا خود نگهدارترين (و پارساترين) شماست»[132]؛ «و توشه برگيريد، و در حقيقت بهترين توشه، پارسايي (و خود نگهداري) است...»[133]

 بله، در اهميت تقوا همين آيات كافى است كه خدا مى‏فرمايد: گرامى‏ترين و بزرگوارترين بنده نزد من کسي است كه وقتى در موقعيت گناه قرار ‏گيرد، خويشتن داري كند و مرتكب گناه نشود.

 حال براى دست‌يابى به راهكارهاى افزايش تقوا، به سراغ آيات الهى مى‏رويم و از غذاهاى معنوى آن بهره مي‌بريم:

 1. عبادت‏

 قرآن مى‏فرمايد: « اى مردم! پروردگارتان را پرستش كنيد،... تا شايد شما [خودتان را] حفظ كنيد.»[134]

 از اين آيه فهميده مى‏شود كه افزون بر عباداتى مانند روزه، نماز، تلاوت قرآن و...، عباداتى مانند كمك به بينوايان، يتيم نوازى و خدمت به خلق و... مانند اين‌ها نيز به افزايش تقوا كمك مى‏كند.

 2. مطالعه احوال اقوام گذشته و عبرت گرفتن از آن‌ها

 «و بيقين دانستيد (حال) كسانى از شما را، كه در (روز) شنبه [از حدّ]، تجاوز كردند و به آنان گفتيم: «ميمون‏هايى طرد شده باشيد! و آن (كيفر) را عبرتى براى (مردم) در پيش‏رويشان (در آن عصر) و (نسل‏هاى) پشت‏سرشان و پندى براى پارسايان (خود نگهدار) قرار داديم..»[135]

 3. روزه‏

 «اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! روزه بر شما مقرر شده، همان‌گونه كه بر كسانى كه پيش از شما بودند مقرر شد؛ تا شايد شما [خودتان را] حفظ كنيد.»[136]

در آيه 21 سوره بقره عبادت را براى افزايش تقوا معرفى كرد، و در اين آيه به طور خاص «روزه» را معرفى مى‏نمايد، با اين كه روزه يكى از عبادات است؛ بنابراين، روشن مى‏شود كه نقش روزه در افزايش تقوا بسيار مهم است.

 4. پرهيز از راه‏هاى انحرافى‏

 5. سير در مسير الهى‏

 «و اين راه راست من است؛ پس از آن پيروى كنيد؛ و از راه‏ها[ى ديگر] پيروى نكنيد، كه شما را از راه او پراكنده مى‏سازد؛ اين‏[ها] است كه [خدا] شما را به آن‏[ها] سفارش كرده، تا شايد شما [خود را] حفظ كنيد.»[137]

6. يادآورى نعمت‏هاى الهى و انجام وظايف[138]

7. توجه و تفكر در آيات معادو آگاهى از عالم برزخ، قيامت و چگونگى حساب‌رسى انسان‏ها

آياتى مانند: «و [خودتان را] از (عذابِ) روزى حفظ كنيد، كه هيچ كس به جاى شخص (ديگرى) چيزى (از عذاب) كيفر نمى‏شود، و از او هيچ شفاعتى پذيرفته نمى‏شود، و هيچ عوضى از او گرفته نمى‏شود، و آنان يارى نمى‏شوند.»[139]

 8. باور و يقين قلبى به موارد زير نيز باعث ايجاد انگيزه در رعايت تقوا مى‏شود؛  اين‌كه انسان بداند:

الف) خدا با متقين است. (بقره / 194)

ب) خدا متقين را دوست دارد. (آل‌عمران/ 76)

ج) متقين از نعمت‏هاى الهى بهشتى برخوردارند. (حجر/ 45)

 د) تقوا عامل فلاح، رستگارى و سعادت است. (بقره/ 189)

 ﻫ )  تقوا عامل وسعت و زياد شدن رزق مى‏باشد.

 ـ «و اگر (بر فرض) اهل آبادى‏ها ايمان مى‏آوردند و خودنگهدارى (و پارسايى) مى‏كردند، حتماً بركاتى از آسمان و زمين بر آنان مى‏گشوديم؛ وليكن (آنان حق را) تكذيب كردند؛ پس بخاطر آنچه همواره كسب مى‏كردند، گرفتارشان كرديم.»[140]

 ـ «... و هركس [خودش] را از [عذاب] خدا حفظ كند، برايش محل خارج شدن (از مشكلات) قرار مى‏دهد؛ و او را از جايى كه نمى‏پندارد روزى مى‏دهد؛... .»[141] ـ «... و هركس [خود را] از [عذاب‏] خدا حفظ كند براى او كارش را آسان قرار مى‏دهد.»[142]

ـ در پايان يادآور مي‌شويم که ملاقات و ديدار با علماى ربانى و اولياى خدا و مطالعه احوال و زندگى‏نامه بزرگان، بسيار مؤثر و راهگشا مى‏باشد.

معرفى كتاب‏

براى مطالعه بيشتر در اين باره به كتاب‏هاى زير رجوع فرماييد:

1. تفسير نمونه، ‏زير نظر آيةاللَّه العظمى مكارم شيرازى‏مباحث مربوط به آياتى كه در پاسخ آمده؛

2. گناهان كبيره‏، آيت اللَّه شهيد دستغيب‏;‏؛

3. كنترل غرايز جنسى، آيةاللَّه العظمى مكارم شيرازى، انتشارات مدنى‏؛

4. جوانان در طوفان غرايز، همت سهراب‌پور، چاپ دفتر تبليغات اسلامى‏؛

5. آنچه يك جوان بايد بداند [ويژه پسران‏]، رضا فرهاديان، چاپ دفتر تبليغات اسلامى‏؛

6. چشم چرانى ـ به قلم دوشيزگان ـ انتشارات الزهرا.


 

اسلام براي کنترل عشق به جنس موافق‌ و مخالف چه راهکاري پيشنهاد کرده است؟

˜پاسخ

براي دستيابي به پاسخي مناسب، نخست لازم است به مقدماتي دربارة معناي «عشق» و انسان عاشق توجه نماييم.

معناى عشق

 در لغت، «عشق» را محبت شديد و علاقه افراطى و دل بستگى زياد نسبت به يك شئ و يا يك شخص معرفى كرده‏اند. محقق بزرگ خواجه طوسى در شرح اشارت بوعلى مى‏نويسد: «والحب اذا افرط سمى عشقاً؛ محبتى كه از اندازه زيادتر شود و از حد خود بگذرد، عشق مى‏نامند».آيت اللَّه جوادى آملى نيز در كتاب حماسه و عرفان به همين معنا اشاره دارند.

ريشه اين واژه از «عشقه» گرفته شده است، و آن نام گياهى است كه بر تنه درخت مى‏پيچد، آب آن را مى‏خورد، رنگ آن را زرد مى‏كند و بالاخره آن را خشك مى‏كند و خود با طراوت مى‏ماند[143].

 اما در اصطلاح: عشق را از كيفيات نفسانى قلمداد مى‏كنند كه به سبب سيطرة شديد تفكر در زيبايى و نيكويى محبوب و كثرت مشاهده شئون اطوار و آثار حسن معشوق در نفس و جان آدمى تحقق مى‏يابد[144]. از نظر بوعلى عشق حقيقى در تمام موجودات سارى و جارى است. عشق حقيقى همان ابتهاج، سرور، نشاط ناشى از تصور ذات معشوق مى‏باشد[145].

عشق در قرآن و روايات

 واژه «عشق» در قرآن نيامده اما مفهوم آن كه محبت شديد و دل باختن به محبوب مى‏باشد، وجود دارد. در سوره بقره آيه 165 مي‌خوانيم: (الَّذِينَ مَنُوا أَشَدُّ حُبَّاً لِلَّهِ)؛ «و]لي[کساني که ايمان آورده‌اند خدا را بيشتر دوست دارند».

گروهي از مترجمان و مفسران «اشد حباً» را به عشق ترجمه كرده‏اند.

در سوره يوسف نيز آمده است: وقتى جريان محبت و علاقه شديد زليخا به يوسف در شهر منعكس شد) گروهى از زنان شهر گفتند: همسر عزيز، جوانش (غلامش) را به سوى خود دعوت مى‏كند عشق اين جوان در اعماق قلبش نفوذ كرده است.  در روايات واژه عشق و مفهوم آن به طور مستقيم به كار رفته است؛ براي نمونه از پيامبر اكرم9روايت شده است:

 «افضل الناس من عشق العبادة فعانقها واحبها بقلبه وباشرها بجسده وتفرغ لها[146]؛ بهترين مردم كسى است كه به عبادت عشق بورزد و با عبادت هم‌آغوش گردد و از قلب، دوستش بدارد و آن را با بدن انجام دهد و خود را در اختيار آن بگذارد.»

 سخن ديگر از امير بيان و مولاى متقيان در خطبه 108 نهج‏البلاغه است: «من عشق شيئاً غشى بصره وأمرض قلبه و...؛ هركس عاشق چيزي شود، آن چيز چشمش را كور مي‌سازد و دلش را بيمار مي‌گرداند ]به طورى كه عيب آن را ننگريسته، زشتى‏اش را نيكوبيند[

اين محبت شديد در دعاها و مناجات اهل بيت نيز به كار رفته است[147].

عشق در كلام بزرگان

يكى از موهبت‏هاى بزرگ و ارزشمند الهى به انسان خاكى، كيمياى ناشناخته عشق است؛ حالتى كه منشأ تمام كمالات والاى نفسانى و يكى از مهم‏ترين عوامل حركت، آگاهى و رشد در انسان بوده و جايگاه والاى قلب، مكان و ظرف آن مى‏باشد.

حريم عشق را در گه بسى بالاتر از عقل است

كسى اين آستان بوسد كه سر در آستين دارد[148]

به فرمودة برخي، عشق ستاره‏اى برافروخته از تجلى حسن معشوق ازلى است كه آدمى و پرى، طنين هستى اويند و آن‌قدر اين عشق مقدس است كه دست فرشته به آن نرسد. عشق معجونى است كه همه جهان زنده به او و جنبش افلاك به بركت او است. مولانا عشق را وصف ايزد و از اوصاف خداوند بى‏نياز مى‏داند.

عشق از اوصاف خداى بى‏نياز                  عاشقى بر غير او باشد مجاز[149]

عشق رها شدن از پليدى‏ها و عيب‌ها، و سوختن در برق عشق، نوازشگر دل و روح آدمى است.

هر كه را جامه زعشقى چاك شد    او ز حرص و جمله عيبى پاك شد[150]

 در پايان يادآور مي‌شويم که صدرالمتالهين ـ عارف و حکيم نامور ـ  مى‏گويد: «عشق» عين «وجود» و وجود عين عشق است و هر دو عين حسن و جمال‌اند و مراتب و درجات عشق به اندازه مراتب وجود است و اين دو با هم ملازم بوده، و بين تمام موجودات عالم جريان دارند.[151]

 انواع عشق

براى عشق تقسيم‏بندى‏هاى متعددى نقل شده، ولي معروف‏ترين آن‌ها به قرار ذيل است:

1. عشق حقيقى: كه همان محبت الهى و عشق به لقاي محبوب حقيقى يعني ذات احديت است.

2. عشق مجازى: عشق‏هاى غيرحقيقي، زودگذر و ظاهرى كه بين موجودات وجود دارد و منحصر به انسان هم نيست، بلكه ممكن است يك طرف انسان و طرف ديگر موجودات ديگر باشند.

يادآور مي‌شويم که عشق‏هاى وهمى و خيالى در محدوده عشق‏هاى مجازى است.

راه حل‏ها

با توجه به اين مقدماتى كه بيان شد و تقسيماتى كه در باره عشق مطرح گرديد، اينک به اين مسأله توجه مي‌نماييم که اگر جوانى به دلايلى گرفتار عشق‏هاى مجازى شد و در وجود خود احساس گناه كرد، براى معتدل كردن اين عشق چه بايد بكند.

آنچه مهم است كنترل عقلايى و دينى اين احساسات مى‏باشد تا فرد دچار گرفتارى‏ها و دردهاى جسمى و روحى نگردد و اين علاقه و دوست داشتن در مسير معين به اندازه مشخص جهت دهى شود، و در غير اين صورت موجب بر هم خوردن برنامه سعادت او مى‏گردد.

 حكما گفته‏اند: «شدت و ضعف محبت» متناسب است با «ميزان درك كمال محبوب»؛ توضيح مطلب اين که: هرچه «معرفت و آگاهى» انسان نسبت به خوبى‏ها و كمالات محبوب بيشتر شود، «محبت» به او نيز بيشتر مى‏شود؛ براي مثال، شما شخصى را به عنوان دوست انتخاب مى‏كنيد، در هر ملاقات و ارتباط جديد هرچه از خوبى‏هاى او با خبر مى‏شويد، محبت شما به او بيشتر مى‏شود. مثلاً در ملاقات اولى به خاطر ورزشكار بودن به او علاقه‏مند مي‌شويد، ولى بعد متوجه مي‌شويد دانش‏آموز موفقى نيز هست و در كنار درس و موفقيت در ورزش، حافظ قرآن نيز مي‌باشد و خلاصه هرچه از كمالات و خوبى‏هاى او بيشتر آگاه مى‏شويد، علاقه شما به او بيشتر مى‏شود[152].

 با توجه به مطالبى كه گذشت، مى‏بينيم گاهى برخى افراد به يکديگر علاقه‏مند مى‏شوند، در حالى كه هيچ شناختى نسبت به هم ندارند و بعد هم كه ملاقات‏ها بيشتر مى‏شود، كمال و خوبى خاصى در محبوب خود نمى‏بيند، ولى علاقه او بيشتر مى‏شود و اين محبت آن‌قدر شديد مى‏شود كه گاهى به مرحله عشق مى‏رسد. اين واقعيت چطور با آن قاعده بالا سازگار است؟!

 قاعده ياد شده مى‏گويد: «هرچه كمالات بيشتر باشد، علاقه بيشتر مى‏شود.» ولى اين‌جا مى‏بينيم كمالى وجود ندارد، ولى علاقه و عشق آمده. به نظر مى‏رسد پاسخ اين باشد كه برخى افراد به‌ ويژه بعضى جوانان پس از ملاقات اول و علاقه ابتدايى كه به محبوب خود پيدا مى‏كنند، از محبوب خود يك شخصيت ايده‌آل و با كمالى در ذهن خود مى‏سازند و به آن شخصيت كه در ذهن و خيال خود دارند، علاقه‏مند مى‏شوند و هر روز كمالاتى را براى او فرض مى‏كنند و خوبى‏هايي را براى او توهم مى‏كنند، و براساس آن شخصيت و محبوب خيالى و مفروض كه براى خود ساخته‌اند، محبتشان بيشتر مى‏شود و عشق، علاقه و دفاع از او نيز لحظه به لحظه افزايش مى‏يابد. اين در حالي است كه خود او مى‏داند و همه اطرافيان نيز مى‏دانند كه آن محبوب اين كمالات را كه ندارد هيچ، ارزش اين همه دفاع و وقت صرف او كردن را نيز ندارد؛ اما او كمالات و ارزش‏هايى را براى او تصور كرده و دارد با آن عشق بازى مى‏كند تا حدى كه معايب او اصلاً ديده نمى‏شود و گاهى «معايب» را نيز «محاسن» مى‏شمارد[153].

راه حل اول

 به نظر مى‏رسد انسان براى خروج از اين بن‌بست و رهايى از بند عشق‏هاى مجازى اين چنينى بايد قدرى «تفكر» كند و شخصيت محبوب خود را از زير ذره‏بين «عقل» بگذراند و ببيند آيا واقعاً او اين همه كمال را دارد و آيا اصلاً عيبى ندارد كه اين مقدار براى او ارزش قائل شده‏ است؟! به سخن ديگر چنين افرادى اگر به واقعيت‏گرايى نزديك شوند و از خيال بافى و توهم فاصله بگيرند، بخش عمده‏اى از مشكلشان حل مى‏شود و محبت آن‌ها به افراد اعتدال مي‌يابد.

 راه حل دوم

 نكته قابل توجه ديگر اين است كه نيازهاى «عاطفى» و «جنسى» دو عاملى هستند كه انسان را به سوى دوست داشتن و عشق ورزيدن به ديگران سوق مى‏دهد و اين امري طبيعى است. با توجه به اين نکته بايد ببينيم اين عشقى كه ايجاد شده آيا ريشه عاطفى دارد يا ريشه جنسى اگر علاقه جنسى است آيا معشوق از جنس مخالف است يا همجنس، و هريک از اين موارد پاسخ خاص خود را مى‏طلبد كه به اجمال اشاره مى‏كنيم.

 ـ اگر ريشه اين عشق و علاقه كه انسان را به اين مشكل گرفتار كرده، مسائل «عاطفى» باشد، شخص بايد اين خلأ را از درون خانواده پر كند. با علاقه به پدر و مادر و ديگر افراد خانواده مي‌توان اين خلأ عاطفى را از بين برد تا نياز به جايگزينى افراد ديگر نبوده و در دام عشق‏هاى مهلك مجازى گرفتار نيايد[154].

 ـ اگر اين علاقه «جنسى» است و معشوق نيز از جنس موافق است، انسان بايد در مورد عاقبت اخروى و دنيوى اين نوع عشق و علاقه خوب فكر و مطالعه كند؛ چنان که حضرت على‏7مى‏فرمايد: «هر وقت خواستيد كارى انجام دهيد، نخست در عاقبت آن كار خوب تفكر نماييد.»[155]

بنابراين بايد توجه داشت که عاقبت اخروى اين كار عذاب آلود است و عاقبت دنيوى آن افزون بر آبروريزى و لگدمال شدن شخصيت انسان، فرد را گرفتار بيمارى‏هاى جسمى و روحى خطرناك و استعدادهاى انسان را ضايع مى‏كند و از شكوفا شدن آن جلوگيرى مى‏كند.

 اما اگر اين علاقه‏ عاطفى يا جنسى به جنس مخالف است، راه حل‏هاى خود را مى‏طلبد؛ از جمله:

 1. انسان مسأله را با خانواده خود در ميان بگذارد تا رسماً از معشوق مورد علاقه خود براى ازدواج خواستگارى کند و از اين كار هراسى در دل نداشته باشد؛ البته اين کار بايد با توكل بر خدا و همراه با شناخت و مشورت با ديگران و بدون عجله و با انجام تحقيقات كامل صورت گيرد.  اما اگر جواب آن‌ها منفى بود يا شرايط ازدواج وجود نداشت، چه بايد كرد؟

 2. پس از صبر و بردبارى،  قاطعانه و با اراده محكم و با توكل بر خدا تصميم بگيرد او را به فراموشى بسپارد، و مهم‏ترين عامل در اين مرحله اين است كه مطمئن باشد در آينده نزديك او را فراموش خواهد كرد و ان‌شاء‌اللَّه همسر بهترى براى او پيدا خواهد شد.

 3. ايجاد پيوند و رابطه قلبى عميق با خالق زيبايى‏ها و كمالات، يعنى خداوند متعال، با اين عقيده كه هرچه زيبايى و كمال در عالم هست، از او است[156] و عشق به او، پايدار و بقيه عشق‏ها فانى و زودگذر است.

 4. با برنامه‏ريزى دقيق و منظم، وقت خود را به مطالعه و ورزش و كار و تلاش و رفاقت و مجالست با دوستان مذهبى و شركت در مجالس اهل بيت و مانند اينها، به نحو احسن بگذارند، و سعى کند از بيكارى و پرداختن به امور بيهوده و خلوت‌گزينى و گوشه‏گيرى پرهيز کند، تا ذهن خود به خود از اين محبت‏ها خالى شود.

 5. دوران جوانى پر از شور و هيجان و احساس است. اين نوع مسايل طبيعى است و با اندك بهانه‏اى به وجود مى‏آيد و با اندك بهانه و تلاشى فراموش مى‏شود؛ براي مثال، همين اندازه كه انسان متوجه شود محبوب او با شخص ديگرى رفت و آمد مى‏كند، از او دلگير مى‏شود و در نتيجه رفته‌رفته به قطع رابطه مى‏انجامد.

 6. در نظر خود بين  عشق حقيقى كه مربوط به خدا و اولياي خداست، و عشق مجازي مقايسه‏ کند و توجه کند که عاقبت عشق حقيقي عزت نفس، حقير شدن مشكلات، تأثير نداشتن تعريف و مدح ديگران، احساس امنيت و آرامش و ثبات قدم داشتن ـ و محبوب شدن پيش ديگران و نتيجة عشق‏هاى غيرحقيقى خفّت و خوارى و حقير شدن است.

در پايان يادآور مي‌شويم که به باور عموم روان شناسان، جوانان افزون بر مطالعه منابعي در اين خصوص، بي‌نياز از مشاورة حضوري با کارشناسان نيستند.


فصل سوم: معاشرت

 

 

 

 

 



 

آيين‌معاشرت و ارتباط‌جوان‌مسلمان با جنس موافق و مخالف چيست؟

˜پاسخ

مقدمه

برقراري ارتباط و بهره‌برداري از معاشرت با ديگران، از لوازم زندگي است؛ زيرا بدون ارتباط و معاشرت، ادامة زندگي سخت و يا غيرممکن خواهد شد. قرآن مجيد در اين باره در سورة زخرف آية 32 مي‌فرمايد:

«آيا آنان رحمت پروردگارت را تقسيم مى‏كنند؟! ما وسايل زندگى آنان را در زندگى پست (دنيا) بين آنان تقسيم كرديم و رتبه‏هاى برخى آنان را بر برخى [ديگر] برترى داديم، تا برخى آنان برخى [ديگر] را به خدمت گيرند؛ و رحمت پروردگارت از آنچه جمع‏آورى مى‏كنند بهتر است.»

اين مطلب در آية 62 سورة نور با بياني ديگر آمده  و ضرورت زندگي دسته جمعي و معاشرت انسان‌ها با يکديگر، لازمة زندگي معرفي شده است.

از آن‌جا که دين اسلام جامع و کامل است، همان گونه که معاشرت را لازمة زندگي مي‌داند، براي آن حد و مرزهايي نيز قرار داده است که با توجه به دستورهاي اسلام محدوديت‌هاي جوان مسلمان در ارتباط تبيين
مي‌شود. منظور از محدوديت روابط و معاشرت‌ها در دين اسلام روشن
شدن حد و مرز است و با آزادي انسان، ناسازگار نمي‌باشد؛ به تعبير ديگر، تعيين حد و مرز براي روابط و معاشرت‌ها يکي از کارکردهاي دين جامع و کامل اسلام است.

اسلام از سويي معاشرت و ارتباط را ضرورتي براي جامعة رو به پيشرفت و ترقي مي‌داند، و از سوي ديگر، همين ارتباط و معاشرت را قانونمند و هدفمند کرده و روابط را با توجه به همين اهداف مديريت مي‌کند.

با تقسيم‌بندي اقسام ارتباط، حدود و مرزهاي هر قسم مشخص مي‌شود:

 

 
 
 

 

 

 

 


الف) ارتباط با جنس موافق

در نگاه ابتدايي و سطحي، جوان مسلمان در ارتباط با جنس موافق هيچ محدوديتي ندارد، ولي در اين نوع ارتباط نيز محدوديت‌هايي وجود دارد:

1. نوع نگاه ( توضيح آن در بخش جنس مخالف خواهد آمد)؛

2. رعايت حقوق معاشرت؛

3. سخن گفتن و پيشگيري از انحراف‌هاي دروغ، غيبت و تهمت که از گناهان زبان محسوب مي‌شود و نتيجة ارتباط و معاشرت است.

ب) ارتباط با جنس مخالف

در اين مورد افراد به دو دسته تقسيم مي‌شوند، نخست افراد محرم؛ يعني خويشاونداني مانند پدر، مادر و همسر که احکام خاص دارند و انسان محدوديت کم‌تري در ارتباط با آن‌ها دارد و ديگر افراد نامحرم مانند افراد بيگانه که در ارتباط با آن‌ها انسان محدوديت بيشتري دارد.


 

Text Box: جنس مخالف

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



راه‌هاي ارتباط:

Text Box: به محرمText Box: همسر: زن و شوهر مي‌توانند به تمام اعضاي بدن یکديگر به هر قصدي نگاه كنند.Text Box: غیر همسر: Text Box: نگاه به عورت (شرمگاه) به هر قصدی بدون ضرورت حرام است.Text Box: به قصد لذت حرام است.Text Box: بدون قصد لذت و شهوت جایز است.Text Box: به نامحرمText Box: غیر دست و صورت زن، و اعضایی که پوشاندن آن برای مرد واجب است.Text Box: به هر قصدي ممنوع است.Text Box: 1. نگاه کردنText Box: دست و صورت زن و اعضایی که پوشاندن آن برای مرد واجب نیست.Text Box: بدون قصد شهوت حرام نیست.Text Box: با قصد شهوت حرام است.Text Box: نگاه به غیرشرمگاه

 

 

 

 

 

 

 

 

 



2. سخن گفتن يکي از شيوه‌هاي رايج ارتباط و معاشرت است.

در يک تقسيم‌بندي کلي:

 


 

 

 

 

 

 

 


تفاوت اين قسمت با نگاه كردن در اين است كه در نگاه كردن به نامحرم، غير از دست و صورت جايز نبود، ولي در صحبت كردن تنها قصد شهوت مانع است، و از اين باب، معاشرت در تعليم و تعلم، خريد و فروش و معاملات و ساير معاشرت‌هاي روزمره جايز مي‌باشد؛ مشروط به اين‌كه در آن‌ها قصد لذت نباشد[157].

3. سومين راه ارتباط و معاشرت دست دادن و تماس فيزيكي است

چنانچه از آيات و روايات بر مي‌آيد و در فقه آمده است «تماس بدني با کساني که نگاه کردن به آنان حرام است، جايز نيست؛ بنابراين، دست دادن زن و مرد بيگانه با هم جايز نيست، ولي دست دادن از زير لباس ]يا با دستكش[اشكالي ندارد، ولي نبايد دست همديگر را بفشارند.»[158] (و به قصد لذت هم نباشد.)

4. نامه‌نگاري‌هاي عادي يا رايانه‌اي (چت)

از شيوه‌هاي متدوال امروزي كه با استفاده از رايانه رواج يافته است، نامه‌نگاري اينترنتي است كه اگر قصد شهوت‌راني در آن‌ها نباشد، از نظر شرعي اشكالي ندارد، هرچند كه از نظر اتلاف عمر، هر انساني مسئول پاسخ‌گويي نسبت به چگونگي گذران عمر خويش است؛ چنان‌که از پيامبر اكرم روايت شده است: «پنج چيز را پيش از پنج چيز غنيمت شمار، جوانيت را پيش از پيري، سلامتت را پيش از بيماري، تمکنت را پيش از تهي‌دستي، فراغتت را پيش از گرفتاري و زندگانيت را پيش از مرگ.»[159]

5. بهره‌برداري جنسي

از نظر قرآن و روايات هرگونه بهره‌برداري جنسي به زن و شوهر
اختصاص دارد: (قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ... وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى‏ أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ فَمَنِ ابْتَغَى‏ وَرَاءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْعَادُونَ).[160]

تصريح به ويژگي خاص مؤمنان در ابتداي سوره و نيز تصريح به تجاوزگري در صورت عدم پايبندي به اين اصل، از مهم‌ترين دلايل تأکيد قرآن‌مجيد بر اين‌گونه روابط است. تعبير «عادون» که به معناي «متجاوزون» (تجاوزگران) به حدود الهي آمده، سخت‌ترين تعبيري است که در اين‌باره شده است.

افزون بر اين، در آيات آغازين سورة نور دربرخورد جدي با زناکار، پيامبر خود را از برخورد مهربانانه با اين پديدة شوم و زيان‌آور بر حذر و اعلام مي‌دارد که عده‌اي از مومنان مي‌بايد بايستي عذاب و شکنجه‌اي که براي اين گناه مقرر شده است، را شاهد باشند؛ و از سوي ديگر آن‌ها را از نظر اجتماعي مطرود و معاشرت با آنان را ممنوع کرده و ازدواج با آنان را اجازه نمي‌دهد[161]. قرآن کريم در سورة اسراء آية 32 مي‌فرمايد: «(وَلاَتَقْرَبُوا الزِّنَى‏ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلاً)؛ و نزديك زنا نشويد؛ [چرا] كه آن، زشتكارى است، و بد راهى است».

و در سورة فرقان آية 68 مي‌فرمايد: (وَالَّذِينَ ... وَلاَيَزْنُونَ وَمَن يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثَاماً)؛ «... و هركس اين (كارها) را انجام دهد، [كيفرِ] گناه را خواهد ديد.»

لذت معاشرت و گفتگوي با جنس مخالف هرچند شيرين باشد، کوتاه مدت است و حزن و اندوه و نگراني طولاني را به دنبال خواهد داشت.

آري، خداوند تمايل و غريزة جنسي را مانند غرايز و تمايلات ديگر در وجود انسان به امانت گذاشته و ما در قبال آن سه راه داريم:

1. سرکوب کردن يا از بين بردن غريزة جنسي؛

2. رها کردن افسار شهوت و غريزة جنسي؛

3. تحت برنامة دين درآوردن آن.

راه اول: يعني راه سرکوب که باعث نقص جسماني ‌شده، و به دنبال آن بسياري از استعدادهاي دروني انسان نابود مي‌گردد و اجازة شکوفايي و رشد نمي‌يابد و دين اسلام با اين راه مخالف است.

راه دوم: رها کردن افسار شهوت که اين هم موجب هلاکت انسان و بروز بيماري‌هاي روحي و جسمي مي‌شود که امروزه در بسياري از کشورهاي غربي شاهد آن مي‌باشيم و اسلام با اين راه نيز مخالف است.

راه سوم: اين‌که نه اين غريزه و نعمت الهي را سرکوب کنيم، و نه آن را رها نماييم، بلکه طبق دستورهاي دين شهوت خود را مديريت کنيم؛ از اين‌رو در اسلام براي کنترل شهوب به، ازدواج[162]، کنترل چشم[163]، دوري از ناپاکان[164]، دوري از تخيلات شيطاني[165] و روزه گرفتن[166] توصيه شده است.

نتيجه‌گيري:

از آنچه بيان شد، نتيجه مي‌گيريم که دين اسلام نه تنها با معاشرت مخالف نيست بلکه به آن توصيه نيز مي‌کند، ولي معاشرتي را مي‌پذيرد و به آن توصيه مي‌کند که داراي ضوابط خاص خود باشد، و به تعبير ديگر قانونمند و هدفمند باشد؛ زيرا اگر هدفمند و قانونمند شد، اين معاشرت به سير تکاملي انسان كمك مي‌كند، ولي اگر بدون ضابطه باشد، رهزن انسان مي‌شود و مشکلات فراواني به بار مي‌آورد که نمونه‌هاي آن را در برخي جوامع شاهد هستيم.

بنابراين، دستورهاي دين «محدوديت» نيست بلکه ماية «مصونيت» است و با رعايت آن «بهداشت رواني» و «بهداشت جسمي» جامعه تامين مي‌شود.


 

آيات مربوط به روابط دختر و پسر را بيان کرده و توضيح دهيد.

˜  پاسخ

 اين آيات چند دسته است:

الف ـ آيات مربوط به گفتگوي موسي با دختران شعيب

قرآن‌‌كريم در آيات 23 و 24 سوره قصص به ماجراى برخورد موسى با دختران شعيب و يارى رساندن به آنان و مناجات موسى اشاره كرده و مى‏فرمايد:

(وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ اُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأتَيْنِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُكُمَا قَالَتَا لا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأ بُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ فَسَقَى لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّى إلَى الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إنِّي لِمَا أنزَلْتَ إلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ)؛ «و هنگامى كه به (چاهِ) آب مَدين رسيد، گروهى از مردم را در آنجا يافت كه (چهارپايان خود را) سيراب مى‏كردند؛ و پايين‏تر از آنان دو زن را يافت كه (گوسفندان خود را از رفتن به طرف آبشخور) بازمى‏داشتند. (موسى به آن دو) گفت: «[جريان] كارشما چيست؟» [آن دو زن] گفتند: «(ما گوسفندهايمان را) سيراب نمى‏كنيم تا اينكه شبان‏ها خارج شوند؛ و پدر ما پير كهنسالى است.» پس (موسى) براى آن دو (گوسفندان را) سيراب كرد، سپس (از آنان) به سوى سايه روى برتافت و گفت: «پروردگارا! در حقيقت من به آنچه از نيكى كه به سوى من فروفرستى، نيازمندم.»

نکته‌ها

 1. موسى از مصر خارج شد و به سوي «مَدْين» حركت كرد و چند روز راه رفت و خسته، گرسنه و تشنه به سرزمين «مدين» رسيد، و به طور طبيعى نخست به سراغ محل آب رفت تا آبى بنوشد و خستگى را از تن بدر كند[167].

 2. از اين آيات استفاده مى‏شود كه موسى هنوز جوانى طرفدار مظلومان و نيكوكار بود و به اطراف خود توجه مى‏كرد و هنگامى كه ديد دو دختر با عفت در كنار آب ايستاده‏اند و چوپانان راه را باز نمى‏كنند كه آنان از آبشخور براحتى استفاده كنند، به سراغ آنان رفت و از كار آنان پرسيد و جالب آن است كه هردو دختر را مخاطب ساخت، و با يكى از آنان سخن نگفت تا مورد اتّهام قرار گيرد؛ سپس به آنان كمك كرد تا دام‏هاى خود را سيراب كنند.

 3. نكته جالب آن است كه موسى7، به نفع بانوان وارد عمل شد و دام‏هاى آنان را برد و سيراب كرد و بدين وسيله به وضع موجود شهر «مدين» اعتراض كرد، كه چرا زنان را معطل مى‏كنيد و رعايت حال آنان را نمى‏نماييد.

 4. نكته ديگر آن است كه موسى با آن كه در آن شرايط كاملاً نيازمند بود، هيچ مزدى در برابر كارخود از دختران شعيب نخواست، ولى درآيات بعدى مى‏خوانيم كه چگونه خدا پاداش اين نيكوكارى او را داد و غذا و خانواده‏اى پاكدامن و معلّمى همچون شعيب نصيب او كرد.

 5. موسى‏7فردى بود كه درموارد متعدد با خدا مناجات مى‏كرد و در اين آيات نيز به سايه رفت و به پروردگارش عرض كرد كه من نيازمند نيكى‏هاى تو هستم. نکتة جالب اين که به خدا نگفت به من غذا و همسر بده، بلكه گفت من نيازمند احسان تو هستم، (توخود هر طور مى‏دانى و صلاح است عمل نما.)[168]

 6. دختران شعيب درخانه پيامبرى الهى تربيت يافته‏اند؛ و مي‌توانند الگوى دختران جوان باشند و از اين رو است كه قرآن سخنان و رفتار آنان را به تصوير كشيده تا سرمشق ديگران شوند. در زندگى اين دختران چند نكته جالب وجود دارد:

 اوّل اين‌كه آنان بيرون از خانه كار مى‏كردند و به پدرشان در دامدارى كمك مى‏نمودند.

 دوّم آن‌كه كار بيرون از خانه را باعفت همراه كرده بودند و طورى عمل مى‏كردند كه با مردان بيگانه مخلوط نشوند و كاركردن آن‌ها عوارضى به دنبال نداشته باشد.

سوّم آن‌كه در برابر پرسش موسى زيركانه و كوتاه جواب دادند، از طرفى اشاره كردند كه براى سيراب كردن گوسفندان آمده‏ايم و از طرف ديگر بيان كردند كه نمى‏خواهيم با مردان بيگانه مخلوط شويم، و عفّت خود را به موسى گوشزد نمودند، و از طرف سوّم، علت كاركردن خود را بيان كردند كه به خاطر يارى پدر بوده است.

چهارم آن‌كه به طور طبيعى احتمال مى‏رفت جوانى كه با دختران شعيب سخن مى‏گويد، فردى طمع‌كار باشد، از اين رو به او گوشزدكردند كه ما پدر داريم و بى سرپرست نيستيم، ولى پدر ما پير است و اگر ما به ميان اجتماع مردان آمده‏ايم، از سراضطرار بوده است.

 7. از اين آيات استفاده مى‏شود كه سخن گفتن پسر و دختر نامحرم در مورد برنامه‏هاى كارى (اگر بدون شهوت‌رانى و خطرگناه آلود و در حضور جمع باشد) مانعى ندارد؛ چراكه قرآن جريان گفتگوى موسى و دختران شعيب را بدون هيچ سرزنشي نقل مى‏كند، درحالى كه آنان با همديگر نامحرم بودند.

آموزه‏ها و پيام‏ها

1. آموزه آيه بيست و سوم براى ما آن است كه دركارهاى اجتماعى رعايت بانوان را بنماييم، و حق زنان با عفت را پايمال نكنيم.

2. پيام آيه آن است كه زنان درهنگام ضرورت مى‏توانند با رعايت عفّت در خارج از خانه كاركنند.

3. آموزه ديگر آيه براى دختران جوان آن است كه در گفتگوهاى اجتماعى، زيركانه پاسخ دهيد و از توهمات طرف مقابل جلوگيرى كنيد.

4. آموزه آيات براى جوانان آن است كه در اجتماع به اطراف خود توجه كنيد و حامى مظلومان به ويژه زنان باشيد.

5. آموزه ديگر آيات براى جوانان آن است كه نيكوكار باشيد و به ناموس مردم چشم طمع نورزيد، و از خدا (امكانات) نيكو بخواهيد (و خدا به لطف و کرمش زندگى شمارا سامان مى‏بخشد.)

6. آموزه ديگر آيات آن است كه درهنگام نياز به درگاه بى‏نياز برويد.

* * *

 قرآن كريم در آيه بيست و پنجم سوره قصص به حياي دختر شعيب و ملاقات موسى با او و پاداش كار نيكش اشاره كرده و مى‏فرمايد:

«(فَجَاءَتْهُ إحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ قَالَتْ إنَّ أبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا فَلَمَّا جَاءَهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ القَصَصَ قَالَ لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ القَوْمِ الظَّالِمِينَ)؛‏ و يكى از آن دو (دختران شعيب) به سراغ او آمد درحالى كه با شرم، گام برمى‏داشت، گفت: «درحقيقت پدرم تو را فرا مى‏خواند تا پاداش آب دادن (گوسفندان) ما را به تو بپردازد.» و هنگامى كه (موسى) نزد او [= شعيب] آمد و حكايت‏ها را براى او حكايت كرد، گفت: «نترس كه ازگروه ستمكاران نجات يافتى.»

نكات و اشارات:

1. هنگامى كه موسى7به «مدين» آمد، ترسان، گرسنه و بدون خانواده بود، ولى ديرى نپاييد كه به بركت كار خيرى كه انجام داد و به دختران بى‏پناهى كمك كرد، خدا زندگى او را دگرگون ساخت. آرى،  شعيب او را به خاطر کار نيکش نزد خود فرا خواند، و غذا، مسكن، خانواده و امنيت او را تأمين كرد.

 2. در اين آيه بيان شده كه دختر شعيب از سوي پدرش مأمور شده بود موسى را به خانه و نزد پدر ببرد، ولي چنان باحيا و عفت بود كه حياى او در راه رفتنش هويدا بود؛ يعنى تلاش مى‏كرد كه كاملاً با حيا راه رود[169] و اين الگويى براى دختران جوان است[170].

 3. دختر شعيب از طرف خود دعوت نكرد، بلكه پيام پدر را رساند كه او مى‏خواهد مزد آب‌رسانى تورا بدهد.

 از اين سخن روشن مى‏شود كه دختران شعيب به خانه رفتند و ماجراى گفتگو و برخورد خود با جوان مصرى را مخفى نكرده و جريان جوان نيرومند و نيكوكار را براى پدرشان حكايت كردند، و او نيز با فراست (يا علم غيب نبوّت) دريافت كه اين جوان مى‏تواند فردى مناسب براى چوپانى يا دامادى او باشد، از اين رو درپى تحقيق بيشتر برآمد واورا به خانه دعوت كرد.

 4. شعيب پيامبر7در اين پيام، روح حق‏شناسى خويشتن را آشكار ساخت كه اگر كسى به دخترانش كمك كند، فورى به او پاداش مى‏دهد؛ آرى اين روش مردان الهى است.

 5. در برخى روايات آمده است كه موسى به مکان خانه شعيب آگاه نبود و اگر دختر شعيب از جلو حركت  و او را راهنمايى مى‏كرد، ممكن بود باد لباس او را كنار زند، از اين رو موسى گفت: من از جلو مى‏روم و تو مرا از پشت سرراهنمايى كن[171].

همين مطلب پاكى و درستكارى موسى را اثبات كرد و زمينه‏اى شد كه دختر شعيب به پدر پيشنهاد كند او را براى چوپانى استخدام كند.

6. موسى به ملاقات با پير مدين، يعنى شعيب پيامبر، نائل شد و ماجراى زندگى پر ماجراى خود را بازگو كرد كه چگونه در كاخ فرعون بزرگ و براى دفاع از مظلومى وارد درگيرى شده و يك نفر به قتل رسيده و او فرار كرده است و هم اينک تحت تعقيب، گرسنه و بدون خانواده است.

7. شعيب پيامبر7موسى را دلدارى داد و نخست امنيت او را تأمين كرد و گفت: نترس كه دست ستمكاران (فرعونى) به تو نمى‏رسد؛ زيرا موسى به سرزمين مدين و خانه معلّم وحى آمده و از غربت و تنهايى نجات يافته بود و شعيب به او پناه داد.

 آموزه‏ها و پيام‏ها

 1. آموزه‌ آيه براى ما آن است كه هركس به ما نيكى كرد، پاداش او را بدهيم.

 2. آموزه ديگر آيه براى دختران جوان آن است كه در هنگام راه رفتن با حيا حركت كنند كه شيوه‌ي راه رفتن نشان دهنده شخصيت آن است.

 3. پيام آيه آن است كه به بى پناهان ظلم ستيز پناه و امان دهيد.

 4. پيام ديگر آيه آن است كه دختران جوان، جريان برخوردها و گفتگوهاى بيرون خانه را به پدرشان اطلاع دهند (تا پدر به آنان كمك كند.)

* * *

 قرآن كريم درآيه بيست و ششم سوره قصص به پيشنهاد استخدام موسى و شرايط كارگزار خوب اشاره مى‏كند و مى‏فرمايد:

 26. «(قَالَتْ إحْدَاهُمَا يَا أبَتِ اسْتَأجِرْهُ إنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأجَرْتَ القَوِيُّ الأمِينُ)؛ يكى از آن دو (دختر) گفت: «اى پدر [من‏] ! اورا استخدام كن، [چرا] كه بهترين كسى كه استخدام مى‏كنى (شخصِ) نيرومند درستكار است.»

نكات و اشارات

1. در اين‌جا پرسشى مطرح مى‏شود كه دختر شعيب از كجا متوجه شد موسى قوى و امين است؛

پاسخ آن است كه دختران شعيب در هنگام آب‌رسانى، و عقب‌زدن چوپانان ديگر و كشيدن دلوچاه قدرت موسى را ديده بودند. درستكارى او نيز به هنگام آمدن به خانه شعيب روشن شد كه حاضر نشد پشت سردختر شعيب حركت كند؛ همان گونه كه از بازگوكردن سرگذشت او بافرعونيان اين مطالب هويدا شده بود.

 2. از اين آيه استفاده مى‏شود كه اولاً: دختران شعيب رفتار اين جوان را به دقت تحليل كرده‏ و متوجه شدند كه او امين و قوى است و ثانياً: درمورد پيشنهاد استخدام گرفتار احساسات نشدند، بلكه بر اساس عقل خويش عمل كرده و به صفات اساسى موسى توجه نمودند، نه به وضع ظاهرى او.

 3. در اين آيه به دو شرط اساسى كارگزاران اشاره شده است. كارگزارى كه مى‏خواهد براى يك خانواده و يا يك شهر يا يك ملت خدمت كند، بايد قوى و امين باشد و به عبارت ديگر تخصص و تعهد داشته باشد.

 4. قوى بودن افراد به نيروى جسمى تنها نيست، بلكه توان مديريت، تخصص در يك رشته و آگاهى كافى بركار و قدرت برنامه‌ريزى و مديريت همگى مصداق قوى بودن افراد است.

 5. امين و درستكار بودن كارگزاران نيز بسيار مهم است كارگزار خيانت پيشه، باعث نابودى منابع و كارفرما مى‏شود.

 6. از اين آيه استفاده مى‏شود كه شعيب پيامبر، فرزندان خود را چنان تربيت كرده بود كه به راحتى در مسائل خانوادگى پيشنهاد مى‏دادند و اظهار نظر مى‏كردند.

 آموزه‏ها و پيام‏ها

 1. آموزه آيه براى كارفرمايان آن است كه در استخدام كارگزاران به دو شرط توانمندى و امانت دارى توجه كنند.

 2. پيام آيه براى پدران آن است كه به فرزندان جوان خود اجازه اظهار نظر در امور خانوادگى بدهند.

* * *

قرآن كريم در آيه بيست و هفتم و بيست هشتم سوره قصص به ازدواج موسى با دختر شعيب و مهريه او اشاره کرده و مى‏فرمايد:

 «(قَالَ إنِّي اُرِيدُ أنْ اُنكِحَكَ إحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ عَلَى أنْ تَأجُرَنِي ثَمَانِيَةَ حِجَجٍ فَإنْ أتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ وَمَا اُرِيدُ أنْ أشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُنِي إنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ قَالَ ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ أيَّمَا الأجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلا عُدْوَانَ عَلَيَّ وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ)؛‏ (شعيب) گفت: «در حقيقت من مى‏خواهم كه يكى از اين دو دخترم را به همسرى تو درآورم، بر (اساس اين مهريه) كه هشت سال در استخدام من باشى؛ و اگر تا ده سال تكميل كنى، پس (لطفى) از نزد توست؛ و نمى‏خواهم كه برتو سخت‏گيرى كنم؛ اگر خدا بخواهد، بزودى مرا از شايستگان خواهى يافت.» (موسى) گفت: «اين (قراردادى) ميان من و ميان تواست؛ هركدام از دو سرآمد (مدّت) را به پايان رساندم پس هيچ تعدّى بر من نخواهد بود؛ و خدا نسبت به آنچه مى‏گوييم گواه و نگهبان است.»

 نكات و اشارات

 1. از لحن گفتگوى شعيب با موسى استفاده مى‏شود كه اين سخنان مقدماتى براى ازدواج موسى با دختر شعيب بوده است.

 آنان در مقام اجراى صيغه عقد نبوده‏اند. بلكه شايد صيغه را بعداً
جارى كرده‏اند[172]؛ از اين رو است كه دختر مورد نظر مشخص نشد و شعيب گفت يكى از دخترانم را به ازدواج تو درمى‌آورم و مهريه او را هم كاملاً مشخص نكرد.

 2. از لحن آيات استفاده مى‏شود كه مهريه واقعى هشت سال خدمت موسى بوده است و دو سال اضافى، الزامى نبوده بلكه متوقف برميل موسى بوده[173]؛ و در احاديث آمده است كه موسى ده سال را انجام داد[174].

 3. براساس اين آيات، خدمت موسى و هشت سال چوپانى او مهريه قرار داده شد؛ زيرا اولاً: موسى چيز ديگرى نداشت كه مهريه قرار دهد و ثانياً: كار، چيزى با ارزش است كه مى‏تواند مهريه قرار گيرد و لازم نيست كه يك جا پرداخت شود، بلكه برعهده شوهر مى‏ماند[175].

 4. مهريه زنان وسيله‏اى براى تأمين آينده زنان و نوعى بيمه حوادث زندگى است؛ همان گونه كه باعث ثبات زندگى و عامل جلوگيرى از طلاق‏هاى احساساتى و زودرس‏ مي‌باشد.

 5. مهريه دختر شعيب هشت يا ده سال خدمت چوپانى موسى بود، و اگر حقوق متوسط كارگران در ده سال در نظر گرفته شود، اين مهريه سنگينى به شمار مى‏آيد، ولى با توجه به اين‌كه در اين مدت مخارج زندگى و مسكن و غذاى موسى و خانواده‏اش به عهده شعيب بود، روشن مى‏شود كه مقدار مهريه چندان سنگين نبوده است.

 6. در اين‌جا پرسشى مطرح مى‏شود كه چرا مهريه دختر شعيب به پدر و خانواده او تعلّق گرفت و موسى چوپان خانواده شعيب شد.

 پاسخ آن است كه اولاً: چوپانى موسى در درجه نخست به نفع زندگى خود و خانواده‏اش بود، و ثانياً: مالك اصلى مهريه دختر شعيب بود؛ اما از آنجا كه زندگى آنان مشترك بود، جدايى در ميان آنان وجود نداشت. و ثالثاً: بدون شك شعيب رضايت دخترش را در اين مورد احراز كرده بود كه چنين عقدى را اجرا كند.

 7. از اين آيات استفاده مى‏شود كه مانعى ندارد خانواده دختر اگر كسى را شايسته همسرى دخترش يافت، به او پيشنهاد ازدواج كند؛ يعنى خواستگارى خانواده پسر از دختر الزامى نيست و مى‏تواند برعكس نيز عمل شود؛ همان گونه كه شعيب چنين كرد.

 8. نام دختران شعيب را «صَفوره (يا صفراء يا صَفورا)» و «ليا» نوشته‏اند كه دختر کوچک‌تر شعيب ـ صفورا ـ  با موسى ازدواج كرد. وي همان دخترى بودكه موسى را به خانه دعوت كرد و پيشنهاد استخدام اورا داد.[176]

 9. از اين آيه با توجه به روايت استفاده مى‏شود كه ازدواج دختر كوچك قبل از دختر بزرگ ‌تر مانعى ندارد، بلكه هرگاه شوهرى مناسب و در شأن دختر پيدا، و توافق حاصل شد، مانعى در برابر ازدواج دختر كوچك نيست.

 10. نكته جالب اين ماجرا آن است كه دختر شعيب به پدرش پيشنهاد كرد كه موسى را براى چوپانى استخدام كند، ولى شعيب در برابر آن، ازدواج و استخدام موسى را پيشنهاد كرد. شايد شعيب از اشاره دختر متوجه شد كه مايل به ازدواج با موسى است؛ از اين رو ترجيح داد كه مسأله را به طور واضح بيان كند. همچنين شايد صلاح ندانسته مردى جوان و بدون همسر در خانه‏اى استخدام شود كه دو دختر جوان وجود دارند؛ از اين رو با پيشنهاد خود تلاش كرد كه هم موسى داراى همسر و محرم خانواده شود و هم مشكل كمبود چوپان مرتفع گردد، و هم به پيشنهاد فرزند جوان خود احترام گذاشت؛ يعنى مشكل شرعى و اقتصادى را يك جا حلّ كرد و اين نشان دهنده مديريت عالى شعيب در خانواده خود است.

 11. شعيب به موسى مي‌گويد من نمى‏خواهم برتو سخت بگيرم؛ از اين رو مهريه را بين هشت تا ده سال آزاد مي‌گذارد. اين مطلب آموزه‏اى براى همه پدران است كه در برخورد با دامادهاى خودش سخت‏گيرى نكنند و حداقل و حداكثر مهريه را تعيين كنند و آن را به ميل داماد بگذارند.

 12. از اين آيات استفاده مى‏شود كه شعيب سعى نكرد كه يك دختر خاص را بر موسى تحميل كند، بلكه به هر دو طرف آزادى انتخاب داد تا ببيند كدام‌ يك از دختران مايل به ازدواج با موسى هستند و موسى نيز مايل به كداميك آن‌هاست.

 13. موسى‏7ازدواج را پذيرفت، ولى شرط اختيار در مهريه را تكرار كرد و خدا را شاهد و وكيل قرارداد گرفت، تا بعداً اختلاف و مشكلى پيدا نشود.

 آرى، شاهد و وكيل قراردادهاى مردان الهى خداست، و براى اجراى آن نيازى به ضمانت و ضامن‏هاى ديگر نيست.

 14. در اين آيات شعيب به‌ دنبال سخنان خود «ان شاء اللَّه» مى‏گويد، و موسى نيز از وكالت خدا و توكّل بر او سخن مى‏راند. آرى؛ «راهرو گر صد هنر دارد، توكّل بايدش.»

 آموزه‏ها و پيام‏ها:

 1. آموزه آيه براي ما اين است كه در استخدام كارگزاران خانگى، مراعات مسائل شرعى را بنماييم و تلاش كنيم كه افراد محرم، كارِهاي خانه شما را انجام دهند.

 2. آموزه ديگر آيه آن است كه پدران به فكر ازدواج دختران خود باشند و در مواقع لزوم از دامادهاى خوب خواستگارى كنند.

 3. آموزه ديگر آيه آن است بردامادها سخت‏گيرى نكنند و آنان را در انتخاب همسر و مقدار مهريه آزاد بگذارند.

4. آموزه ديگر آيه اين است كه شرايط خود را درهنگام ازدواج كاملاً بيان كنيد. تا بعداً مشكلى پيش نيايد.

 5. پيام آيه اين است كه مهريه، پيشينه‏اى چند هزار ساله دارد و درميان ملت‏هاى مختلف وجود داشته و روش پيامبران الهى بوده است.

6. پيام ديگر اين آيه آن است كه خدا را شاهد و وكيل قراردادهاى خود بدانيد (و از آن‌ها تخلّف نكنيد.)[177]

* * *

اشارات آموزنده ديگر دختران شعيب:

1. دختران شعيب با يکديگر بودند (امْرَأَتَيْنِ) نه به تنهايي؛ يعني دختران در بيرون رفتن سعي کنند تنها نروند، بلکه حداقل دو نفر باشند تا امنيت بيشتري براي آنان حاصل شود.

2. دختران شعيب براي آب دادن گوسفندان به محل اجتماع مردم رفتند؛ بنابراين، اشتغال زنان و حضور آنان در اجتماع و محل کار جايز است.
(البته با شرايطي)

3. اگر خانم‌ها در اجتماع ظاهر مي‌شوند، از اجتماعي که باعث اختلاط با مرد است، پرهيز کنند و حريمشان را از مردان جدا کنند (مِن دُونِهِمُ)

4. از جمله «قَالَ مَا خَطْبُكُمَا» استفاده مي‌شود که:

الف ـ بهتر است خانم‌ها در سخن گفتن با نامحرم پيش قدم نشوند.

ب ـ مردان احساس مسئوليت کنند و نسبت به زنان باحياء و با عفت بي‌تفاوت نباشند.

ج ـ مردان حق پرسش و شروع سخن را در موارد خاص دارند. (البته در صورتي که در منظر همگان بوده و مورد تهمت واقع نشوند.)

5. کلام حضرت موسي7خيلي کوتاه است؛ يعني به حداقل کلام در گفتگوي با جنس مخالف اکتفا مي‌کند؛ پس حد ضرورت سخن گفتن با نامحرم لازم است رعايت شود.

6. «قَالَتَا لاَ نَسْقِي»: دختران شعيب به طور مستقيم به حضرت موسي پاسخ نمي‌دهند و در پاسخ اختصار را رعايت و هدف و نيت پاک و خير خويش را ابراز مي‌کنند.

7. «أَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ»: اصالتاً مردها بايد کار کنند، ولي در خانواده شعيب از آن جا که مرد خانواده کهن سال است، زن‌ها کارها را بر عهده گرفته‌اند؛ يعني در ضرورت زن‌ها کار کنند.

8. حضور زن‌ها در اجتماع و اشتغال به علت شرايط خاص با محدوديت‌هايي رو‌به‌رو است؛ از اين رو دختران شعيب آزادانه نتوانستند در جمع مردان به کار خويش ادامه دهند و کناره گرفتند؛ يعني گفتار و رفتار دختران شعيب از ذهن طرف مقابل دفع توهم مي‌کند که به چه علت اينجا ايستاده‌اند.

9. «قَالَتَا»: هر دو به موسي پاسخ دادند، يعني تا آنجا که ممکن است تنهايي وارد صحبت نشدند.

10. گفتار و رفتار دختران شعيب از ذهن طرف مقابل اين توهم را برطرف مي‌سازد که به چه دليل اينجا ايستاده‌اند. دختران شعيب با پاسخ‌هاي خود چندين دفع توهم کردند:

الف: ما بي حيا نيستيم؛

ب: ما بي سرپرست نيستيم و اصالت خانوادگي داريم.

ج: علت آمدن ما به اينجا ‌کهن سالي پدرمان هست.

11. «فَسَقَى‏ لَهُمَا»: از اين‌که موسي به گوسفندان آب داد، جواز
کمک کردن مردان بيگانه به زنان در مقام ضرورت طبق شرائطي خاص به دست مي‌آيد.

12. «لَهُمَا»: حضرت موسي به هر دو دختر کمک کرد نه به يک دختر که ايجاد شبهه کند و اين دفع توهم کرد.

13. «ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ»: حضرت موسي به دختران کمک کرد و به سايه رفت و اين ارتباط را ادامه نداد؛ يعني به حد ضرورت اکتفا کرد و به سرعت از آن‌ها جدا شد.

14. حضرت موسي خواسته‌هايش را در درگاه پروردگار مطرح کرد و دعا کرد (و در نتيجه داراي خانواده و زندگي شد.)

15. «فَجاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ»: حيا و عفت در ارتباط با دختر و پسر رعايت شود؛ يعني راه رفتن دختران با حيا باشد و حيا در ظاهر آن‌ها ظهور و بروز کند، تا کسي طمع نکند.

16. «استحيا» از باب استفعال و با (علي) آمده يعني:

اولاً: در ارتباط با دختر و پسر حيا باشد؛

ثانياً: حيا را بسيار رعايت کنند؛

ثالثاً: با علي (حرف جر) آمده، يعني حيا براي آن‌ها ملکه و عادي شود، همچون (مرکبي راهوار)؛ به عبارت ديگر، حيا براي آن‌ها نهادينه شود.

17. «تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ» منحصر به راه رفتن نيست و اين مورد براي بيان مصداق است و از مشي القاي خصوصيت شود و شامل همه رفتارها مي‌گردد.

18. دختران حيا را در رفتار خودشان ظهور و بروز دهند و فقط به نيت و دل اکتفا نکنند.

آموزه آيه آن است که دختران عفت و حيا را در ظاهر آشکار کنند و مواظب حرکات و سکنات خود در بيرون خانه باشند تا ديگران طمع نکنند.

19. دختر حضرت شعيب با اجازه پدر به ملاقات موسي آمد. پدر يکي از مصاديق ولي مي‌باشد؛ پس مي‌توان استفاده کرد اجازه ولي در موارد ملاقات دختر و پسر لازم است.

20. حضرت شعيب نيز به دخترش اعتماد داشته و در تربيت او موفق
بوده است.

«جاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا»: يک دختر را فرستاد و يک نوع اعتماد و اطمينان به دخترش را نشان داد و اين از فضاي باز و اعتماد افراد خانواده به
يکديگر است.

21. «إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ»: دختر ابراز مي‌کند که فقط يک واسطه است و پسر را از طرف پدر به خانه دعوت مي‌کند.

22. ملاقات اول دختران و حضرت موسي در آيه 23 با ملاقات دوم آنان در آيه 25 تفاوتي داشته است؛ يعني از حياي بالاتري برخوردار بوده تا اين ملاقات‌ها عادي نشود.

23. از آيه 25 جواز ارتباط دختر و پسر را (بنابر شرايطي) مي‌توان استفاده کرد؛ مانند اجازه پدر و حيا و ...

24. «لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ»: حضرت شعيب حق‌شناس است؛ از اين رو مسأله پاداش را مطرح مي‌کند. آموزة آيه براي پدران آن است که اگر کسي به خانواده شما (دختر شما) کمک کرد، او را بي پاداش و مزد نگذاريد.

25. «إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ»: پدرش آن جوان را خواست و دختر را وارد کارهاي اقتصادي نکرد.

26. پدران روابط دختران را با افراد بيروني مديريت کنند. حضرت شعيب به عنوان پدر خانواده با دخترش خشن رفتار نکرد که چرا با او سخن گفتي بلکه آن را جهت داد و مديريت کرد. آري، اگر يک جوان عفيف و پاکدامني پيدا شد، پدر دختر، او را تکريم کند و آن جوان عفيف و پاکدامن را بي‌درنگ جذب نمايد و پدر خانواده جوان را دعوت و او را ارزيابي کند که آيا صلاحيت دارد با اين خانواده ارتباط برقرار کند يا خير.

27. دختران شعيب از گفتگو و ارتباط خود با جوان غريب در خانواده و با پدر به راحتي سخن گفتند؛ يعني دختران ارتباط صميمانه‌اي با پدر داشتند.

آموزه آيه آن است که دختران اگر ارتباطي با غريبه‌اي در بيرون داشتند، به راحتي با پدر در ميان بگذارند.

آموزه ديگر اين است ‌که پدر و مادرها آن قدر فضاي خانه را باز و عاطفي کنند تا دختران مسائل را به راحتي با آن‌ها در ميان بگذارند.

28. حضرت شعيب به عنوان يک پدر نسبت به فرزندانش بد دلي نکرد و فکر بد به خود راه نداد.

آموزه اين مطلب آن است که به دختر اعتماد بکنيد و به آن‌ها شخصيت بدهيد و بد دلي نکنيد و ارتباط‌ هاي آن‌ها را مديريت نماييد.

29. مطلوب بودن کوتاه سخن گفتن  و ارتباط دختر و پسر به حد ضرورت (إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ) از اين آيه نيز استفاده مي‌شود (که البته در آيات قبلي نيز اشاره شده بود) البته اين ضرورت سخن گفتن پسر با دختر ضرورت عرفي است نه ضرورت عقلي.

30. در روايات وارد شده که دختران از عقب حرکت مي‌کردند و موسي از جلو و در روايات وارد شده اگر زن جلو حرکت کند و مرد از پشت سرش، شيطان مرد را رها نخواهد کرد[178].

31. «لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ»: دختر (شعيب) در برخورد با جوان دفع توهم مي‌کند که هدف ارتباط با تو پاداش دادن به تو است نه چيز ديگر.

32. از کل اين مسأله برداشت مي‌شود که پسران به منزل‌هايي که دختران دارند، وارد نشوند، مگر با اجازه پدر يا ولي و بدون دليل دنبال دختر راه نيفتند.

33. «سَقَيْتَ لَنَا»: اين عبارت نوعي دفع توهم است؛ يعني براي من تنها کار نکردي بلکه به ما کمک کردي. نفرمود: «سقيت لي ...» اين يک نوع حيا در گفتار است؛ البته نوعي تکريم موسي نيز بود.

34. «إِنَّ أَبِي...»: پدرم مي‌خواهد به تو پاداش بدهد نه من؛ مديريت اقتصادي خانواده را پدر دارد و در موارد غير ضروري دختران وارد کارهاي اقتصادي خارج خانه نمي‌شوند؛ زيرا مفاسدي را به دنبال دارد.

35. «قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ»: در روايات آمده است که گويندة اين جمله دختر کوچک‌تر شعيب بود و اين نکته را مي‌رساند که آن قدر فضاي خانه شعيب باز است که دختران بتوانند در خانه مشورت بدهند و راجع به مردان بيگانه قضاوت کنند. «يَا أَبَتِ» نيز که فضاي عاطفي خانه را مي‌رساند.

36. «الْقَوِيُّ الْأَمِينُ»: دخترها مشورت مي‌دهند که موسي «قوي» در آب دادن و «امين» در برخورد با اين دخترها (به سمت سايه رفت، در راه آمدن جلو حرکت کرد) و دختران شعيب به دقت رفتار اين جوان را تحليل کردند که آيا امين هست يا خير؟ آيا به درد زندگي مي‌خورد يا خير؟ و دچار احساسات نشدند و نگفتند او زيباست، گفتند: «قوي امين»؛ يعني تعبيراتي به کار بردند که دور از احساسات است.

37. دختران روابط اقتصادي را پيشنهاد دادند که موسي کارگزار اقتصادي آن‌ها شود، ولي خودشان وارد نشدند.

38. «الْقَوِيُّ الْأَمِينُ» به معناي تخصص و تعهد است، که از «قوي» مي‌توان نکاتي مانند قدرت در جسم و قدرت در برنامه ريزي مدير را استفاده کرد و از «امين» تعهد مدير استفاده مي‌شود. قوي امين يک کبراي کلي است و مصاديق مختلفي را در بر مي‌گيرد.

39. «يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ»: آيات قبلي مجوز اشتغال زنان را مطرح کرده است و از اين آيه استفاده مي‌شود که اگر با آمدن مردان ضرورت برطرف شد، لازم نيست زن‌ها کار کنند.

40. «قَالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنكِحَكَ»: خواستگاري از طرف خانوادة دختر مانعي ندارد بلکه سيرة برخي پيامبران همين بوده است.

41. توجه پدر به خواست غير مستقيم دختران در مورد ازدواج.

42. حضرت شعيب به عنوان پدر حق انتخاب را براي دختران و اختيار در ازدواج را لحاظ کرد و اين اختيار هم از طرف دختر بوده و هم از طرف پسر (إِحْدَى‏ ابْنَتَيَّ) فحواي سخن اين مطلب را مي‌رساند و کلمه (أُرِيدُ) نه براي موسي الزام بود و نه براي دختران، هرچند شعيب خواست خود را ابراز داشت.

آري، تصميم گيرنده اصلي در امر ازدواج طرفين هستند نه پدر.

43. داماد مي‌تواند قبل از ازدواج دختر را ببيند (هَاتَيْنِ). (اشاره يا ذهني است يا حضوري)

44. «إِنِّي»: جمله اسميه و با تاکيد آورده شده؛ يعني اگر پسر مناسبي پيدا شد، پدر به دنبال شوهر دادن دخترش باشد و از فرصت استفاده کند.

45. «عَلَى‏ أَن تَأْجُرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ»: مسأله مهريه را مطرح مي‌کند که امري معقول و آينده ساز دختر است.

46. «فَإِنْ اتْمَمْتَ عَشْراً» درازدواج نبايد سخت‌گيري کرد و اين يک اصل است، القاي خصوصيت مي‌کنيم و در تمام ازدواج ها اين قاعده را جاري مي‌نماييم که به داماد سخت گرفته نشود.

47. حضرت موسي به جاي مهريه کار مي‌کند؛ يعني در ازدواج ملاحظه کنيد که از داماد چه کاري بر مي‌آيد، همان را مهريه قرار دهيد.

48. مهريه دختر شعيب 8 يا 10 سال مزد چوپاني موسي بود که مقدار کمي نيست.

49. چرا مهر دختر حضرت شعيب به خانواده تعلق گرفت نه خودش:

الف) اولاً. چوپاني حضرت موسي7به نفع خود و خانواده‌اش بود.

ب) بدون شک رضايت دخترش را حضرت شعيب دريافت کرده بود.

ج) زندگي در قديم دسته جمعي بود، پس سود اين کار به تمامي خانواده بازگشت مي‌کرد.

50. مهريه مطلوب:

الف‌ ـ مهريه را به صورتي انتخاب کنيد که سود آن هم براي خود
داماد باشد و هم به ديگران نفع برساند؛ يعني براي تمامي اعضاي خانواده مفيد باشد.

ب‌ـ مهريه به گونه‌اي باشد که اشتغال بيافريند؛ يعني يک سرماية راکد و بي استفاده نباشد.

51. حضرت شعيب به عنوان پدر زن به فکر آينده شغلي داماد مي‌باشد؛ يعني شرطي مي‌گذارد و مهريه را به صورتي انتخاب مي‌کند که آينده اقتصادي داماد را فراهم مي‌کند (نه اين‌که شرطي بگذارد که داماد از آينده مطلوب نااميد شود.)

52. اگر خواستيم مهريه را کم يا زياد کنيم، اختيار را به داماد بدهيم و اين کمال احترام به داماد را مي‌رساند و اين نکته نيز قابل توجه است که تعيين مهر را از پايين شروع مي‌کند (8 سال يا 10 سال)؛ يعني در مسأله مهريه جريان را به سخت‌گيري و خشونت نرسانيد و اختيار را به داماد بدهيد تا محبت زياد شود و حضرت موسي هم متقابلاً در کمال احترام و ادب پاسخ داد.

53. اين داستان مي‌رساند که داماد را به علت بيکاري و فقر رد نکنيد؛ اگر متخصص و متعهد است او را بپذيريد و زمينة اشتغال او را فراهم کنيد.

54. از مجموع آيات اين نکته استفاده مي‌شود که لازم است دختر و پسر از يکديگر شناخت داشته باشند؛ البته اطلاعات را با نظارت پدر و مادر از يکديگر کسب کنند.

55. در روايات آمده است که با وجود دختر بزرگ‌تر ابتدا دختر کوچک شعيب ازدواج مي‌کند و اين خود نوعي فرهنگ سازي است.

56. «سَتَجِدُنِي إِن شَاءَ اللَّهُ» در ازدواج ياد خدا کرد؛ آري چه نيکوست که طرفين در ازدواج بر خدا توکل کنند و هنگام ازدواج نکات مثبت يکديگر را مطرح مي‌کنند.

ب ـ آيات مربوط به تعيين افراد محرم و نامحرم و نگاه به آن‌ها

قرآن‌كريم در آية 30 سوره نور به ممنوعيت چشم‌چرانى و لزوم حجاب مردان و تأثير آن در پاكى و رشد آنان اشاره مى‏كند و مى‏فرمايد:

«(قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضواْ مِنْ أَبْصَرِهِمْ وَيحْفَظواْ فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى‏ لهَُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ)؛ (اى پيامبر) به مردان مؤمن بگو: «چشم‏هايشان را (از نگاه حرام) فرو كاهند، و دامانشان را (در امور جنسى) حفظ كنند.» كه اين براى آنان [پاك كننده‏تر و] رشد آورتر است؛ [چرا] كه خدا به آنچه با زيركى انجام مى‏دهند آگاه است.»

 شأن نزول

 داستان نزول آية فوق اين‌گونه حكايت شده كه جوانى از مسلمانان انصار مدينه، با زنى روبه‌رو شد. (و زنان در آن زمان مقنعة خود را پشت گوش‌ها قرار مى‏دادند و طبيعي است که صورت، گردن و مقدارى از سينة آنان نمايان مى‏شد.) آن جوان در حال راه رفتن به زن چشم دوخت تا اينكه صورتش به ديوار خورد و در اثر چيز تيزى كه در ديوار بود، صورتش شكافت و خون بر لباس و سينه‏اش ريخت.

 او ناراحت شد و به همان صورت خدمت پيامبر9رسيد و ماجرا را نقل كرد. در اين هنگام پيك وحى فرود آمد و آيه فوق را نازل كرده و به مردان مؤمن دستور داد كه از چشم چرانى دورى كنند[179] (و در آية بعد به زنان دستور حجاب داد.)

نكات و اشارات

 1. سورة نور خط عفت و پاكى مؤمنان را دنبال مى‏كند، و در راستاى دور كردن جامعه از اعمال منافى عفت و سوق دادن مردم به سوى پاكى است؛ از اين رو، در اين آيات با چشم چرانى و ترك حجاب مبارزه مى‏كند تا مقدمات پاكى جامعه فراهم گردد و زمينه آلودگى بر طرف شود.

 2. واژه «يَغُضُّوا» در اصل به معناى كم‌كردن و كوتاه‌كردن است؛ يعنى اين آيه به مردان مؤمن دستور مى‏دهد كه نگاه خود را كوتاه كنند؛ اما دستور نمى‏دهد كه چشمان خود را فرو بندند تا در راه رفتن دچار مشكل شوند[180].

 3. كم‌كردن و كوتاه نمودن نگاه در برابر نامحرمان آن است كه قلمرو نگاه كم شود؛ يعنى اگر انسان در حالت عادى به منطقة گسترده‏اى نگاه مى‏كند، در هنگام روبه‌رو شدن با زنان نامحرم، قلمرو ديد خود را كم كند تا گرفتار نگاه حرام نشود، به عبارت ديگر، از اندام و اعضايى كه ديدن آن‌ها حرام است، نگاه خويش را برگيرد و از نگاه خود فرو كاهد و خيره نظر نكند[181].

 4. در اين آيه متعلَّق نگاه حذف شده است؛ يعنى نمى‏گويد نگاه خود
را از چه چيزى فرو گيريد. اين مطلب دليل بر عموميت است؛ يعنى نگاه خود را از مشاهده هر چه حرام است، برگيريد كه شامل فرو گرفتن نگاه از زنان نامحرم و هر صحنه حرام است؛ اما با توجه به آيات قبل و بعد، روشن مى‏شود كه مقصود نگاه به زنان نامحرم مي‌باشد كه زمينه‏ساز انحراف‌هاي جنسى است.

 اين ديده شوخ مى‏كشد دل به كمند

                                                 خواهى كه به كس دل ندهى ديده ببند

    (سعدى)

 5. واژه «فَرْج» در اصل به معناى شكاف است، و در اين‌جا كنايه از مواضع جنسى است؛ يعنى مردان بايد مواضع جنسى بدن خود را از نگاه ديگران بپوشانند تا سبب تحريك افراد و زمينه آلودگى و انحراف جامعه نشود.

 آموزه‏ها و پيام‏ها

 1. چشم چرانى ممنوع مي‌باشد.

 2. آموزه آيه آن است كه مردان نيز حجاب خويش را رعايت كنند و مواضع جنسى خود را بپوشانند.

 3. پيام آيه براى مردان آن است كه فروكاستن نگاه، از حرام عامل پاكى و رشد است.

 4. آموزه آيه براى مردان آن است كه با پوشاندن مواضع جنسى خود، به پاكى و رشد جامعه كمك كنيد.

 5. پيام هشدار آميز آيه آن است كه با زيركى سعى نكنيد از اين دستورها فرار كنيد؛ زيرا خدا از حال شما آگاه است.

* * *

 قرآن كريم در آيه 31 سوره نور به ممنوعيت چشم چرانى زنان و حدود حجاب آنان و موارد دوازده‏گانه استثناى آن اشاره كرده و مى‏فرمايد:

(وَقُل لِّلْمُؤْمِنَتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَرِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَايُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضرِبْنَ بخُمُرِهِنَّ عَلَى‏ جُيُوبِهِنَّ وَلَايُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ ءَابَآئهِنَّ أَوْ ءَابَآءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَآئهِنَّ أَوْ أَبْنَآءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَنِهِنَّ أَوْ بَنِى‌إِخْوَنِهِنَّ أَوْ بَنِى‌أَخَوَتِهِنَّ أَوْ نِسَآئِهِنَّ أَوْ مَامَلَكَتْ أَيْمَنُهُنَّ أَوِ التَّبِعِينَ غَيْرِ أُوْلِى‌الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظهَرُواْ عَلَىْ عَوْرَتِ النِّسَآءِ وَلَايَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَتُوبُواْ إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكمْ تُفْلِحُونَ‏)؛ «و به زنان مؤمن بگو: «چشمانشان را (از نگاه حرام) فروكاهند؛ و دامان (عفت)شان را حفظ كنند؛ و زيورشان را آشكار ننمايند، جز آنچه را كه از آنها ظاهر است؛ و بايد روسرى‏هايشان را بر گريبان‏هايشان (فرو) اندازند، و زيورشان را آشكار ننمايند جز براى شوهرانشان، يا پدرانشان، يا پدران شوهرانشان، يا پسرانشان، يا پسران شوهرانشان، يا برادرانشان، يا پسران برادرانشان، يا پسران خواهرانشان، يا زنان (هم كيش)شان، يا آنچه (از كنيزان) مالك شده‏اند، يا مردان (خدمتكار) تابع (خانواده) كه (از زنان) بى نيازند، يا كودكانى كه بر امور جنسى زنان آگاه نشده‏اند؛ و پاهايشان را (به زمين) نزنند تا آنچه از زيورشان پنهان مى‏دارند، معلوم گردد؛ و اى مؤمنان! همگى به سوى خدا بازگرديد باشد كه شما رستگار (و پيروز) شويد.»

نکات و اشارات

1. در آيه موارد دوازده‏گانه‌ي استثنا را بر مى‏شمارد و مى‏فرمايد: «زنان زينت خود را آشكار نسازند، مگر (براى دوازده گروه)».

1. براى شوهرانشان؛  2. يا براى پدرانشان؛ 3. يا براى پدران شوهرانشان؛

4. يا براى پسرانشان؛ 5. يا براى پسران همسرانشان؛ 6. يا براى برادرانشان؛ 7. يا براى پسران برادرانشان؛ 8. يا براى پسران خواهرانشان؛ 9. يا زنان (هم كيش) آنان؛ 10. يا براى بردگان (= كنيزانشان)؛ 11. يا براى مردان دنباله روى كه تمايلى (به زنان) ندارند؛ 12. يا براى كودكانى كه توانائى و اطلاعى از امور جنسى زنان ندارند.

2. در اين آيه دو دستور اساسى به زنان مى‏دهد كه عبارت‌اند از:

پرهيز از چشم چرانى و لزوم پوشاندن مواضع جنسى از نگاه ديگران.

اين دو قانون عمومى بوده و شامل مردان و زنان مؤمن مى‏شود؛ البته در آيه قبل اين دو دستور را براى مردان و در اين آيه براى زنان واجب كرد. بيان جداگانه حكم مردان و زنان در اين دو آيه براى تأكيد و اهميت آن است تا روشن شود كه اين قوانين مخصوص قشرى خاص نيست.

3. در اين آيه فرمان حجاب خاص زنان را صادر كرده است كه شامل دو دستور اساسى است: نخست اين‌كه زنان بايد زيورهاى مخفى خود را براى نامحرمان آشكار نسازند؛ ودوم اين‌كه پوشش‏هاى خود را بر گريبان خويش بيفكنند.

4. مفسران قرآن در مورد زيورهاى مخفى زنان اختلاف نظر دارند: برخى اين زيورها را به معناى زينت طبيعى زنان، يعنى اندام‏هاى آنان دانسته‏اند، و برخى ديگر به معناى محل زيور آلات زنان همچون گوش و دست دانسته‏اند، و برخى ديگر از مفسران زينت را به معناى زيور آلات زنان دانسته‏اند؛ البته در حالى كه بر بدن قرار گرفته‏اند و به طور طبيعى آشكار كردن چنين زينتى همراه با آشكار ساختن اندامى است كه زيور بر آن قرار گرفته است. گفتني است ظاهر آيه با تفسير سوم سازگارتر است[182].

 5. در برخى احاديث اهل‌بيت:آمده است كه مقصود از زينت  پنهان زنان در اين آيه، همان گردنبند، بازوبند و پاى بند است[183]؛

 البته اين‌گونه احاديث مصاديق اين زيورها را بيان مى‏كند، ولى آيه شامل هرگونه زيور مخفى زنان همچون لباس‌هاى زينتى مى‏شود (كه زير چادر يا زير لباس عادى قرار مى‏گيرد.)

 6. در احاديث اهل‌بيت:آمده است كه مقصود از زيورهاى آشكار زنان كه پوشاندن آن‌ها لازم نيست، همان دستبند، انگشتر و سرمه و مانند آن است[184] و در احاديث ديگر مي‌خوانيم كه مقصود صورت و دو دست زن است (كه لازم نيست پوشانده شود.)

 البته فقهاى شيعه در مورد استثناي اين امور اختلاف نظر دارند، و هر زن مكلّف در اين موارد به فتواى مرجع تقليد خويش مراجعه كند[185].

 7. واژه «خُمُر» به معناى پوشش است و معمولاً به چيزى گفته مى‏شود كه زنان سرخود را با آن مى‏پوشانند (مثل مقنعه يا روسرى).

 و واژه «جُيُوب» به معناى يقه پيراهن است كه به آن گريبان گويند و گاهى به معناى قسمت بالاى سينه نيز كه مجاور آن است، گفته مى‏شود؛[186]يعنى اين آيه دستور مى‏دهد كه زنان روسرى خود را برگريبان خود بيفكنند تا گردن و قسمتى از سينه كه معمولاً باز مى‏ماند، پوشيده شود.

 8. فلسفه حجاب در اسلام آن است كه:

 الف‌) حجاب وقار و شخصيت زن را افزايش مى‏دهد و اسلام‌ مى‏خواهد زنان اين‌گونه باشند.

 ب‌) محيط جامعه، محيطى پاك باشد و زمينه‏هاى فساد و انحراف برچيده شود.

 ج‌) محيط جامعه براى مردان جوان تحريك‏آميز نباشد و آنان را به فشارهاى روانى و بيماري‌هاى عصبى گرفتار نسازد.

 د) يكى از پيامدهاى بي‌حجابى و بدحجابى، افزايش فحشا و اعمال منافى عفت و پيدايش فرزندان نامشروع است، همان گونه كه در عصر ما در جوامع غير مذهبى مشاهده مى‏شود و حجاب يكى از موانع اين فسادهاست.

 يادآورى اين نكته لازم است كه حجاب به معناى محروميت زنان در انجام وظايف فردى و اجتماعى نيست و زنان مسلمان مى‏توانند با حفظ حجاب خود تا مراتب عالى علمى، فرهنگى و اجرايى پيشرفت كنند.

9. در اين آيه دوازده مورد به عنوان استثنا ذكر شده‏اند كه زنان حق دارند در برابر آنان حجاب خود را رعايت نكنند. اين دوازده مورد عبارت‌اند از:

 شوهر، پدر، پدر شوهر، پسر، پسر شوهر، برادر، پسر برادر، پسر خواهر، زنان (هم كيش)، بردگان (كنيز)، مردان كم خرد كه دنباله‏رو افراد هستند و طالب مسائل شهوانى نيستند و كودكان ناتوان كه از امور جنسى زنان آگاهى ندارند.

 10. مقصود از «نِسائهُنّ» زنان غير مسلمان هستند؛ يعنى زنان مسلمان در برابر زنان مسلمان ديگر حق دارند كه حجاب خود را برگيرند؛ اما در برابر زنان غيرمسلمان نبايد بى‌حجاب شوند؛  زيرا آنان با وصف زنان مسلمان براى ديگران موجب فساد مى‏شوند. به اين مطلب در برخى احاديث اهل‌بيت:نيز اشاره شده است[187].

11. مقصود از بردگانى كه زنان مسلمان حق دارند، حجاب خود را در برابر آنان برگيرند، كنيزان‌اند[188] كه در اعصار پيشين در جوامع وجود داشته‌اند و اسلام با برنامه‏اى جالب، ريشه برده دارى را از جامعه اسلام بركند.

12. مقصود از مردان دنباله‌رو خانواده كه ميل شهوانى ندارند، و زنان مى‏توانند در برابر آنان حجاب خود را برگيرند، همان مردان كم خرد و سفيه هستند كه احساس جنسى ندارند. و معمولاً خدمتكار ديگران هستند[189] و يا منظور پير مردان و افراد خنثى و خواجه هستند. كه ميل شهوانى ندارد.[190]

13. در اين آيه از عمو و دائى به عنوان محرم زنان ياد نشده است، شايد اين به خاطر آن است كه از پسر برادر و پسر خواهر ياد شد و با توجه به محرميت دو جانبه آنان روشن مى‏شود كه عمو و دائى نيز محرم هستند.

14. در اين آيه بيان شده بود كه زنان با زدن پا به زمين باعث نشوند زينت‏هاى آنان آشكار شود و صداى پابند (و خلخال‏ها) به گوش مردان برسد و شهوت آنان تحريك شود. اين مطلب نهايت دقت و ظريف‌نگري اسلام را نشان مى‏دهد.

اين مطلب هرچند يك مصداق تحريك شهوانى است، با الغاي خصوصيت مى‏توان گفت كه زنان لازم است از هر گونه كار تحريك‏آميز در برابر مردان نامحرم خوددارى كنند.

 آموزه‏ها و پيام‏ها

 1. آموزه آيه براى زنان مؤمن آن است كه با دورى از چشم‌چرانى و حفظ حجاب، محيط جامعه را پاك نگاه داريد.

 2. پيام آيه آن است كه زنان با آشكار كردن زيورهاى مخفى، عامل تحريك (و فساد) جامعه نشوند.

 3. آموزه ديگر آيه آن است كه زنان در برابر دوازده گروه اجتماعى آزادند كه حجاب خويش را فروگذارند.

 4. پيام ديگر آيه آن است كه راه توبه، بازگشت و رستگارى براى خطاكاران باز است.

ج: آيات مربوط به حجاب (تأمين سلامت اجتماعي و بهداشت رواني زنان)

در اين مورد چند آيه وجود دارد؛ از جمله آيه 31 نور که توضيح آن گذشت و آيه 32 و 59 سوره احزاب که در مورد زنان پيامبر9است؛ اما درس‌هاي آموزنده آن کلي است. قرآن كريم در آيه32 سوره احزاب به جايگاه همسران پيامبر و شيوه شايسته گفتگوى زنان با مردان اشاره مى‏كند و مى‏فرمايد: (يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلاَ تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلاَ مَعْرُوفاً)؛ «و افراد بى‏همسرتان، و شايستگان از بندگانتان، و كنيزانتان را به ازدواج (يكديگر) در آوريد؛ اگر نيازمند باشند، خدا از بخشش خود آنان را توانگر مى‏سازد؛ و خدا گشايشگرى داناست.»

 نكات و اشارات

 1. در اين آيه جايگاه و مسئوليت بزرگ زنان پيامبر9بيان شده است. آنان از طرفى منسوب به پيامبر9هستند و از سوي ديگر الگوى زنان مسلمان مى‏باشند.

 آن‌ها مى‏توانند دستورهاي خدا و پيامبر را در زندگى خود اجرا كنند و با تقوا باشند و سرمشق ديگران قرار گيرند. و اين مقام ممتازى است كه زنان عادى از آن بي‌بهره‌اند.

 2. در اين آيه به زنان پيامبر9آموزش مى‏دهد كه چگونه با مردان بيگانه سخن گويند. بانوان بايد با مردان بيگانه جدّى، خشك و معمولى سخن گويند، و از شوخى و تعبيرهاي هوس‏انگيز پرهيز كنند تا افراد بيماردل و شهوت‏ران در مورد آنان طمع نورزند.

 3. در اين آيه از افراد هوس‏ران با عنوان «كسانى كه در دلشان بيمارى است» ياد شده است، اين جمله اشاره به آن است كه اگر شهوت انسان به صورت متعادل باشد، آن انسان سالم است؛ اما اگر كسى شهوت‏ران و هوس‌ران باشد، از حالت تعادل و سلامت خارج شده و به نوعى بيمارى درونى و روانى گرفتار مي‌شود كه در برخى مراحل به سرحدّ جنون جنسى نيز مى‏رسد[191].

 4. مقصود از گفتار شايسته آن است كه گفتار بيهوده و باطل و گناه‏آلود و مخالف حق نگويند و شايسته، نيكو، پسنديده و طبق عرف صحيح با مردان سخن بگويند.

 5. مخاطبان اين آيه زنان پيامبر9هستند، ولي مقصود همه زنان مسلمان بوده و اين آيه نوعى آموزش همگانى براى گفتگوى زن و مرد بيگانه است.

 6. از اين آيه استفاده مى‏شود كه سخن گفتن زن و مرد بيگانه، اگر بدون هوس‌رانى و به‌طور شايسته باشد، جايز است.

 آموزه‏ها و پيام‏ها

 1. آموزة اين آيه براى زنان مسلمان آن است كه شما مى‏توانيد با مردان بيگانه به‌ طور شايسته و طبق عرف صحيح گفتگو كنيد.

 2. پيام آيه آن است كه هرگاه زنى هوس‏انگيز سخن گويد، خود را در معرض طمع بيمار دلان قرار مى‏دهد.

 3. آموزه ديگر آيه آن است كه زنان وابسته به شخصيت‏ها و كسانى كه جايگاه اجتماعى دارند، مراقب شيوه‌ي سخن گفتن خود باشند.

*    *    *

 قرآن كريم در آيه 59 سوره احزاب با دستور حجاب جلوى سوء استفاده و آزار زنان را مى‏گيرد و مى‏فرمايد:

(يَا أَيُّهَا الْنَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِن جَلاَلبِيبِهِنَّ ذلِكَ أَدْنَى‏ أَن يُعْرَفْنَ فَلاَ يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُوراً رَّحِيماً)؛ «اى پيامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مومنان بگو: «از پوشش‏هاى بلند (چادر مانند) شان به خودشان نزديك كنند، اين [كار] براى اينكه شناخته شوند و مورد آزار قرار نگيرند نزديك‏تر است؛ و خدا بسيار آمرزنده مهرورز است.»

شأن نزول

داستان نزول اين آيه اين‌گونه حكايت شده است كه در عصر پيامبر9زنانى كه براى نماز عشا به مسجد مى‏رفتند، توسط جوانان هرزه مورد آزار و مزاحمت قرار مى‏گرفتند.

آية فوق بدين مناسبت فرود آمد و به زنان دستور داد كه حجاب خود را به طور كامل رعايت كنند تا مورد آزار قرار نگيرند.

 و در پايان آيه يادآور مى‏شود كه: «خدا بسيار آمرزنده و مهرورز است (و خطاهاى گذشته شما را مى‏بخشد)».

 نكات و اشارات

 1. در اين آيه به مزاحمت‏هاى خيابانى عليه زنان مؤمن اشاره كرده و يكى از راه حل‏هاى آن را حفظ حجاب آنان معرفى كرده است.

 2. مفسران حكايت كرده‏اند كه در آن زمان، كنيزان بدون پوشش مناسب سروگردن از خانه‏ها بيرون مى‏آمدند و برخى از آنان از نظر اخلاقى وضع خوبى نداشتند؛ از اين رو، برخى جوانان مزاحم آنان مى‏شدند؛ اما زنان آزاد مسلمان كه شناخته مى‏شدند، از تعرّض در امان بودند؛ از اين رو در اين آيه دستور داده شد كه زنان حجاب كامل خود را رعايت كنند تا از كنيزان و آلودگان باز شناخته شوند و مورد آزار قرار نگيرند.

 3. مفهوم آية فوق آن نيست كه جوانان حق مزاحمت براى زنان غير مومن و كنيزان را دارند، بلكه مقصود آيه آن است كه بهانه از دست افراد فاسد گرفته شود.

 در اجتماع امروز نيز هنگامى كه زنان حجاب و شخصيت اجتماعى خويش را حفظ كنند، جوانان هرزه به آنان طمع نمى‏ورزند؛ زيرا زمينه انحراف را در آنان نمى‏بينند.

 4. واژه «جلباب» يا به معناى پارچه بزرگ (چادر مانند) است كه سر، گردن و سينه‏ها را مى‏پوشاند و يا به معناى روسرى و مقنعه و يا به معناى پيراهن گشاد است. قدر مشترك همه اين معانى آن است كه بدن زن به وسيله اين پارچه‏ها پوشيده ‏شود و معناى اول مورد تاكيد برخى لغت‌شناسان است[192].

 5. مقصود از نزديك ساختن روسرى و چادر آن است كه زنان آن را به بدن خويش نزديك كنند تا به درستى محفوظ بمانند و آن را رها نسازند تا گاهى كنار رود و بدن آن‌ها آشكار شود.

 6. در اين آيه به پيامبر9دستور مى‏دهد كه اصلاح جامعه را نخست از خانه خويش شروع كند و اول به همسرانش دستور حفظ حجاب بدهد و آن‌گاه به دخترانش و در نهايت[193] به زنان مؤمن دستور دهد حجاب خود را حفظ کنند.

 آموزه‏ها و پيام‏ها

 1. پيام اين آيه براى زنان مومن آن است كه حجاب (شخصيت) شما را معرفى مى‏كند.

 2. حجاب، شما را از شرّ مزاحمان حفظ مى‏كند.

 3. با حفظ كامل حجاب، بهانه از دست مزاحمان گرفته مي‌شود.

 4. اصلاح جامعه را از خانواده خويش شروع كنيد.

 5. خانواده رهبر، در انجام دستورهاي الهى پيشگام باشند.

 6. خطاهاى گذشته شما را به لطف خويش مى‏آمرزد[194].

د: آيات مربوط به ازدواج و خواستگاري

اين آيات در مباحث آينده به صورت گسترده مورد بررسي قرار مي‌گيرد.


 

آيا رابطه با جنس مخالف از اقوام نزديك جايز است؟

˜پاسخ

الف ـدر اين ‌جا لازم است نخست اطرافيان خود را به دو دسته محارم و غيرمحارم تقسيم كنيم؛ سپس مسأله را مورد بررسي قرار دهيم.

1. محارم كه خود بر سه دسته است:

الف) محارم نسبي:هفت دسته از بانوان و دوشيزگان بر هفت دسته از مردان و پسران محرم‌اند؛  يعني ازدواج آن‌ها با يکديگر حرام است.

 

رديف

براي مردها و پسران

براي بانوان و دختران

1

مادر (و مادر بزرگ)

پدر (و پدر بزرگ)

2

دختر (و نوه‌هاي دختري)

پسر (و نوه‌هاي پسري)

3

خواهر

برادر

4

دختر خواهر و نوادگان او

پسرخواهر و نوادگان او

5

دختر برادر و نوادگان او

پسربرادر و نوادگان او

6

عمه (شامل عمه پدر و مادر)

عمو (شامل عموي پدر و مادر)

7

خاله (شامل خاله پدر و مادر)

دايي (شامل دايي پدر و مادر)

 

محارم نسبي بر دو گونه‌اند:

1. شرعي كه از راه حلال و ازدواج شرعي متولد شده باشند.

2. غيرشرعي كه از راه نامشروع و يا زنا متولد شده باشند.

هر دو دسته محرم‌اند و ازدواج با آنان حرام است.

ما در بخش توضيح پاسخ از همه اين افراد با عنوان محارم ياد مي‌كنيم.

ب) محارم رضاعي

کساني که از راه شيرخوارگي با آن‌ها بستگي پيدا مي‌شود، با شرايطي خاص[195]، محارم رضاعي محسوب مي‌شوند و ازدواج با آن‌ها حرام است. هرگاه کودکي با شرايطي خاص شير زني را بنوشد، آن زن و شوهرش، مادر و پدر رضاعي آن کودک به شمار مي‌روند.

ج) محارم سببي

پيوند و علاقة زناشويي موجب محرم شدن هر يک از زن و شوهر نسبت به خويشاونداني است که در اين جدول مي‌آيد.

 

رديف

براي مردها

براي زن‌ها

1

مادر و مادر بزرگ زن

پدر و پدر بزرگ شوهر

2

دختر زن و نوه‌هاي زن[196]

پسر شوهر

3

زن پدر (نامادري)

شوهر مادر (ناپدري)

4

زن پسر (عروس)

شوهر دختر (داماد)

 

* ازدواج با اين افراد حرام است.

افزون بر آن، ازدواج مرد با خواهر زن تا وقتي که همسر او است و همچنين ازدواج با شوهر خواهر تا وقتي که همسر خواهر او است، حرام مي‌باشد.

ب ـ ارتباط يا رابطه به مجموع رفتارهاي متقابل و کنش‌ها و واکنش‌هاي دو جانبه[197] اطلاق مي‌شود. اين رفتارها شامل رفتارهاي اقتصادي، علمي، زناشويي و سياسي مي‌شود. ارتباط با جنس مخالف از يکي از حالات پيش گفته خارج نيست. دو جنس مخالف يا رفتار اقتصادي دارند يا علمي، يا زناشويي و يا سياسي. صرف‌نظر از رفتار زناشويي که در قالب خاص خود و بر اساس پيوند ازدواج بين زن و شوهر محقق مي‌شود، ساير رفتارها مورد توجه است؛ زيرا اين نوشتار درصدد بيان رفتار زناشويي نيست.

ارتباط‌هاي اقتصادي، علمي، سياسي و هر نوع ارتباط قابل تصوّر ديگر به جز ارتباط زناشويي در يکي از اشکال ارتباط گفتاري، شنيداري و فيزيکي محقق مي‌شود. براي مثال، در بحث اقتصادي، زن و مرد براي انجام يک معامله ابتدا همديگر را ملاقات کرده، گفت و شنود مي‌کنند و پس از عقد قرارداد، بر اساس عرف با يکديگر دست مي‌دهند و معامله را به انجام مي‌رسانند.

تمامي اين موارد اگر بر اساس آنچه در ادامه مي‌آيد، صورت پذيرد، مانعي ندارد و در اين مسأله فرقي بين اقوام و ديگران نيست.


 

Text Box: ارتباط با اقوامText Box: محارمText Box: غیرمحارم

Text Box: 			نگاه (به غیر از عورت و شرمگاه)
ارتباط:		صحبت
			تماس فیزیکی (به غیر از عورت و شرمگاه)

Text Box: نگاه به صورت و دست ها بدون قصد شهوت و ترس وقوع در گرفتاری جایز است.
صحبت کردن به شرط عدم شهوت‌رانی و ترس از وقوع در گرفتاری جایز است.
تماس فیزیکی به هیچ وجه ولو بدون قصد شهوت‌رانی و بدون ترس از وقوع در گرفتاری هم جایز نیست، مگر در صورت اضطرار مثل نجات دادن غریق و امثال آن. (ر.ک: پاسخ پرسش ارتباط علمی دختر و پسر که مطالب فوق مستند به آیات، روایات و فتوای مراجع آمده است)
Text Box: مشروط به عدم شهوت‌رانی و ترس وقوع در گرفتاری جایز است و در صورت وجود شهوت‌رانی و یا ترس از وقوع در گرفتاری حرام است

 

 


 


ارتباط دختر و پسر براي استفاده علمي چگونه است؟

˜پاسخ

يكي از انواع ارتباط و معاشرت زنان و مردان، ارتباط علمي است،
به گونه‌اي كه مرد و زن (دختر و پسر) براي مباحث علمي با يكديگر
ارتباط برقرار مي‌كنند كه در صورت توجه به مسائل زير هرگونه ارتباط
بين دختر و پسر از جمله ارتباطات علمي كه در چهارچوب ضوابط و به
دور از شهوتراني باشد، اشكال ندارد. در رابطه علمي صورت‌هاي زير قابل تصور است:

1. ارتباط كلامي؛

2. ارتباط نگاهي؛

3. ارتباط فيزيكي.

اول: ارتباط كلامي

قرآن مجيد به زنان مؤمن دستور مي‌دهد: در كلام فروتنانه سخن مگوييد (فَلاَ تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلاَ مَعْرُوفاً[198] «پس به نرمى (و ناز) سخن مگوييد، تا كسى كه در دلش (نوعى) بيمارى است، طمع ورزد، و سخنى پسنديده بگوييد.»

آيه درصدد بيان دو مطلب است:

الف) فضيلت زنان پيامبر بر ديگر زنان، اگر تقوا داشته باشند.

ب) كيفيت و اسباب تقوا كه برخي از آن‌ها عبارت است؛ از جمله اين كه: 1. زن نبايد هنگام صحبت كردن فروتنانه صحبت كند. 2. زينت آرايي و خودنمايي نكردن در جامعه اسلامي. در نتيجه صحبت كردن زن و مرد اگر با قصد لذت و شهوت‌راني باشد، هم شنيدن صداي زن براي مرد و هم رسانيدن صدا به گوش مرد براي زن حرام است، و در غير اين صورت، شنيدن صداي جنس مخالف يا رسانيدن صدا به گوش او جايز است.

تذكرات

1. مردها مي‌توانند با نامحرم صحبت کنند با شرايط زير:

الف) به قصد لذت و ريبه نباشد.

ب) با صحبت كردن به گناه آلوده نشوند[199].

2. براي زنان حرام است صداي خود را به گوش نامحرم برسانند[200].

صحبت كردن با نامحرم در امور غيرضروري مكروه است، به ويژه اگر مخاطب جوان باشد[201].

3. اگر مردي بداند در صورتي كه با نامحرم صحبت كند، به گناه خواهد افتاد، نبايد با او صحبت كند، خواه زن به گونه‌اي سخن گويد كه مرد را به گناه بيندازد يا درباره مطلبي صحبت كند كه مرد به گناه بيفتد[202].

4. اگر مردي به قصد به حرام انداختن نامحرمي با او صحبت كند،
حرام است.[203]

5. خانم‌ها نبايد در هنگام صحبت كردن با نامحرم صداي خود را رقيق و نازك كنند، به گونه‌اي كه اگر در دل مخاطب مرضي باشد، او را به خود جلب كند، هرچند درباره مطالب عادي (و علمي) صحبت كنند.

دوم: ارتباط نگاهي

تمام سخناني كه در ارتباط با سخن گفتن بيان كرديم در مورد نگاه كردن نيز مطرح است در اين‌جا به چند مساله اشاره مي‌شود.

نگاه كردن مرد به بدن زن نامحرم چه با قصد لذت و چه بدون آن حرام است و نگاه كردن به صورت و دست‌ها اگر به قصد لذت باشد، حرام است، ولي اگر بدون قصد لذت باشد، مانعي ندارد.

نگاه كردن زن به بدن مرد نامحرم حرام است و نگاه كردن به صورت، بدن و موي دختر نابالغ اگر به قصد لذت نباشد و بواسطه نگاه كردن هم انسان نترسد كه به حرام بيفتد، اشكال ندارد، ولي بنابر احتياط بايد جاهايي را كه مثل ران و شكم معمولاً مي‌پوشانند نگاه نكند.

زن بايد بدن و موي خود را از مرد نامحرم بپوشاند[204].

سوم. ارتباط فيزيكي

سماعة بن مهرانمي‌گويد: از دست دادن مرد با زن پرسيدم، امام صادق7فرمود: حلال نيست مرد با زن مصافحه كند مگر زني كه ازدواج كردن با او حرام است كه عبارتند از: خواهر، دختر، عمه، خاله، دختر خواهر، دختر برادر و مادر زن؛ مصافحه تنها از روي لباس بايد باشد و نبايد دست زن را فشار دهد[205].

ظاهراً اين حكم به دست دادن اختصاص ندارد، بلكه هر تماسي را شامل مي‌شود؛ زيرا ويژگي خاصي در مصافحه وجود ندارد و علت اين كه در روايات از آن ياد شده، اين است كه مورد ابتلا است. همچنين روايت وارد شده درباره بيعت زنان با پيامبر اكرم9به وسيله فرو كردن دست درون ظرف آب، بيانگر جايز نبودن مصافحه است.

افزون بر اين، وقتي نگاه حرام باشد، به يقين لمس كردن حرام است و اين مقتضي اولويت قطعي است كه از عرف فهميده مي‌شود.

گفتني است بين جواز نگاه و جواز لمس، ملازمه‌اي وجود ندارد؛ يعني اگر بگوييم نگاه كردن به صورت و دست‌هاي بيگانه جايز است، لمس آن جايز نيست، مگر از روي لباس، و به طور كلي در تماس فيزيكي، قصد لذت ملاك نيست، بلكه صرف اين عمل اگر از روي عمد انجام پذيرد، از نظر شرع جايز نيست[206].

نتيجه

هرگونه ارتباط و معاشرت علمي با رعايت موارد ياد شده جايز است؛ اما گاهي ديده مي‌شود در دل برخي مردان و زنان شيطان چنان رسوخ مي‌کند که به مراوده و معاشرت با نامحرم گرايش دارند و در حالي که مي‌توانند مطلبي را از همجنس خود و يا محرم بپرسند، اصرار دارند از غير همجنس نامحرم سئوال کنند که از اين جهت نيز بايد اجتناب و دوري کرد؛ زيرا اين گونه مراوده‌ها معمولاً با قصد لذت همراه است و شرعاً حرام مي‌باشد و در برخي زمينه‌ها به عنوان مقدمه ترک حرام واجب مي‌شود که هرچند اين معاشرت خالي از اشکال باشد،‍ اين معاشرت (سخن گفتن، نگاه کردن) را انجام ندهد.

علاوه بر اين‌که واقع شدن در جايگاه گناه نيز حرام است.

مسأله ديگر خلوت است که صرف خلوت (خالي از نگاه، صحبت و يا تماس) موضوعيت دارد و بر منع آن و پيشگيري از آن اصرار شده است.

بودن زن و مرد نامحرم در جاي خلوت جايز نيست يا خلاف احتياط است،[207] در ذيل اين مساله علماء و مراجع بزرگ تقليد توضيحاتي داده‌اند.


 

آيا داشتن دوست دختر (براي‌امربه‌معروف و نهي‌ازمنکر)مشکل دارد؟

˜پاسخ

 در دين اسلام بر دوستي افراد با يکديگر تأکيد شده است و دوستي را وسيله‌اي براي تهذيب نفس و اصلاح اخلاق، و تفريحي سالم و کمک به يکديگر قرارداده است؛ اما در مواردي که دوستي و رابطه موجب مفاسد اجتماعي و فردي، و وسيله‌اي براي شهوت‌راني و نابود کردن فضايل انساني باشد، ممنوع شده است، حتي اگر اين دوستي با «جنس موافق» باشد و بلکه اگر زمينه‌ساز انجام کار واجب مثل امر به معروف و نهي از منکر نيز باشد و بدين جهت در رساله‌هاي توضيح المسائل در قسمت امر به معروف و نهي از منکر آمده است: انجام گناه براي جلوگيري از گناه جايز نيست.

داشتن دوست دختر پيامدهاي زير را به دنبال دارد:

1. کمرنگ شدن اعمال و افعال معنوي و عبادي که وسيله رسيدن انسان به کمال است.

2. آبروي اجتماعي و خانوادگي تهديد مي‌شود.

3. ترويج فرهنگ غرب که درصدد نابود کردن اسلام است.

4. دلسرد شدن نسبت به تشکيل خانواده.

5. تحريک غريزه جنسي و به دنبال آن بيماري‌هاي عصبي و از بين رفتن قواي جسمي.

6. اُفت تحصيلي و... . اما امر به معروف و نهي از منکر را مي‌توان با تذکري لفظي انجام داد و يا يکي از محرم‌ها را فرستاد تا انجام وظيفه کند.

در اينجا سوالي که از يکي از مراجع تقليد حضرت آيت الله العظمي فاضل لنکراني شده است را بيان مي‌کنيم:

سوال: آيا دوستي دختر و پسر شرعاً حرام است مطلقاً، يا اگر منجر به حرام شود، حرام است، و اگر مقدمه انجام امر به معروف و نهي از منکر باشد حرام است؟

جواب: باسمه‌تعالي، چنانچه مستلزم نگاه به نامحرم و حرف زدن با او باشد، اشکال دارد و جايز نيست.[208]


 

امتياز و آسيب‌هاي چت و ارتباطات اينترنتيچيست؟

˜پاسخ

الف ـ امتيازها

1. ارتباط سريع و آسان؛

2. استفاده‌هاي علمي از اشخاص (و مراکز و...)؛

3. دسترسي به حجم وسيع اطلاعات طرف مقابل؛

و... .

تذکر: از آنجا که مکتب اسلام با علم و پيشرفت فني موافق است، ارتباط صحيح اينترنتي را نيز براساس آموزه‌هاي عمومي علمي و اخلاقي و با رعايت موازين قانوني و شرعي پذيرفته و تشويق مي‌کند.

ب ـ آسيب‌ها

1. محيط چت يک محيط مجازي است و امکان دارد همه چيز تخيلي و غير واقع بينانه باشد.

2. اين محيط غير قابل اطمينان است، حتي به صدا و تصوير طرف نمي‌توان اطمينان کرد.

3. با اين‌که مجازي است، قابليت اثر گذاري شديد روحي و ذهني را دارد، به طوري که ممکن است دو نفر با چت‌‌کردن، عاشق يکديگر شوند، قهر کنند و ... .

4. ايجاد محبت‌ها در اين فضاها بدون شناخت دقيق خواهد بود. در محيطي که شناخت دقيقي از قدرت جسمي، روحي و ذهني طرف مقابل در دست نيست و حتي برخي رفتارهاي عادي مثل شيوه راه رفتن، نشستن عکس‌العمل‌ها در شرايط مختلف و... غير قابل بررسي و شناخت است.

5. محيط چت با جاذبه‌هاي نوشتاري، صوتي و تصويري به تخيل شما لذت مي‌بخشد، به طوري که جواناني که در ارتباطات خياباني دوستان زيادي دارند، باز به اين عرصه مي‌پردازند.

6. لذّت‌هاي تخيلي باعث ايجاد شکاف بين تصور، آرزو، توقع، تمايل با واقعيت بيروني (که تغييرناپذير است)، مي‌شود، اين مسأله بر اساس تجربه‌هاي مکرر باعث مشکلات روحي و رواني در برخي افراد مي‌شود که برخي از آن‌ها عبارت اند از:

ـ افسردگي شديد؛

ـ ضعف اعصاب؛

ـ انزوا و دوري از اجتماع؛

ـ عدم موفقيت در محيط خانواده و اطراف خود؛

ـ خيال پردازي؛

ـ از دست دادن اعتماد به نفس؛

ـ از دست دادن عزت نفس؛

ـ خنده‌هاي بدون علت؛

ـ دل‌گرفتگي و گريه‌هاي بدون علت؛

ـ پوچ گرايي و احساس بيهوده بودن همه چيز و همه کس؛

ـ و ... .

عواقب اين مشکلات روحي، به ويژه پوچ‌گرايي که به حالت‌هاي جنون‌آميز، خودآزاري و حتي خودکشي مي‌انجامد؛ همگي از لذت‌هاي خيالي ناشي مي‌شود.

7. بسياري از شناخت‌هايي که از طرف مقابل به دست مي‌آيد، تنها با تخيل آدمي سازگار است نه با واقعيت. آري، وجود محبت صرف، عامل بي دقتي در شناخت مي‌شود و انسان را از واقعيت دور مي‌کند؛ زيرا محبت نقايص و عيوب طرف مقابل را مي‌پوشاند و حتي نقايص را به محسنات و ويژگي‌هاي مثبت تبديل مي‌کند.

8. بيشتر انسان‌هايي که براي مسائل غيرعلمي چت مي‌کنند، به مشکلات ذيل گرفتار مي‌شوند:

ـ بهرة هوشي پايين؛

ـ خوش گذراني و وقت گذراني؛

ـ اعتياد به لذت‌هاي موقت و تخيلي؛

ـ مشکلات روحي و رواني؛

ـ چند شخصيتي؛

ـ رفتارهاي غيرمنطقي؛

ـ از کار و تلاش جدي دورشدن؛

ـ از فکر و تدبير دورشدن؛

ـ شخصيت اجتماعي غيرمناسب؛

ـ و ... .

البته انسان‌هاي مثبت نيز يافت مي‌شوند؛ اما در محيط آزاد و مجازي چت مطالب علمي، بسيار کم است.

9. در روابط خياباني که دو نفر يکديگر را مي‌بينند، ساعت‌ها با هم گفتگو دارند، پارک مي‌روند، کوهپيمايي مي‌کنند، در مورد علايق و سلايق يکديگر سخن مي‌گويند، ممکن است خانه و محل زندگي و پدر و مادر هم‌ديگر را بشناسند و ... با اين حال احتمال شکست و جداييشان بيش از 90% مي‌باشد، علت آن اين است که پس از مدتي که ارتباطات عادي شد و ديگر خبري از آن حرارت‌ها و هيجانات دوستي و شور عشق نبود، نقايص اصلي دختر و پسر براي يکديگر آشکار مي‌شود و حس اطمينان در طرف مقابل کاهش مي‌يابد و شک و ترديد جايگزين آن مي‌گردد؛ به عبارت ديگر، همان مسائلي که روزي باعث ارتباط دختر و پسر و ايجاد محبت و عشق شد، روز ديگر باعث جدايي مي‌شود، و اين آسيب در ارتباط اينترنتي دختر و پسر چندين برابر است.


 

در چه مواردي حضور زنان در ورزشگاه‌ها و چت کردن اينترنتي و همکار شدن يک زن و يک مرد جايز است؟

˜پاسخ

مقدمه

زن در اسلام يک رکن اساسي اجتماع به شمار مي‌رود و هرگز نبايد با او معاملة يک موجود فاقد اراده و وابسته و نيازمند به قيم نمود. نکتة اساسي اين است که در معناي تساوي، نبايد اشتباه کرد و تنها مطلبي که بايد به آن توجه داشت (و در اسلام به آن توجّه خاص شده) ولي بعضي روي يک سلسله احساسات افراطي و حساب‌نشده آن را انکار مي‌‌کنند، مسأله تفاوت‌هاي روحي و جسمي زن و مرد و تفاوت وظايف آنهاست. با وجود اين اختلافات دامنه‌دار آيا مي‌توان گفت زن و مرد بايد در تمام شئون همراه يکديگر گام برداشته و در تمام کارها صد درصد مساوي باشند؟!

مگر نه اين است که بايد طرفدار عدالت در اجتماع بود؟ آيا عدالت غير از اين است که هر کس به وظيفه خود پرداخته و از مواهب و مزاياي وجودي خويش بهره‌مند گردد؟!

بنابراين، آيا دخالت دادن زن در کارهايي که خارج از تناسب روحي و جسمي او است، بر خلاف عدالت نمي‌باشد؟[209]

اسلام موافق حضور زن در اجتماع و محل کار و محل ورزش به صورت قانونمند و با رعايت حرمت و مصالح خانم‌هاست.


 

چت کردن اينترنتي با جنس مخالف و رد و بدل کردن صحبت‌هاي معمولي چه حکمي دارد؟

˜پاسخ

در صورتي که خوف فتنه و کشيده شدن به گناه وجود داشته باشد،
جايز نيست[210].


 

چت كردن با شخصي كه از جنسيت او ناآگاهيم، چه حكمي دارد؟

˜پاسخ

 (مراجع محترم): اگر ترس افتادن به حرام باشد، جايز نيست.[211]

چون به هر حال در چت کردن نوعي سخن‌گفتن بين دو جنس مخالف ممکن است وجود داشته باشد و احتمال گرفتارشدن فتنه و گناه وجود دارد.

 


 

حضور بانوان در ميدان‌هاي ورزشي مردان (مانند فوتبال و کشتي) وقتي که با شورت و زيرپوش بازي مي‌کنند، چه حکمي دارد؟

˜پاسخ

نگاه زن به بدن نامحرم جايز نيست، هرچند بدون قصد لذت باشد.

آيات عظام تبريزي و سيستاني: با توجه به اين كه حضور زنان در اين گونه ورزشگاه‌ها، باعث مفسده است، جايز نيست.

آيت الله بهجت: نگاه به آن‌ها بنابر احتياط واجب جايز نيست و اگر باعث مفسده شود، حضور آنان حرام است[212].

«قرآن كريم نيز صريحاً از نگاه به نامحرم صريحاً منع كرده، آنجا كه مي‌فرمايد: (قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ)[213]؛ «(اى پيامبر) به مردان مؤمن بگو: «چشم‏هايشان را (از نگاه حرام) فرو كاهند».

و همين امر را نسبت به زنان نيز مي‌فرمايد: (وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ)؛ «و به زنان مؤمن بگو: «چشمانشان را (از نگاه حرام) فروكاهند.»

نگاه حرام در شرع عبارت است از: نگاه مرد به بدن زن نامحرم (به جز صورت و دست‌ها تا مچ) خواه با قصد باشد يا بدون آن و نيز نگاه به صورت و دست‌ها اگر با قصد شهوت يا ترس افتادن به حرام باشد. همچنين نگاه زن به مرد نامحرم (به جز صورت، گردن و دست‌ها و مقداري از پا خواه با قصد باشد يا بدون آن و نيز به مواضع ياد شده، اگر با قصد شهوت يا ترس افتادن به حرام باشد.[214]


 

آيا خلوت کردن دو نفر نامحرم در يک مکان جايز است؟

˜پاسخ

اگر کسي نمي‌تواند وارد آن مکان شود و آن‌ها بترسند که به حرام بيفتند، ماندنشان در آن جا حرام است.

(آيت الله صافي): اگر کسي نمي‌تواند وارد آن مکان شود، ماندنشان در آن‌جا حرام است، هرچند احتمال فساد ندهند و به گفتگوهاي علمي و ضروري بپردازند.

(آيت الله مکارم): اگر کسي نمي‌تواند وارد آن مکان شود، بنابر احتياط واجب ماندنشان در آن جا حرام است، هرچند احتمال فساد ندهند و به گفتگوهاي علمي و ضروري و مانند آن بپردازند.

(آيات عظام بهجت، سيستاني و وحيد): اگر احتمال فساد برود، ماندنشان در آن جا حرام است، هرچند طوري باشد که کس ديگري بتواند وارد شود.

(آيات عظام تبريزي و فاضل): اگر کسي نمي‌تواند وارد آن مکان شود، در صورتي که احتمال فساد برود، ماندنشان در آن جا حرام است[215].

 در نتيجه زن و مرد همکار نيز اگر احتمال مفسده و گناه را بدهند، نمي‌توانند در يک اطاق با هم همکار باشند که در مسأله بعد به صراحت از آن ياد خواهد شد.


 

آيا ارتباط صميمي بين دختر و پسر در هنگام همکاري يا ميهماني اشکال دارد؟

˜پاسخ

دوستي بين دختر و پسر جايز نيست؛ زيرا ترس افتادن به گناه در ميان است؛ اما ارتباط شغل، اگر باعث مفسده نشود و موازين شرع در آن رعايت شود، اشکال ندارد[216].

منابعي براي مطالعه بيشتر

1. ارزش ها و ضد ارزش ها در قرآن، ابوطالب تجليل، انتشارات دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم.

2. اوامر و نواهي الله در قرآن، عبدالصمد اسلامي، انتشارات نصايح.


 

همجنس بازي و پيامدهاي آن را از منظر قرآن، حديث، فقه و بهداشت توضيح دهيد.

˜پاسخ

1. همجنس بازي در آيات قرآني

در قرآن مجيد در سوره‌هاي اعراف، هود، حجر، انبيا، نمل و عنکبوت اشاره‌هايي به وضع قوم لوط و گناه بسيار زشت آن‌ها شده است، ولي در هر مورد تعبير با مورد ديگر متفاوت است و در حقيقت هر يک از اين تعبيرها به يکي از ابعاد شوم اين عمل ننگين اشاره دارد. اين عمل زشت با عنوان‌هاي اسراف، خبيث، فسق، تجاوز، جهل و قطع سبيل مطرح شده است.

در سورة اعراف آية 81 آمده است که لوط به آنها مي‌گويد: «(بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ)؛ بلكه شما گروهى اسراف‏كار (و متجاوز)يد.»

در سوره انبيا آيه 74 مي‌خوانيم:

«(وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ)؛ و او را از آبادى كه همواره (مردمش كارهاى) پليد انجام مى‏دادند، نجات داديم؛ [چرا] كه آنان گروهى بد [كار و] نافرمانبردار بودند.»

و در جاي ديگر خوانديم که لوط به آن‌ها مي‌گويد: «(بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ)؛ بلكه شما گروهى تجاوزگريد!»[217]

و در سوره نمل آيه 55 آمده است: «(بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ)؛ آيا واقعاً شما از روى شهوت، به غير از زنان به سراغ مردان مى‏رويد؟! بلكه شما گروهى هستيد كه نادانى مى‏كنيد.»

و در سوره عنکبوت آيه 29 از زبان لوط چنين آمده است: «(أَءِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ)؛ آيا واقعاً شما به سراغ مردان مى‏رويد و راه (تداوم نسل انسان) را قطع مى‏كنيد.»

ويژگي‌هاي همجنس باز در قرآن

«اسراف» از اين نظر که آنها نظام آفرينش را در اين امر فراموش کرده و از حد تجاوز کردند و تعدي نيز به همين جهت بر آن اطلاق شده است.

«خبيث» به معناي کار يا چيز آلوده‌اي است که طبع سالم آدمي از آن تنفر دارد، و چه عملي از اين عمل تنفر آميزتر است.

«فسق» به معناي خروج از اطاعت پروردگار و برهنگي از شخصيت انساني است که از لوازم حتمي اين کار مي‌باشد.

«جهل» به خاطر بي‌خبري از عواقب شومي است که اين عمل براي فرد و جامعه در پي دارد و «قطع سبيل» از اين جهت است که اين عمل در صورت گسترش به قطع نسل انساني مي‌انجامد؛ علاقه به جنس موافق جانشين علاقه جنس‌ مخالف مي‌شود[218].

2. همجنس بازي در احاديث

در حديثي از پيامبر گرامي اسلام9مي‌خوانيم: «لايجد ريح الجنة زنوق، وهو المخنث!؛ بوي بهشت به مشام کسي که مورد همجنس گرايي واقع مي‌شود، نخواهد رسيد.» در حديث ديگري از علي7مي‌خوانيم که لواط را در سر حد کفر معرفي فرموده است[219].

در حديثي از امام علي‌بن‌موسي‌الرضا7در فلسفه تحريم همجنس‌گرايي چنين آمده است: «علة تحريم الذکران للذکران، والاناث للاناث، لما رکب في الاناث وما طبع عليه الذکران، ولما في اتيان الذکران، الذکران والاناث للاناث، من انقطاع النسل، وفساد التدبير، وخراب الدنيا؛ فلسفه تحريم مردان بر مردان و زنان بر زنان اين است که اين امر بر خلاف طبيعتي است که خداوند براي زن و مرد قرار داده (و مخالفت با اين ساختمان فطري و طبيعي، سبب انحراف روح و جسم انسان خواهد شد) و نيز به خاطر اين است که اگر مردان و زنان همجنس‌گرا شوند، نسل بشر قطع مي‌گردد، و تدبير زندگي اجتماعي به فساد مي‌گرايد و دنيا به ويراني روي مي‌نهد[220].

رواياتي که در مذمت همجنس‌گرايي از پيشوايان اسلام نقل شده، آن قدر زياد و تکان دهنده است که با مطالعه آن هر کس احساس مي‌کند که زشتي اين گناه به اندازه‌اي است که کم‌تر گناهي در پايه آن قرار دارد؛ از جمله در روايتي از پيامبر اسلام9مي‌خوانيم: «لما عمل قوم لوط ماعملوا بکت الارض الي ربها حتي بلغ دموعها الي السماء، بکت السماء حتي بلغ دموعها الارض، فاوحي الله الي السماء ان احصي بهم، واوحي الي‌‌الارض ان اخسفي بهم؛ هنگامي که قوم لوط آن اعمال ننگين را انجام دادند، زمين آن چنان ناله و گريه سر داد که اشک‌هايش به آسمان رسيد، و آسمان آن چنان گريه کرد که اشکهايش به عرش رسيد، در اين هنگام خداوند به آسمان وحي فرستاد که آن‌ها را سنگباران کن و به زمين وحي فرستاد که آن‌ها را فرو بر (بديهي است گريه و اشک جنبه تشبيه و کنايه دارد).»[221]

همچنين در حديثي از امام صادق7مي‌خوانيم که پيامبر9فرمود: «من جامع غلاما جاء جنبا يوم القيامه لاينقيه ماء الدنيا وغضب الله عليه ولعنه واعد له جهنم وسائت مصيرا... ثم قال ان الذکر يرکب الذکر فيهتز العرش لذلک؛ هر کس با نوجواني آميزش جنسي کند، روز قيامت ناپاک وارد محشر مي‌شود، آن چنان‌که تمام آب‌هاي جهان او را پاک نخواهد کرد، و خداوند بر او غضب مي‌کند و او را از رحمت خويش دور مي‌دارد و دوزخ را براي او آماده ساخته است و چه بد جايگاهي است ...؛ سپس فرمود: هرگاه جنس مذکر با مذکر آميزش کند، عرش خداوند به لرزه در مي‌آيد.»[222]

در حديث ديگري از امام صادق7مي‌خوانيم: آن‌ها که تن به چنين کاري مي‌دهند، بازماندگان سدوم (قوم لوط) هستند؛ سپس اضافه فرمود: من نمي‌گويم از فرزندان آنها هستند، ولي از طينت آن‌ها هستند. پرسيده شد: همان شهر سدوم که زير و رو شد؟ فرمود: آري، چهار شهر بودند سدوم،صريم،لدنا وغميرا (عمورا)[223].

3. حکم فقهي همجنس بازي

اين مسأله تا آنجا از ديدگاه اسلام زشت و ننگين است که در ابواب حدود اسلامي حد آن اعدام قرار داده شده است، و حتي براي کساني که مراحل پايين‌تر همجنس‌بازي را انجام مي‌دهند، مجازات‌هاي شديدي ذکر شده است، از جمله در حديثي از پيامبر9مي‌خوانيم: «من قبل غلاما من شهوه الجمه‌الله يوم القيامه بلجام من نار؛ کسي که پسري را از روي شهوت ببوسد، خداوند در روز قيامت لجامي از آتش بر دهان او مي‌زند.»[224]

مجازات کسي که مرتکب چنين عملي شود، از 30 تا 99 تازيانه است.

همجنس گرايي چه در مردان باشد و چه در زنان، در اسلام از گناهان بسيار بزرگ و هر دو داراي حد شرعي است.

حد همجنس‌گرايي در مردان خواه فاعل باشد يا مفعول، اعدام است[225] و براي اين اعدام راه‌هاي مختلفي در فقه بيان شده است؛ البته اثبات اين گناه بايد از راه‌هاي معتبر و قاطعي که در فقه اسلامي و روايات وارده از معصومين ذکر شده، صورت گيرد، و حتي سه مرتبه اقرار هم به تنهائي کافي نيست و بايد حداقل چهار بار به اين عمل اقرار کند[226].

اما حد همجنس‌گرايي در زنان پس از چهار بار اقرار و يا ثبوت به وسيله چهار شاهد عادل (به شرايطي که در فقه گفته شده) صد تازيانه است[227]، و بعضي از فقها گفته‌اند اگر زن شوهرداري اين عمل را انجام بدهد، حد او اعدام است.

ذکر اين نکته نيز قابل توجه است که اسلام يکي از مجازات‌هايي را که براي چنين افراد قائل شده، آن است که ازدواج خواهر، مادر و دختر شخص مفعول بر فاعل حرام است، يعني اگر چنين کاري قبل از ازدواج صورت گرفت، اين زنان براي او حرام ابدي مي‌باشند.

اجراي اين حدود، شرايط دقيق و حساب شده‌اي دارد که در کتب فقه اسلامي آمده است و اجراي آن بر عهدة محاکم صالحه و قانوني مي‌باشد.

4. بحث اجتماعي

شک نيست که انحراف جنسي از خطرناکترين انحراف‌هايي است که امکان دارد در جوامع انساني پيدا شود، زيرا سايه شوم خود را بر همه مسائل اخلاقي مي‌افکند و انسان را به انحراف عاطفي مي‌کشاند.

در دنياي غرب که آلودگي‌هاي جنسي فوق‌العاده زياد است، اين گونه زشتي‌ها مورد تنفر نيست و حتي شنيده مي‌شود در بعضي کشورها همانند انگلستان، طبق قانوني که با کمال وقاحت از پارلمان گذشته، اين موضوع جواز قانوني پيدا کرده، با اين حال شيوع اين گونه زشتي‌ها هرگز از قبح آن نمي‌کاهد و مفاسد اخلاقي، رواني و اجتماعي آن در جاي خود ثابت است.

گاهي برخي پيروان مکاتب مادي که اين‌گونه آلودگي‌ها را دارند، براي توجيه عملشان مي‌گويند ما هيچ‌گونه منع پزشکي براي آن سراغ نداريم، ولي آن‌ها فراموش کرده‌اند که اصولاً هرگونه انحراف جنسي در تمام روحيات و ساختمان وجود انسان اثر مي‌گذارد و تعادل او را بر هم مي‌زند.

توضيح اين‌که: انسان به صورت طبيعي و سالم تمايل جنسي به جنس مخالف دارد و اين تمايل از ريشه‌دارترين غرايز انسان و ضامن دوام نسل است و هر کاري که تمايل را از مسير طبيعيش منحرف سازد، نوعي بيماري و انحراف رواني در انسان ايجاد مي‌کند. مردي که به جنس موافق تمايل دارد و يا مردي که به چنين کاري تن مي‌دهد، هيچ کدام کامل نيستند. در کتاب‌هاي امور جنسي، هموسکوآليسم (همجنس‌گرايي) يکي از مهم‌ترين انحراف‌ها ذکر شده است. ادامه اين کار تمايلات جنسي را نسبت به جنس مخالف در انسان به تدريج از بين مي‌برد و در مورد کسي که به اين کار تن مي‌دهد، احساسات زنانه به تدريج در او پيدا مي‌شود، و هر دو گرفتار ضعف مفرط جنسي و به اصطلاح سرد مزاجي مي‌شوند، به طوري که بعد از مدتي قادر به آميزش طبيعي (آميزش با جنس مخالف) نخواهند بود.

با توجه به اين‌که احساسات جنسي مرد و زن هم در ارگانيسم بدن آن‌ها مؤثر است و هم در روحيات و اخلاق ويژة آنان، روشن مي‌شود که از دست دادن احساسات طبيعي تا چه حد بر جسم و روح انسان ضربه وارد مي‌سازد، و حتي ممکن است افرادي که گرفتار چنين انحرافي هستند، آن چنان گرفتار ضعف جنسي شوند که ديگر قدرت توليد فرزند را نداشته باشند. اين گونه اشخاص غالباً از نظر رواني غالباً سالم نيستند و در خود نوعي بيگانگي از خويشتن و بيگانگي از جامعه‌اي که به آن تعلق دارند، احساس مي‌کنند.

قدرت اراده را که شرط هر نوع پيروزي است، به تدريج از دست مي‌دهند، و يک نوع سرگرداني و بي تفاوتي در روح آنها لانه مي‌کند. آنها اگر خيلي زود به اصلاح خويشتن روي نياورند و حتي در صورت لزوم از پزشک جسمي يا رواني کمک نگيرند و اين عمل به صورت عادتي براي آن‌ها درآيد، ترک آن مشکل خواهد شد، ولي در هر حال هيچ وقت براي ترک اين عادت زشت دير نيست؛ تصميم مي‌خواهد و عمل.

در هر صورت، سرگرداني رواني به تدريج آنها را به مواد مخدر و مشروبات الکلي و انحراف‌هاي اخلاقي ديگر خواهد کشانيد و اين يک بدبختي بزرگ ديگر است.

جالب اين‌که در روايات اسلامي در عبارت‌هايي کوتاه و پرمعنا به اين مفاسد اشاره شده است؛ از جمله در روايتي از امام صادق7مي‌خوانيم: کسي از او پرسيد «لم حرم الله اللواط»، چرا خداوند لواط را حرام کرده است؟ فرمود: من احل انه لو کان اتيان الغلام حلالا لا ستغني الرجال عن‌ النساء وکان فيه قطع النسل وتعطيل‌الفروج وکان في اجازه ذلک فساد کثير؛ اگر آميزش با پسران حلال بود، مردان از زنها بي‌نياز (و نسبت به آنها بي‌ميل) مي‌شدند، و اين باعث قطع نسل انسان مي‌شد و باعث از بين رفتن آميزش طبيعي جنس موافق و مخالف مي‌گشت و اين کار مفاسد زياد اخلاقي و اجتماعي به بار مي‌آورد.

عوامل و زمينه‌هاي همجنس بازي

کشيده شدن افراد به اين گونه انحراف جنسي عوامل بسيار گوناگوني دارد و حتي گاهي شيوة رفتار پدر و مادر با فرزندان، و يا عدم مراقبت از فرزندان همجنس، و طرز معاشرت و خواب آنها با هم در خانه ممکن است از عوامل اين آلودگي باشد.

گاهي ممکن است انحراف‌هاي اخلاقي ديگر سر از اين انحراف در آورد. حتي شوخي‌هاي بي موردي که گاهي در ميان پسران و دختران نسبت به هم‌جنسان خود مي‌شود، گاهي انگيزه کشيده شدن به اين انحراف‌ها مي‌گردد؛ به هر حال بايد به دقت مراقب اين گونه مسائل بود، و آلودگان را به سرعت نجات داد و از خدا دراين راه توفيق خواست.

همجنس‌گرايي چه در ميان مردان باشد (لواط) و چه در ميان زنان (مساحقه) از بدترين انحراف‌هاي اخلاقي است که سرچشمه مفاسد زيادي در جامعه خواهد بود. موضوع مهم اين است که بي بند و باري و تنوع‌طلبي بيمارگونه دنياي متمدن مادي، بسياري از پسران و دختران را به سوي اين انحراف بزرگ مي‌کشاند. نخست پسران را به لباس‌هاي جلف و زنانه و خودآرايي مخصوص و دختران را به لباس‌هاي پسرانه تشويق مي‌کند، و از اينجا انحراف و هم‌جنس‌گرايي آغاز مي‌شود، تا جايي که به زشت‌ترين اعمال در اين زمينه، شکل قانوني مي‌دهند و از هرگونه پيگرد و مجازات بر کنار مي‌مانند که قلم از شرح و وصف آن شرم دارد.[228]

5. پيامدهاي بهداشتي همجنس بازي

الف) شيوع بيماري هاي مقاربتي

«برخى پزشكان در رابطه با شيوع بيماري‌هاى آميزشى مى‏گويند علت اصلى انتشار و شيوع بيمارى‏هاى مقاربتى اساساً به روابط جنسى آزاد و هر چيز كه موجب بر هم خوردن كانون خانوادگى گردد، باز مي‌گردد.»

 دكتر «جان بيستون» نيز در همين رابطه مى‏گويد: «از قرائن به دست آمده ثابت مى‏شود كه اغلب بيمارى‏هاى آميزشى در نتيجه وجود روابط جنسى خارج از دايره ازدواج ]زنا[شيوع پيدا مى‏كند.»

 در بيست سال اخير دانشمندان به رغم كشف پني‌سيلين (Penicillin) و پايين آمدن آمار مبتلايان به اين بيمارى‏ها، به خطر بزرگى كه از اين جهت متوجه بشريت است، پى بردند، از اين رو در سال 1964 به تشكيل يك سمينار بزرگ جهانى با حضور 1500 متخصص از 50 كشور در آمريكا براى بحث پيرامون بيمارى‏هاى مقاربتى اقدام کردند و همة مطالب و مقالات ارائه شده در اين سمينار را در كتابى به نام «عمل كرد سمينار جهانى بيمارى‏هاى مقاربتى» جمع‌آورى و منتشر نمودند. از بررسى‏هاى ارائه شده در اين سمينار مشخص گرديد كه نسبت بيمارى‏هاى مقاربتى در فاصله زمانى 1950ـ1960 در 71 كشور از مجموع 105 كشور مورد مطالعه، افزايش يافته كه اغلب اين كشورها را كشورهاى اروپايى تشكيل مى‏دهند؛ يعنى از مجموع 20 كشور اروپايى در 19 كشور آن بيمارى‏هاى مقاربتى افزايش يافته بود. كم‌ترين ميزان رشد اين بيماري‌ها در كشورهاى شرق مديترانه بود كه از مجموع 12كشور فقط در 6 مورد آنها افزايش بيمارى‏هاى مقاربتى وجود داشت.

 در همين سمينار مشخص گرديد كه موارد ابتلا به سيفليس در آمريكا در سال 1957 در مجموع 7600 مورد بوده كه اين رقم در سال 1961 به 20800 مورد رسيد؛ يعنى تقريباً ظرف فقط چهار سال، سه برابر شده بود و اين بسيار وحشتناك است. اما موارد ابتلا به سوزاك فقط در كشور آمريكا به تنهايى به يك ميليون مورد در سال مى‏رسد. آمار تخمين مبتلايان به سيفليس در سر تا سر جهان در سال 1953 به 20 ميليون نفر مى‏رسيد.[229]

ب) سست شدن عضلات مقعد و از دست دادن کنترل قضاي حاجت، از اين رو، ممکن است مدفوع شخص بدون اراده از او خارج شود.

ج) انعکاس رواني و تحت تاثير قرار گرفتن شخص (مفعول مرد) به طوري که تصور کند که مرد نيست و همين مسأله باعث ايجاد اختلالاتي در رفتار وي مي‌گردد و دچار بيماري‌هاي رواني مي‌شود که از مهم‌ترين اين بيماري‌ها مي‌توان به بيماري‌هاي مازوفيسم و ساديسم را نام برد.

د) ‌از هم پاشيدن کانون خانواده به دليل عدم تمايل مرد به آميزش با همسر خود.

هـ ) پيدايش ناراحتي‌هاي رواني بين زن و شوهر.

و) پيدايش و رشد بيماري ايدز در اثر لواط[230].


 

راهکارهاي سالم‌سازي ارتباط دختر و پسر چيست؟

˜پاسخ

سالم‌سازي ارتباط دختر و پسر وابسته به تقويت مباني اخلاقي و اعتقادي است که طرفين (دختر و پسر) با تقويت اين دو مبنا مي‌توانند ارتباط سالمي در جامعه اسلامي داشته باشند.

در صورت عدم تحقق مباني پيش گفته و ضرورت ارتباط طولاني مدت، راهکار شرعي، ايجاد عقد موقت است[231].

توضيح راهکارها

1. تخلق به اخلاق معاشرت که در زمينه‌هاي زير توصيه مي‌گردد:

الف) حيا

از اميرالمومنين علي7نقل شده است که حيا موجب پيدايش هر زيبايي است[232]؛ بنابراين، براي زيبا شدن هرچه بيشتر زندگي و جلا بخشيدن به روابط و معاشرت، به کار بردن اين مفهوم راهگشاست. شرم و حيا به معناي خودداري از حرکت و عملي است که انجامش مورد سرزنش و ملامت باشد. و در اين مورد خاص حالتي بسيار با ارزش و مانعي فوق العاده مهم در برابر گناه و کيفيتي قابل توجه است. بي‌ترديد کسي که به خداوند ايمان دارد و از قيامت و حوادث آن بيمناک است، چه در آشکار و چه در پنهان از اين‌که در محضر پروردگار به گناه و معصيت دست بزند، حيا و شرم مي‌کند و در نهايت با کمک و ياري اين حالت نفساني، به سوي گناه گام بر نمي‌دارد.

پيامبر اسلام9فرمود:اما حيا، حقيقتي است که امور و خصلت‌هايي از آن منشعب مي‌شود؛ مانند نرم خويي، مهرباني، آگاهي و توجه به مراقبت خدا در پنهان و آشکار، سلامت نفس، دوري از گناه و شر، خوش‌رويي، بزرگواري و بلندي نظر،‌ پيروزي، نام نيک در ميان مردم...؛ اين‌ها خصلت‌هايي است که خردمند به وسيله حيا به آن‌ها مي‌رسد؛ پس خوشا به حال کسي که خيرخواهي خدا را بپذيرد و از رسوايي‌اش در محضر حق بترسد[233].

از رسول گرامي اسلام9نقل شده است که مانند پيامبران باقي نمي‌ماند مگر سخن مردم که اگر حيا نکني هر کاري انجام خواهي داد[234].

اين سخن رسول خدا که بيانگر و مؤيد ضرب‌المثل معروف عرب است، روشنگر اين واقعيت مي‌باشد که حيا جوهرة هر خوبي است؛ زيرا اگر انسان به مرتبه‌اي برسد که هرچه بخواهد انجام بدهد، از مرتبة انسانيت خارج مي‌شود و آنچه در اين راستا پيشگير، مانع و همچون سدي است در برابر تمايلات انساني، حياء و شرم مي‌باشد.

همچنين از اميرالمومنين علي7نقل شده است که عاقل‌ترين مردم با حياترين آن‌هاست[235].

نقش حيا در سالم سازي روابط به گونه‌اي پر اهميت است که بدون آن حتي ايماني وجود ندارد[236] و جايي که ايمان وجود نداشته باشد، رابطه معنا ندارد و براي ايجاد يک ارتباط خوب و شايسته، حيا ضرورت دارد.

ب ـ رعايت حجاب شرعي

 دختر در ارتباط با پسر بايد مراقب حريم خود باشد و در پاسخ بي‌حيايي او خود را در دژ مستحکم حجاب بپوشاند؛ زيرا پوشش کامل همچون سدي مي‌تواند جلوي روابط ناسالم را بگيرد و روابط سالم را تقويت کند؛ البته از نظر روابط اجتماعي ثابت شده است که افراد بي‌حيا نسبت به افراد محجب و پوشيده مراقب اعمال خود هستند و آن گاه بي‌حيايي خود را ظاهر مي‌سازند که از طرف مقابل نيز بي‌حيايي ببينند. استاد شهيد مرتضي مطهري در اين زمينه مي‌نويسد: نبودن حريم ميان زن و مرد و آزادي معاشرت‌هاي بي‌بند و بار، هيجان‌ها و التهاب هاي جنسي را افزايش مي‌دهد و تقاضاي سکس را به صورت يک عطش روحي و يک خواست اشباع نشدني در مي‌آورد. غريزه جنسي غريزه‌اي نيرومند، عميق و دريا صفت است، هرچه بيشتر اطاعت شود سرکش‌تر مي‌گردد؛ همچون آتش که هرچه به آن بيشتر خوراک بدهند، شعله‌ورتر مي‌شود[237]...»

ضرورت حجاب و پوشش در مورد زن جاي هيچ شک و ترديدي نيست، ولي آنچه در سالم‌سازي روابط کمک مي‌کند، افزون بر پوشش زن، پوشش مرد است.

درست است که مردها وظيفه دارند تنها شرمگاه (از ناف تا زانو) خود را بپوشانند، ولي مرحوم صاحب عروة‌الوثقيمسأله  را اين گونه مطرح مي‌کند: «بر مردان پوشش واجب نيست، مگر در عورت؛ اما اگر علم داشته باشيم که زنان عمداً به بدن ما نگاه مي‌کنند، پوشش از باب حرمت تعاون بر اثم واجب است[238]. به اين معنا که اگر مرد برهنه ظاهر شود؛ در صورت نگاه زنان به او مقدمات گناه فراهم مي‌شود.»

اگر مردي با قصد به حرام انداختن زن بدون لباس بيرون بيايد، کمک به گناه صدق مي‌کند؛ زيرا قصد وقوع گناه توسط زنان را نموده و اين کار کمک به انجام دادن گناه است، ولي اما اگر چنين قصدي نداشته باشد و فقط احتمال داشته باشد از عدم پوشش وي عده‌اي به گناه بيفتند، کمک به گناه صدق نمي‌کند.

اما آنچه در سالم‌سازي روابط دختر و پسر مطرح مي‌باشد، پوشش طرفين است؛ آن‌جا که دختر و پسر با هم معاشرت دارند، بايد تمامي مقدمات احتمالي وقوع گناه از جمله برهنه بودن مرد برداشته شود و مرد با ظاهري محجوب حاضر شود و البته حجاب مرد ارتباطي کامل و استوار با حيا دارد که پيش‌تر از آن ياد شد.

ج) عفت چشم و چشم پوشي

نگاهي شهوت آلود به جنس مخالف تنها به زن و شوهر اختصاص دارد و هيچ زن و مرد ديگري نمي‌توانند چنين نگاهي به يکديگر داشته باشند.

نگاه بدون قصد شهوت به غير از دست و صورت زن نامحرم حرام است. در مورد نگاه کردن به دست و صورت زن نامحرم[239] صاحب عروة‌الوثقي و حضرت امام مي‌فرمايند: احتياط در اين است که نگاه کردن جايز نباشد[240].

افزون بر اين، آگاهي از آثار وضعي نگاه به نامحرم مي‌تواند گام مؤثري در تقويت اين راهکار باشد. از امام صادق7روايت شده است: «نگاه، تيري است از تيرهاي زهرآگين شيطان؛ کسي که براي خداوند متعال نگاه را ترک کند، خداوند عزوجل آرامشي همراه با ايمان به او مي‌چشاند.[241]

از سوي ديگر توجه به آثار فراوان چشم پوشي، خود راهکاري است براي سالم‌سازي ارتباط دختر و پسر که تنها به يک نمونه اشاره مي‌شود. از امام صادق7روايت شده است: «هر کس زني را ببيند و چشمش را به آسمان بياندازد يا آن را برگرداند، به زودي خداوند مزة ايمان را به او خواهد چشاند.[242]»

د) تقويت اعتقاد به مبدأ و معاد

امام خميني;در کلام نغز و شيوايي که برگرفته از آيات و روايات است، مي‌فرمايند: «عالم محضر خداست، در محضر خدا معصيت نکنيد.»

تمام هستي (عالم) به صورت يک مجموعه واحد محضر و دفتر دادگاه است و قاضي اين دادگاه نيز حاضر است؛ اعتقاد به وجود خداي متعال و نظارت دائمي او و همچنين اعتقاد به روز رستاخيز از مهم ترين راهکارهاي سالم سازي ارتباط دختر و پسر است. در اين زمينه، اشاره به ارتباط حضرت يوسف7و زليخا مي‌تواند راه‌گشاي بسياري از مسايل پيش آمده براي جوانان باشد. حضرت يوسف7در پاسخ افزون طلبي زليخا به او يک جمله گفت: «معاذ الله»؛ « و آن [زنى‏] كه آن (= يوسف) در خانه‏اش بود، از وجودش تمنّاى كامجويى كرد؛ و همه درها را محكم بست و گفت: «بيا (كه من آماده) براى تواَم!» (يوسف) گفت: «پناه بر خدا! در حقيقت او پرورش‌دهنده من است؛ جايگاه مرا نيكو داشت؛ (پس خيانت به او ستمكارى است و) قطعاً ستمكاران رستگار نمى‏شوند.»[243]

پيام‌هاي هشدارآميز داستان يوسف و زليخا

1. پسرهاي جوان که در خانه‌هاي زنان کم‌تقوا و نامحرم هستند، تنها نباشند؛ زيرا باب مراوده باز مي‌شود.

2. گناهان بزرگ با مراوده و نرمش شروع مي‌شود.

3. حضور زن و مرد، پسر و دختر در فضاي در بسته، زمينه را براي گناه فراهم مي‌کند.

4. عشق در اثر مراوده و به تدريج پيدا مي‌شود، نه به صورت دفعي و يک باره؛ بنابراين از معاشرت‌هاي طولاني مدت تا حد امکان پرهيز شود.

5. در برابر قدرت شهوت، همسر پادشاه نيز به زانو در مي‌آيد.

6. موقع هجوم حمله شيطان ياد خدا بهترين راهکار است.

7. ياد عاقبت گناه مانع ارتکاب آن است.

8. توجه به خدا مهم‌ترين عامل بازدارنده است.

9. يک لحظه گناه، انسان را از رستگاري ابدي دور مي‌سازد.

10. ضرورت شکر نعمت دهنده اقتضا مي‌کند گناه نکنيم[244].


 

نظر قرآن و روايات در مورد تفريح‌هاي‌ سالم، شادي و نشاط چيست؟

˜پاسخ

مفهوم‌شناسي

«تفريح» به معاني شادماني نمودن، شادي کردن، شاد کردن، شادمان ساختن[245]، فعاليت غيرجدي به قصد سرگرمي، وقت گذراني رفع خستگي[246]آمده است. تفريح سالم، يعني تفريح بي‌عيب، بي‌گزند، درست و صحيح[247]، و تفريحات سالم به تفريحاتي گفته مي‌شود که از نظر اخلاقي و اجتماعي زيان‌آور نباشند.[248] شادي يعني خوشحالي و شادماني[249]، دوري از غم و اندوه، خوشحالي و سرور[250].

نشاط به معناي سبکي و چالاکي يافتن براي اجراي امور[251] و به معناي شادي، خوشي و سرزندگي[252] است.

تقسيم‌بندي

در يک تقسيم‌بندي کلي، آنچه به معناي تفريح مورد بررسي قرار مي‌گيرد، به دو دسته تقسيم مي‌شود:

1. تفريح سالم؛  2. تفريح غيرسالم.

انواع مختلف تفريح، براساس به کارگيري اسباب و وسايل ايجاد شادي و خوشحالي، و نتايج آن، مي‌تواند براي انسان مفيد و يا مضر باشد؛ و همين تفاوت در اسباب و نتايج است که تفريح را به آن دو قسم عمده تقسيم مي‌کند.

نياز به شادي و تفريح

دربارة ضرورت تفريح و نياز انسان به خوشحالي و شادابي، مطالب فراواني بيان شده است.[253] همچنان‌که بدن انسان نياز به مواد غذايي سالم دارد، روح و روان آدمي نيز اين نياز را دارد. تشويش، نگراني و اضطراب در زندگي مانند تب، لرز، سر درد و هزاران درد جسمي ديگر است که افزون بر تحليل و از بين بردن توان جسمي، کاهش عمل کرد اجتماعي فرد را نيز در پي دارد. در روايات نسبت به نکوهش حزن و اندوه مطالبي به اين شرح وارد شده است:

1. از امام علي7روايت شده است که: حزن و اندوه نصف پيري و درهم شکستگي است.[254]

2. غصه و اندوه بدن را آب مي‌کند.[255]

3. از حضرت عيسي7روايت است: کسي که حزن و اندوه او زياد باشد، بدنش مريض است (مريض مي‌شود).[256]

4. از امام صادق7روايت شده است:

اندوه‌ها و غصه‌ها بيماري‌ قلب است؛ همان گونه که امراض، دردهاي بدن و جسم هستند.[257]

همچنين در آيات و روايات، راهکارهاي مبارزه با پديده‌ اندوه ارائه شده است؛ براي مثال، خداوند متعال مي‌فرمايد:

«آگاه باشيد! که دوستان خدا، هيچ ترسي بر آنان نيست، و نه آنان اندوهگين مي‌شوند.»[258]

ايمان به خدا و ارتباط با او، اندوه را از دل برطرف مي‌کند و اين، بهترين راهکار برطرف کردن حزن و اندوه و جايگزين کردن شادي است. از رسول گرامي اسلام روايت شده است:

خداي متعال به واسطة حکمت و فضلش، راحتي، آسايش و خوشحالي را در يقين و رضا و غم و اندوه را در شک قرارداده است.»[259]

خوشحالي و آسايش نشان دهندة يقين و رضاست و يقين و رضا بالاترين مراتب ايمان است؛ بنابراين، پرداختن به مقولة تفريح، براي تعالي روح در راستاي تعاليم قرآني و رسيدن به سعادت نهايي،[260] نه تنها کار بيهوده‌اي نيست، بلکه از ضروريات مباحث اخلاقي و اسلامي است.

در فرهنگ غني اسلام که برگرفته از دو سرچشمه‌ي نوراني کتاب (قرآن) و اهل بيت:است[261]، هرچند به طور صريح واژه «تفريحات سالم» نيامده است ولي با دقت و بررسي آيات، روايات و دستورهاي اسلام در مي‌يابيم که مجموعه‌ دين براي زندگي با کرامت انسان[262] تدوين شده و کرامت انسان در گروِ برخوردار بودن از روح سالم و جسم سالم است. در يک کلمه، «دين» راه و روش چگونه زندگي کردن را به ما مي‌آموزد. که با به کارگيري اين مجموعه دستورها، مي‌توان سلامت کامل جسمي و روحي خود را تضمين کرد.[263]

در اين ‌جا سخنان آيت الله شهيد دکتر بهشتي را با عنوان «اسلام دين نشاط است،[264] نه اندوه» از نظر مي‌گذرانيم:

«براساس برخي از حکايات صوفيانه که ارتباط چنداني با قرآن‌کريم ندارد، قرن‌هاي متمادي، تفريح و شادي را نقطه ضعف معرفي مي‌کردند؛ مثلاً به ما مي‌گفتند: قرآن مجيد مي‌فرمايد: «و بايد کم بخنديد و بسيار گريه کنيد.»[265] از ظاهر اين آيه بدون توجه به شأن نزول و مراد اصلي آيه چنين تلقي مي‌شود که «بايستي فراوان گريه کرد و اندک خنديد.»

و عده‌اي با اين آيه مردم را از خنداندن و خنديدن منع مي‌کردند؛

اما اگر در همين يک آيه دقت کنيم، مطلب را درست بر خلاف مفهوم ظاهري به دست مي‌آوريم؛ مطلب از اين قرار است که پيغمبر9دستور مبارزه عليه کفار و مشرکين را صادر کرده بود، وقتي کاروان نظامي حضرت به سوي مبارزه حرکت کرد، عده‌اي از فرمان بسيج خدا و پيامبر9تخلف کردند، اين آيات مي‌گويد: لعنت خدا بر کساني باد که ديدند پيامبر با مسلمانان به ميدان نبرد مي‌رود اما باز هم زندگي دوستي آن‌ها را وادار کرد از فرمان خدا و رسولش تخلف کنند. لعنت خدا بر آن‌ها باد! محروم باد اين گروه از رحمت حق و به عنوان يک نفرين مي‌گويد: از اين پس اين گروه نافرمان، کم بخندند و زياد بگريند؛ خنده در زندگي آن‌ها کم باد و گريه در زندگي آن‌ها فروان باد!

آيا از اين آيه فهميده نمي‌شود که اسلام دين نشاط است و زندگي توأم با گريه و زاري و ناله، خلاف رحمت و نعمت خداست؟!

تفريح سالم يکي از نيازهاي زندگي انسان است، نه فقط به عنوان تجديد قوا، بلکه اصولاً به عنوان يکي از نيازهاي اصلي، مثل نياز به مواد غذايي، يک نياز طبيعي است. خداي آفريدگار طبيعت و نظام طبيعت، خواسته است آدمي با احساس احتياج به تفريح، همواره نشاط زنده ماندن و زندگي کردن داشته باشد. خداي متعال به پيامبرش مي‌فرمايد: «[اى پيامبر] بگو: «چه كسى زيور[هاى‏] الهى را كه براى بندگانش پديد آورده، و روزى‏هاى پاكيزه را حرام كرده است؟!» بگو: «اين [ها] در زندگى پست (دنيا)، براى كسانى است كه ايمان آورده‏اند؛ (اگر چه ديگران نيز از آنها استفاده مى‏كنند،) در حالى كه در روز رستاخيز مخصوص (مؤمنان) خواهد بود.» اين‌گونه آيات (خود) را براى گروهى كه آگاهند، شرح مى‏دهيم.»[266] اين آيه از محکمات قرآن است که در سال‌هاي آخر بعثت و هجرت نازل شده است.

مي‌گويد:‌اي پيغمبر، در برابر کساني که بسياري از مواهب زندگي را حرام مي‌شمردند، اعلام کن و بگو چه کسي زينت و آرايش و زيبايي‌هايي را که خداوند از درون طبيعت براي بندگانش بيرون کشيده، حرام کرده است؟ چه کسي روزي‌هاي پاک، مواهب پاک، مواهبي را که انسان از آن‌ها لذت مشروع و صحيح مي‌برد، حرام کرده است؟ بگو اين مواهب، اين روزي‌هاي پاک، اين زيبايي‌ها، براي مردم با ايمان در همين زندگي دنياست. در زندگي جاويد و آخرت هم همين زيبايي‌ها و همين مواهب براي مردم با ايمان است با يک تفاوت که در اين دنيا، زيبايي‌ها به زشتي‌ها آميخته و آلوده است.

شادي‌ها به غم آميخته است، ولي در دنياي ديگر اين زيبايي‌ها و مواهب پاک براي مردم با ايمان به صورت خالص وجود دارد.

از اين آيه مي‌فهميم اسلام به بهره‌مند شدن از زيبايي‌ها، مواهب زندگي و عوامل نشاط‌آور اهميت مي‌دهد. طبيعي است که در اين دنيا، خدا نشاط و شادي را با غم همراه قرار داده است، نشاط و شادي خالص، در دسترس هيچ کس نيست، ولي در حدودي که قوانين و حق و عدالت اجازه مي‌دهد مردم با ايمان از آن بهره‌مند شوند و مال آنهاست.

بيش از چند صد آيه از قرآن کريم، مردم مسلمان را به ايمان و راستي و درستکاري دعوت مي‌کند و به آن‌ها مي‌گويد: اگر در اين دنيا براساس صحيح زندگي کرديد، با عدالت، با پاکي و درستي، با ايمان صحيح، حرکت کرديد آن وقت به شما بهشت مي‌دهيم.

بهشت چيست؟

قرآن در ترسيم بهشت مي‌گويد: بهشت يک زندگي سراسر نشاط، بهره‌مند از تمام زيبايي‌هاي خالص و پاک مي‌باشد. باغ، ميوه، گل، جوي روان، آب‌هاي زلال، بهترين همسران، بهترين پذيرايي‌ها، بهترين تخت‌ها، زيباترين بسترها[267] و (فِيهَا مَاتَشْتَهِيهِ الْأَنفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ)[268]هر چه را خودشان بدان ميل کنند و چشم‌ها لذت ببرند در آن (بهشت موجود) است. اسلام دين فطرت است[269] و ارتباط فطرت با نشاط و شادابي بسيار زياد است.

مولا علي7روزي به خانه يکي از دوستانش قدم نهاد. ديد خانه وسيعي دارد. به او فرمود: هان! در اين دنيا چنين خانه وسيعي مي‌خواهي چه کني؟ آيا در روز قيامت بدين خانه محتاج‌تر نبودي ـ اول امام اين مطلب را مي‌گويد ـ بعد براي اين‌که آن فرد اشتباه نکند، فرمود: هان! اشتباه نکن تو با داشتن همين خانه وسيع مي‌تواني در همين دنيا آن را براي آخرت به کار بگيري، از مهمانان پذيرايي کني، صله رحم کني اين خانه را پايگاه اجتماعات براي تلاش در راه حق و عدالت قرار بدهي. دوست امام ديد که نه، مطلب آن طور که او خيال مي‌کرد که امام مي‌خواهد به او زاهدمنشي و ترک دنيا تلقين بکند، نيست، بلکه مي‌خواهد بگويد يادت باشد که خانه فقط براي کامروايي نيست، چيزهاي ديگر هم بايد باشد. عرض کرد: يا علي، برادر من را نصحيت کن، امام فرمود: موضوع چيست؟ گفت: برادرم لباس‌هاي پشمينه مي‌پوشد، خانه را رها کرده و رفته در يک گوشه‌اي مي‌گويد: «من بايد عبادت کنم.» نه به زنش مي‌رسد نه به فرزندش، امام فرمود: به او بگو نزد من بيايد. وقتي آمد، امام به او پرخاش کرد و فرمود: هان! تو چه خيال مي‌کني؟ چه گماني درباره خدا مي‌بري؟ آيا فکر مي‌کني که خدا اين همه مواهب را در اين دنيا آفريد و حلال کرده ولي بعد از آفريدن و حلال کردن، دلش مي‌خواهد ما به آن‌ها پشت پا بزنيم؟

آن مرد عرض کرد پس چرا شما اينگونه زندگي مي‌کنيد؟ لباس شما از من خيلي خشن‌تر است. خوراکت از من خيلي ساده‌تر است. بي‌اعتنايي‌ات به مواهب زندگي از من خيلي بيشتر است. مولا فرمود: مطلب بر تو اشتباه نشود، حساب من از حساب تو جداست، من زمامدار امت اسلام هستم که واجب است زندگي‌شان هم سطح بينواترين مسلمانان باشد.»[270]

نمودهاي تفريح‌هاي سالم در دستورهاي اسلام

با جستجو در آيات و با دقت در روايات و دستورهاي ديني مي‌توان به اين حقيقت پي برد که دين اسلام به چه ميزان، اين مسأله را مورد تاکيد قرارداده است. برخي از اين دستورهاي ديني که هدفي جز تأمين سلامت روحي و جسمي انسان را تعقيب نمي‌کنند، از قرار ذيل است:

1. ورزش و مسابقه

(أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدَاً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ).[271] در قرآن کريم در داستان حضرت يوسف و يعقوب آمده است: آن گاه که فرزندان او خواستند يوسف را از ايشان جدا کنند، ورزش را بهانه کردند و گفتند: «فردا او را همراه ما بفرست تا ورزش و بازي کند و ما هم يقيناً از او محافظت مي‌کنيم.»[272] و اين بهانه‌هايي بود که حضرت يعقوب در برابر آن سکوت اختيار کرد، سکوتي که علامت رضايت و بيانگر تأييد اين کار است.

نقل تاييدآميز بازي و ورزش يوسف در داستان او، و نيز تاکيد بر ورزش و مسابقات در روايات[273] و سفارش‌هاي فراوان در خصوص ورزش‌هايي که پيش از همه نشاط‌آور و مفرّح است[274]، خود مي‌تواند دليلي بر تأکيد دين اسلام بر تفريح‌هاي سالم باشد.

افزون بر اين، قرآن‌کريم از دو پيامبر به خاطر ويژگي «قوت» و «نيروي بدني» تعريف و تمجيد مي‌کند؛ يکي از طالوت[275] و ديگري از حضرت موسي در جريان کمک کردن او به دختران شعيب[276] که همگي نشان‌دهنده‌ توصيه به قدرتمند شدن در پي‌تلاش و کوشش است.

ورزش‌هاي سوارکاري، تيراندازي و شناسه ورزش مورد تاکيد اسلام است که فرح بخشي اين سه در ميان رشته‌هاي فراوان ديگر بر اهل فن
پوشيده نيست.

2. صله رحم و ديد و بازديد

نشست و برخاست با يکديگر، به ويژه اقوام و خويشان، يکي از بهترين انواع تفريح‌هاي سالم است. اين عمل آن چنان مورد تأکيد است که روايات فراوان و نيز آياتي در اين زمينه وارد شده است. خداوند متعال در آيات مختلف اين حقيقت را اينگونه بيان مي‌کند:

«و به پدر و مادر، و نزديكان و يتيمان و بينوايان نيكى كنيد و با مردم نيكو سخن گوييد.»[277] «و (بيان) راه معتدل و راست بر عهده خداست، و برخى از آن (راه‏ها) كژ است؛ و اگر (بر فرض خدا) مى‏خواست حتماً همه شما را (به اجبار) راهنمايى مى‏كرد.»[278]

از امام صادق7در تفسير آيه‌ 19 سوره‌ رعد نقل شده است که آنچه خدا به آن فرمان داده که آن پيوند را قطع نکنيد، «صله رحم» است[279].

 همچنين از رسول خدا9روايت شده است: «زودترين خير از نظر ثواب صله رحم است.»[280] از امام باقر7براي صله رحم آثاري نقل شده است که به قرار ذيل است:

1. اعمال را پاکيزه مي‌کند.

2. اموال را زياد مي‌کند.

3. بلا را دفع مي‌کند.

4. حساب را آسان مي‌کند.

5. اجل را به تأخير مي‌اندازد.[281]

از رسول خدا9روايت شده است: کسي که برادر مؤمنش را در منزل او بدون حاجت و درخواست زيارت کند، خداوند نام او را از زيارت‌کنندگان خودش مي‌نويسد و واجب است بر خدا که زائر خود را گرامي بدارد.[282]

3. اطعام و پذيرايي از مهمان

خوردن و آشاميدن و خوراندن و نوشانيدن و ميهماني از موضوعات مورد تأکيد اسلام است. قرآن‌کريم در داستان حضرت ابراهيم7، به ميهماني او و غذاي فراواني که آماده کرد (گوساله بريان شده)[283] و نيز ميهماني در منزل پيامبر اسلام اشاره کرده است.[284] ميهماني کردن که نقش بسزايي در ايجاد شادي در دل مردم دارد، مورد تأكيد دين اسلام است. از اميرالمؤمنين علي7نقل شده: «لذت كريمان در خوراندن است و لذت لئيمان در خوردن.»[285]

و همچنين از ايشان نقل شده است: «قوي كردن و توانمند سازي اجسام با غذا خوردن است و توانمندسازي روح با غذا خوراندن مي‌باشد.»[286]

4. سير و سفر و گردش

سير و سفر و گردش و استفاده از مناظر زيباي طبيعت، آبشارها، کوه‌ها، درياها و آثار باستاني دشت‌ها و حتي کوير مورد سفارش دين اسلام است، تا آن‌جا که سير و سفر را مقدمه‌ علم‌آموزي و عبرت‌اندوزي مي‌داند: (سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ)[287]

و از رسول اکرم روايت شده است که مي‌فرمايد: «مسافرت کنيد تا صحت يابيد و غنيمت به دست آوريد.»[288]

5. استفاده از مظاهر زيباي موجود در طبيعت:

قرآن کريم مي‌فرمايد: «و در آنها براى شما زيبايى است، آنگاه كه [آنها را] از چراگاه بر مى‏گردانيد و هنگامى كه (صبحگاهان) به چراگاه مى‏فرستيد.»[289]

صبح هنگام و عصرگاهان مواقعي است که انسان نياز به آرامش روحي دارد. صبح گاهان، آن‌گاه که قصد شروع فعاليت روزانه را دارد و عصرگاهان، آن هنگام که نيازمند رفع خستگي تلاش روزانه است. قرآن مجيد براي کساني که در صحرا زندگي مي‌کنند و از نعمت آب و هواي پاک و زندگي در طبيعت بهره‌مند هستند، توصيه مي‌کند که به چارپاياني که خدا به شما عنايت کرده بيشتر توجه کنيد که موقع رفتن و برگشتن آن‌ها، زيبايي و حسن نظر وجود دارد. خداوند به چنين مردمي توصيه کرده براي آرامش اعصاب و تفريح به چارپايان نگاه کنند و از نگاه به آنان لذت ببرند؛ حال آيا جا دارد بگوييم خدا مردمي را که هر روز با دود و دم و سر و صدا همنشين هستند از اين نعمت و از ساير تفريح‌ها منع کرده باشد؟! هرگز چنين نيست و انسان‌هاي شهرنشين نيز بايد از اين مواهب براي تأمين بهداشت روان و جسم و تفريح بهره گيرند و اين نيز توصيه‌اي است براي رفتن به دل طبيعت و تماشاي آن مناظر زيبا.

آيات ديگري نيز از جمله توصية توجه به گياهان زيبا (حج/5)، آب‌هاي روي زمين (کهف/ 7)، زينت آسمان‌ها در شب (صافات/6 و فصلت/12 و ملک/5 و حجر/16 و ق/ 6) و... بيانگر بهره‌برداري و لذّت از مواهب الهي است که در طبيعت وجود دارد.

6. خودآرايي و رسيدگي به سر و وضع و لباس

انسان چون مي‌خواهد براي عبادت و حضور در مسجد از منزل خارج شود، به سفارش خداوند لازم است خود را زيبا کرده و زينت‌هاي خود را بردارد. (يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ)[290]همچنين جواز استفاده از زينت‌هاي خدا و طيبات رزق در آيه بعد صادر شده است[291] و به طور کلي هر زيبايي که در روح و روان انسان و ديگران تأثير مثبت‌‌گذارد، مورد تأييد آيات و روايات فراوان مي‌باشد.

از امام صادق7روايت شده است: «بپوشيد و زينت کنيد (خود را بيارائيد) که خداوند زيباست و زيبايي را دوست دارد (اما اين زينت و خود آرايي) بايد از راه حلال باشد.»[292]

7. استفاده از لذات حلال در مسائل زناشويي

يکي ديگر از تفريح‌هاي سالم که ضرورت آن نمي‌توان مورد شک قرار داد، بهره‌برداري جنسي مشروع و قانوني است که در آيه‌ 58 سوره‌ نور در قالبي زيبا و کنايي بيان شده است:

«اي کساني که ايمان آورده‌ايد! بايد کساني (از بردگان) که مالک
شده‌ايد و کساني (از کودکان) که به بلوغ نرسيده‌اند، در سه مرتبه از شما
رخصت بگيرند: پيش از نماز صبح، و هنگام نيم روز که لباس‌هاي رسمي خود را فرو مي‌نهيد، و بعد از نماز عشا، ]اينها[سه (وقت مخصوص) امور جنسي شماست كه بعد از آن (زمان‌ها هيچ گناهي بر شما و بر آنان نيست (كه بدون (اجازه) رخصت وارد شوند؛ چرا كه) برخي از شما بر (گردن برخي ديگر) از شما مي‌چرخيد، اين گونه خدا آيات را براي شما روشن بيان مي‌كند و خدا داناي فرزانه است.»

در طول شبانه روز براي بهره‌برداري از لذّت‌ها سه وقت مخصوص وجود دارد، به گونه‌اي كه ورود اطفال غيربالغ ممنوع شمرده شده است، و افراد بالغ نيز كه هيچ گاه بدون اذن وارد نمي‌شوند؛ زيرا در آيه‌ي بعد مي‌فرمايد: «هنگامي كه كودكان شما به بلوغ مي‌رسند، پس بايد (در همه اوقات براي ورود به اتاق خصوصي پدر و مادر) رخصت بگيرند، همان‌‌گونه كه كساني (از بزرگسالان) كه پيش از آنان بودند، رخصت مي‌گرفتند.»[293]

از رسول گرامي اسلام9نقل شده است: هر كار بيهوده‌اي از انسان مؤمن باطل است، مگر در سه چيز: تربيت و تعليم اسب (سواركاري) و تيراندازي و بازي با همسر كه اين سه چيز حق است.

8. کار، بالاترين تفريح[294]

اين سخن كه از امام علي7روايت شده است، راهي نوين در تفريحات سالم مي‌گشايد كه انسان اوقات فراغت خود را با كارهاي مفيد (مثل صنايع دستي و...) پر كند.

نتيجه‌گيري

دين اسلام نظر روشني درباره‌ي تفريح‌هاي سالم دارد و با سفارش به تقويت قواي جسمي و روحي،[295] انسان را در راه مبارزه با دشمنان ظاهري و باطني، آماده مي‌سازد؛ تا راه براي رسيدن به کمال نهايي و سعادت ابدي از مسير همين دنيا فراهم آيد.

افزون بر اين، غني سازي اوقات فراغت و اشتغال دائم به کارهايي از اين قبيل، مانع از هجوم وسوسه‌هاي شيطاني است؛ زيرا شيطان به دنبال فرصت مناسب مي‌گردد تا انسان را به گونه‌اي فريب دهد و به هدف اصلي خود يعني «سقوط معنوي انسان» برسد.



فصل چهارم: ازدواج



 

نظر قرآن درباره خواستگاري و مقدمات آن چيست؟

˜پاسخ

درآمد

 در آغاز گسترش جامعة انساني، مسأله روابط ميان پسر و دختر در جوامع مطرح بوده است و اين چيز تازه‌اي نيست، ليكن در دوران توسعه ‌سياسي، اجتماعي و ظهور رسانه‌هاي ارتباط جمعي، سمعي و بصري،‌ اين مسأله شكل ديگري به خود گرفته‌ و با نگرشي نو دوباره مطرح شده است، به ويژه كه در محيط‌هايي مانند دانشگاه،‌ سينماها، پارك‌ها، ‌خيابان‌ها و مانند آن‌ها كه نمود بيشتري پيدا مي‌كند، اين مسأله مي‌تواند بيش از پيش مورد توجه قرار گيرد.

بر اين اساس، اگر بخواهيم در اين زمينه موفقيتي داشته باشيم و تا حدي دغدغة خاطر خود را برطرف نماييم،‌ مي‌بايد راهكار‌هاي درست را بيابيم و الگوي مناسب با فرهنگ جامعة اسلامي را به نسل جوان نشان دهيم. امري كه بايد گفت با همة اهميتي كه دارد و دل مشغولي را كه براي متوليان امور اجتماعي، فرهنگي و ديني فراهم كرده است، متأسفانه كم‌تر مورد توجه جدي قرار گرفته است.

به هر صورت، در اين نوشتار كوتاه تلاش برآن است تا از منظر قرآن به موضوع نگريسته و ديدگاه وحي طرح شود.

ديدگاه‌ها

در خصوص روابط دختر و پسر سه ديدگاه عمده ‌و يا به تعبير درست‌تر، سه فرض وجود دارد كه ضروري است اشارتي كوتاه به آن‌ها داشته باشيم.

1. آزادي ارتباط

بر پاية اين ديدگاه، دو جنس مخالف به هر نحو كه خواسته باشند، اعم از گفت و شنود ، مسافرت، رفاقت، تماس بدني و حتي كام گرفتن از يكديگر مي‌توانند با هم روابط داشته باشند، ‌به اين گمان كه هرگونه محدوديت باعث فزوني ميل و رغبت مي‌شود.

اين كه عامل رويكرد به اين نظريه چيست و مروج اين طرز تفكر كيست، بررسي جداگانه‌اي مي‌طلبد كه از حوصلة اين نوشتار خارج است، ولي به اجمال مي‌توان گفت: خواستگاه اين تز و مهد كنوني اين ارتباط افسار گسيخته، جهان غرب به خصوص آمريكا و اروپاي غربي است و معماران اصلي آن امثال «برتر‌اند راسل» و «فرويد» مي‌باشند.[296]

2. پرهيز از هر گونه ارتباط

مطابق اين ديدگاه، زن و مرد، پسر و دختر حق ندارند كم‌ترين ارتباطي با هم داشته باشند؛ خواه ارتباط مكالمه‌اي باشد يا مكاتبه‌اي و خواه با نگاه باشد يا در گفتار، و در نتيجه نبايد گذاشت اين دو جنس مخالف حتي در شعاع ديد و صداي يكديگر قرار گيرند.

اين نظريه بيشتر جنبه بهداشت اجتماعي ـ ديني دارد، و به عنوان راهكاري براي جلوگيري از فساد اجتماعي جامعه پيشنهاد مي‌شود.

3. ميانه روي

طبيعي است كه ميان دو ديدگاه افراط و تفريط همواره نظر سومي مطرح مي‌شود؛ زيرا آن دسته از انسان‌ها كه از انديشة متعادل برخوردارند، با نامعقول دانستن فرض اول، و ناممكن دانستن فرض دوم، راه سوم را بر مي‌گزينند، نقاط منفي هر دو ديدگاه را ناديده گرفته و نقاط مثبت هر دو را برمي‌گزينند.

ديدگاه قرآن

از آن‌جا كه قرآن كريم مبيّن عدل در تكوين، بيان كننده اعتدال در تشريع و بيانگر عدالت اخلاقي است، مي‌توان گفت: فرض اخير به ديدگاه قرآن نزديك‌تر بوده، و اين همان نظريه‌اي است كه در ادامة بحث بدان خواهيم پرداخت.


 

 اصول اوليه در نگاه و گفتگو  قبل از ازدواج چيست؟

˜پاسخ

براي دست‌يابي به موضع اسلام نسبت به نگاه و گفتگو در روابط پسر و دختر،‌ ابتدا لازم است اصولي كلي ترسيم شود،‌تا روشن گردد ا صل در نمادهاي روابط، جواز است يا ممنوعيت؟

اين اصول عبارت است از:

1. چشم و گوش و زبان، براي ديدن ، شنيدن و گفتن

شكي نيست كه وظيفة هريك از اعضاي بدن انسان  همان است كه دست قدرتمند آفرينش آن را برايش معين كرده است، و وظيفة اصلي، اين سه عضو مهم منهاي برخي وظايف ديگر، نيز همان است كه براي آن‌ها مقرر شده است، چشم براي ديدن، گوش براي شنيدن و زبان براي گفتن؛ پس نبايد آن را تعطيل كرد و يا از آن‌ها كاري خواست که از عهدة آن‌ها بر نمي‌آيد.

2. افزايش آگاهي و شناخت

بديهي است كه نگاه، گفتن يا شنيدن براي افزايش شناخت و آگاهي انسان است. نگاه به مظاهر طبيعت، انسان را به شناخت هر‌چه بيشتر چيزها مي‌رساند، و به اصطلاح فرهنگ ديني، او را به ياد آفريننده و سازندة آن مي‌اندازد، و سر انجام كارايي و انواع بهره‌دهي آن را تداعي مي‌نمايد. گفتگوي انسان‌ها نيز براي انتقال معلومات، كسب آگاهي،‌ بيان نيازمندي‌ها و آموزش است.

قرآن كريم نيز اين اصل را مورد تأكيد قرار داده، و به چشم و گوش به ديدة ابزار شناخت نگريسته است؛ چشم را وسيلة ديدن آيات تكويني، و گوش را وسيلة شنيدن آيات تشريعي، و زبان را وسيلة تشريح و تفسير هر دو قرار داده است.

3. انسان مظهر آيات الهي

وجود جسماني و روحاني انسان به عنوان يكي از مظاهر آيات الهي، بلكه از مهم‌ترين آن‌هاست. كه خود آفرينندة آن پس از خلقتش فرموده است: «(فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ)[297]؛ و خجسته باد خدا، كه بهترين آفرينندگان است!» و نيز فرموده است: «(لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ)[298]؛ بيقين انسان را در بهترين (نظام معتدل و) استوار آفريديم»، و اگر دربارة حيواني بيابانگرد مي‌فرمايد: «(أَفَلاَ يَنظُرُونَ إِلَى‏ الْإِبِلِ)[299]؛ و آيا به شتر نظر نمى‏كنند.»

4. التذاذ طبيعي

هر يك از قواي ظاهري و باطني انسان در راستاي اهداف مقرر آن‌ها، به لذت‌هاي طبيعي خود نيازمند است و بايد بدان برسد، زيرا انسان در هر‌يك از ابعاد وجودي خويش با پاسخ مثبت به خواسته‌ها و خواهش‌هايش‌ لذت مي‌برد؛ يعني همان‌گونه كه انسان در بعد جسمي با رسيدن به غذا،‌‌ آب،‌ ميوه و لباس  لذت مي‌برد، مهر،‌ محبت، عاطفه و نيز شعر براي روح او لذت بخش است؛ به كار گرفتن چشم، گوش و زبان نيز مايه التذاذ طبيعي انسان خواهد بود.

5. آزادي

افزون بر آنچه گفته شد، محدود كردن افراد انسان در روابط با ديگران با اصل آزادي ناسازگار است؛ زيرا انسان آزاد آفريده شده و بايد در روابط اجتماعي‌اش معاشرت آزاد داشته، و ميان آن‌ها هيچ حريمي وجود نداشته باشد. بر پاية اين اصول كه برخي از آن‌ها تا حدي توجيه كنندة ديدگاه‌ نخست مي‌باشد، هر فرد انساني مجاز است به ديگري نگاه کند، با او به گفت و شنود بپردازد و يا به شكل‌هاي ديگر رابطه داشته باشد.

نتيجه‌ سخن

نتيجة اين اصول به ظاهر جواز هر نوع ارتباط نگاه و گفتگو ميان پسر و دختر و به طور كلي زن و مرد است؛ اما حقيقت چيز ديگري است، و اگر نگوييم اصول ديگري را بايد ترسيم كرد، دست‌كم اين اصول داراي استثناهايي است كه در نهايت نتيجة ديگري را در پي خواهد داشت كه در تبيين ديدگاه قرآن بيان خواهيم داشت.


 

نگاه به جنس مخالف از منظر قرآن چگونه است؟

˜پاسخ

با نگاهي به آيات قرآن در‌مي‌يابيم كه قرآن ضمن تأييد مفاد اصول ذكر شده، توصيه مي‌كند تا از ابزار ادراكي خود به ويژه ديدگان و گوش استفاده كنند، و اگر مي‌فرمايد: به حيوان [شتر]، آسمان، كو‌ه‌ها و زمين بنگريد كه چگونه آفريده، افراشته، نصب و گسترده شده است ، اين موارد براي نمونه و مصداق بيان شده است و منحصر به اين‌ها نيست.

اما در اولين استثنا براي اين اصل انسان را از دائرة فراگير و مطلق نگاه كردن بيرون مي‌كند و مي‌فرمايد: «(قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ... وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ)؛ [اي پيامبر] به مردان با ايمان بگو چشم‌هاي خود را فرو بندند... و به زنان با ايمان بگو چشم‌هاي خود را فرو گيرند[300]

بررسي آيه

تشريع احكام در قرآن كريم با تعبيرهاي گوناگوني صورت گرفته است. گاهي با تعبير «كتب» آمده است؛ مانند: «كتب عليكم الصيام و...» گاهي با فعل امر و نهي بيان شده است؛ مانند: «اقيموا الصلوة»، «اغسلوا وجوهكم» ، «جاهدوا الكفار» و «لاتأكلوا اموالكم» و‌«لاتنكحوا ما...»، گاهي به صورت جملة خبري تشريع شده است مثل: «الطلاق مرتان» و «لايحل لکم» گاهي با بيان وصف اعلام نموده است؛ همچون: «ماء طهوراً» و... و در اين آية مورد بررسي، خداوند سبحان با فعل مضارع كه توأم با تأكيد است، بيان فرموده؛ زيرا اين‌گونه تعبيرها، بيانگر انجام شدن موضوع است؛ بدين معنا كه صادر‌كنندة حكم مي‌گويد: اين كار را انجام مي‌دهد!

به هر صورت، اين آيه مشتمل بر بيان حكم نگاه كردن زن و مرد به يكديگر است و حكم نيز از نوع تحريمي، يعني ممنوعيت مي‌باشد.

نكتة بسيار لطيفي كه در آيه وجود دارد، به كار رفتن واژة «غضّ» و «بصر» به جاي غمض و عين است. «غض» به معناي كوتاه كردن نگاه و صداست،[301] در حالي كه «غمض» به معناي بستن چشم است، و «عين» به معناي چشم و عضو مخصوص است، ولي «بصر» اگرچه در معناي مرادف با «عين» مي‌باشد، كاربرد آن بيشتر در‌بارة ديدن (عمل‌كرد چشم) است. ملاحظه مي‌شود كه قرآن نمي‌گويد زنان و مردان چشمان خود را ببندند، بلكه مي‌گويد: نگاه‌ها را كوتاه كنند و به يكديگر خيره نشوند.

دربارة شأن نزول آيه مي‌نويسند: جواني در مسير خود با زني روبه‌رو شد و چون در آن زمان، زنان مقنعة خود را پشت گوش‌ها قرار مي‌دادند و به طور طبيعي بخشي از بدن [گردن و سينه] زن نمايان بود، چهرة آن زن، نظر جوان را به خود جلب كرد و چشم خود را به او دوخت. هنگامي كه آن زن گذشت، جوان همچنان با چشمان خود او را تعقيب مي‌كرد، در حالي كه راه خود را ادامه‌ مي‌داد، تا اين كه وارد كوچة تنگي شد و باز همچنان به پشت سر خود نگاه مي‌كرد كه ناگهان صورتش به ديوار خورد و زخم شد، بلافاصله خدمت پيامبر9آمد و حكم مسأله را جويا شد كه در پي‌ آن، اين آيه نازل گرديد.[302]

راز پرهيز از نگاه

در بدو نظر و با توجه به اصول گذشته چنين مي‌نمايد كه انسان بايد از اين ابزار ادراكي كمال بهره‌برداري را بنمايد و  لذت‌هاي طبيعي هر عضو از جمله چشم را تأمين كند. آزادي انسان به او حكم مي‌كند تا به هر‌چه بخواهد نگاه كند؛ پس چرا ممنوعيت و چرا محدوديت؟

در پاسخ بايد گفت كه استفادة كامل از عضوي مانند چشم، گوش و ... هميشه به اين نيست كه هر آنچه در شعاع ديدش قرار مي‌گيرد، ببيند، يا به هر صدايي كه در فضاي زيست او وجود دارد، گوش فرا دهد. مگر هر ديدن و شنيدني مي‌تواند انسان را به شناخت جديد و معرفتي نو سوق دهد؟ مگر هر عكس و نقشي كه از شبكة چشم و هر صدايي كه از پنجره گوش به صفحه ادراك انسان ‌برسد مي‌تواند كمك كار انسان در رفع نيازهاي مادي و معنوي او باشد.؟

آيا واقعاً نگريستن به پيكر و هيكل انسان به خصوص جنس مخالف و به ويژه افراد صاحب جمال و موزون مي‌تواند مفسر آيات تكوين باشد‌ و يا شنيدن صداي آن‌ها مي‌تواند شارح آيات تشريع گردد؟ آيا به همان اندازه كه انسان با نگاه كردن به كوه، دشت، دريا ،‌ افلاك، كواكب و ... كسب معرفت مي‌كند، از نگاه به انسان‌ها نيز مي‌تواند معرفت حاصل نمايد؟

مگر مي‌شود به همة لذت‌هاي طبيعي پاسخ مثبت داد؟ و اصلاً مگر گسترة همة لذت‌ها يكسان است تا با همة آن‌ها به يك شيوه برخورد كرد؟ مگر نه اين است كه خواهش جسماني انسان با مقداري خوردني، آشاميدني و پوشاك اشباع مي‌شود و پس از سير شدن به لذيذترين غذا‌ها و گواراترين نوشيدني‌ها ميلي ندارد، و حتي روح انسان نيز پس از چندي از شعر، سخنان موزون، ‌محسنات لفظيه و محسنات معنويه خسته مي‌شود؟!

اما در آن سوي، غريزة جنسي هرگز سيري ندارد و هرچه بيشتر بدان پاسخ مثبت داده شود، ولع آن افزون مي‌شود و بسان آتش كه هر‌چه بر مواد سوختي آن افزوده شود، شعله‌ورتر مي‌گردد و به قول شهيد مطهري: غريزة جنسي غريزه‌اي نيرومند، عميق و دريا صفت است كه هرچه بيشتر اطاعت شود، سركش‌تر مي‌شود.[303]

غزيزة جنسي افزون بر آن‌كه در درون همچون كورة آتش مي‌سوزد، از دريچه‌هاي گوش، چشم و لمس نيز پشتيباني مي‌شود و به وسيلة اين ابزار صدا برداري، تصويربرداري و سايش، بيش از پيش تهييج مي‌شود و گويا با هر عكس، تصور، صداي جديد و تخيل شهواني به نوعي تجديد قوا مي‌كند، و چنان به پيش مي‌رود كه اگر به فرض از نيمي از افراد جنس مخالف و موافق كام بگيرد، از نيم ديگر نيز چشم نمي‌پوشد، و به خصوص در مرحلة نگاه كردن اين‌گونه نيست كه با يكي دو نگاه،‌ به دو يا چند نفر و شنيدن صدايشان سير شده و ديگر ميلي بدان نداشته باشد، بلكه چنان است كه هرچه بيشتر نگاه كند، تشنه‌تر مي‌شود؛ از اين رو است كه امام صادق7مي‌فرمايد: «لايشبعن العين من النظر والانثي من الذكر؛ چشم از نگاه كردن و زن از مرد سير نمي‌شود.»[304] بنابراين، برداشتن حريم ميان پسر و دختر و آزادي معاشرت آن‌ها، ثمره‌اي جز التهاب جنسي در پي ندارد و با اندكي پيشرفت، تقاضاي سكس را به عطشي روحي و خواستي سيرناشدني بدل مي‌كند.

اگر واقعاً مي‌پذيريم كه انسان در بعد غريزة جنسي نيز نيازمند به آرامش است، نمي‌شود او را به ابزار گوناگون سمعي، بصري و سايشي تحريك و تهييج كرده و سپس بخواهيم با ارضاي آن، اين ديو وحشي و غريزة ديوانه آرام شود، بلكه بايد به نياز طبيعي او تا حدّي پاسخ مثبت داده و ارضاء شود و از بقيه جلوگيري كرد و اين‌جا است كه اسلام در برابر اخلاق جنسي نوين امروز غرب، كه همان اخلاق جنسي فرسودة جاهليت مي‌باشد، اخلاق جنسي ديگري را براي بشر ارائه كرده است، و بر اساس آن، حكم محدوديت روابط ميان زن و مرد، پسر و دختر، و نيز پسر با پسر، يا دختر با دختر، در حوزة نگاه، ‌تماس، گفتگو و ديگر تمتعات را قرار داده است؛ چنان كه امام صادق7مي فرمايد:

«اجتنب المسّ والقبلة والنظر، فانّها سهم من سهام ابليس؛ از تماس [بدني] و بوسيدن و نگاه كردن برحذر باشيد كه اين‌ها تير‌هاي شيطان هستند.»[305] و بالاتر اين كه از نگاه، بوسيدن و لمس كردن به زناي چشم، لب و دستان ياد مي‌كند و مي‌فرمايد: «فزنا العينين النظر، وزنا الفم القبلة وزنا اليدين اللمس؛ زناي چشمان نگاه كردن و زناي لب بوسيدن و زناي دستان سايش است.»[306]

دستاورد نگاه

نگاه كردن پسر و دختر و به طور كلي زن و مرد به يكديگر موجب انتقال تصاوير به صفحة ذهن مي‌شود و به صورت غير ارادي آثار عميقي در خيال و تصورات شهواني انسان، حتي انسان‌هاي مؤمن به جاي مي‌گذارد؛ چرا كه اين عكس‌ها در قوة خيال به گونه‌اي نقش مي‌بندد كه جزء جداناپذير فكر انسان مي‌گردد.

امام علي7به اين حقيقت اشاره كرده و مي‌فرمايد: «كم من نظرة جلبت [اورثت] حسرة طويلة؛‌ بسا يك نگاه، حسرت و اندوه دراز مدتي را به بار مي‌آورد.»[307] و نيز فرمود: «فكم من ناظر نظرة زرعت في قلبه شهوة؛ چه بسيار نگاه‌هايي كه شهوت را در دل بيننده كاشته است.»[308]

و در جاي ديگر مي‌فرمايد: «اول نظرة لك والثانية لا لك، والنظرة‌ الثلاثة‌ سهم مسموم من سهام ابليس؛ نگاه اول از آن تو است، نگاه دوم به سود تو نيست، و اما نگاه سوم تيري از تيرهاي زهرآگين شيطان است.»[309] زيرا نگاه اول چون بدون توجه است، اثر آن چنداني ندارد، نگاه دوم كه با توجه است، كمي اثر دارد،‌ اما نگاه سوم كه با قصد تصويربرداري انجام مي‌شود، ‌به سان تيري است كه به سوي قلب نشانه مي‌رود، زيرا هر آنچه ديده مي‌بيند، دل از آن ياد مي‌كند. اين را نيز مي‌پذيريم كه پاسخ مثبت به همة آنچه دل مي‌طلبد، نه عقلاً و عرفاً  ممكن است و نه شرعاً جائز؛ بنابراين، بهتر آن  است كه از همان چشم و چشمه جلوگيري شود.

نكته اخلاقي

نگاه آن چنان بي‌رحم است كه نه جوان را مي‌شناسد و نه پير، نه دختر مي‌شناسد و نه پسر، نه شهري مي‌شناسد و نه روستايي، نه شاه و نه شاهزاده مي‌شناسد و نه گدا. نگاه زليخا همسر عزيز مصر را شيفتة يوسف كرده؛ يوسف را زنداني و زليخا را رسوا نمود. يك نگاه زنان مصري به يوسف، باعث شد تا به جاي ميوه دست خود را بريدند[310]. اگر انسان و به ويژه جوان بتواند خود را از اين دام برهاند و از لذت پست، نگاه، چشم پوشي كند، به طور حتم شيريني ايمان را خواهد چشيد و خواهد فهميد كه لذت هميشه در لذت بردن نيست، بلكه گاهي در ترك لذت است؛ ‌چنان كه پيامبر9فرمود: «النظر سهم مسموم من سهام ابليس، من تركها خوفاً من الله اعطاه الله ايماناً يجد حلاوته في قلبه؛ نگاه، تير زهر‌آلود شيطان است، هركس به خاطر خداترسي آن را ترك نمايد، خداوند ايماني را به وي مي‌بخشد كه شيريني آن را در خويش احساس مي‌كند.»[311]


 

 گفتگوي دختر و پسر قبل از ازدواج چه حكمي دارد؟

˜پاسخ

 بعد از نگاه، گفتگوي پسر با دختر از مهم‌ترين نمودهاي ارتباطي آن‌ها به شمار مي‌رود. حال بايد ديد اين مسأله از ديدگاه قرآن چه حكمي دارد؟ آيا دختر و پسر مي‌توانند با يكديگر به گفتگو بنشينند؟ با يكديگر بحث علمي داشته باشند يا خير؟

بررسي اين مهم پژوهش گسترده‌اي را مي‌طلبد، ولي به اجمال بايد گفت: قرآن‌كريم به اين مسأله اشاره دارد و صدور جواز اصل گفت و شنود همراه با شرايط آن را بيان كرده؛ مي‌فرمايد: (فَلاَ تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلاَ مَعْرُوفاً)؛ «پس به نرمى (و ناز) سخن مگوييد، تا كسى كه در دلش (نوعى) بيمارى است طمع ورزد؛ و سخنى پسنديده بگوييد.»[312] مفهوم اين كلام الهي اين است كه زن و مرد و دختر و پسر مي‌توانند با يكديگر صحبت كنند، ولي با دو شرط:

1. محتواي سخن

در اين زمينه مي‌فرمايد: (قُلْنَ قَوْلاَ مَعْرُوفاً)سخن شايسته بايد گفت، نه اين كه سخنان مهيج و تحريك كننده مانند عزيزم، جانم، فدات شوم، دوستت دارم و ... به يكديگر بگويند.

2. كيفيت سخن

سخن گفتن زن با مرد و دختر با پسر نبايد با ناز و عشوه باشد، بلكه بايد به فرمودۀ قرآن (لاَ تَخْضَعْنَ)يعني با نرمي و خضوع( نازكي) در گفتار همراه نباشد؛ زيرا اين‌گونه سخن گفتن باعث تحريك انسان مي‌شود؛ از اين رو قرآن اين تدبير را براي سالم سازي جامعه اتخاذ كرد و فرمود: (فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ)؛ بيمار دلان با اين سخنان طمع پيدا مي‌كنند.

سخنان كذايي با شيوه‌اي تحريك‌آميز، در وهلة اول دل‌هاي بيمار و آنان كه جنون جنسي دارند را به هوس مي‌اندازد و باعث شعله‌ور شدن غريزة شهوتش در آن‌ها مي‌شود و در وهلة دوم، امنيت خود دختر و زن را به مخاطره مي‌اندازد و شكي نيست كه هم بهداشت رواني افراد بايد حفظ شود و هم امنيت جاني و رواني آنان.

در نتيجه دختر و پسر و زن و مرد دربارة مباحث علمي، پاسخ گويي
به پرسش‌ها و مانند اين‌ها، با همكار، همكلاس، ‌استاد و ... به شرط آن
كه قصد لذت بردن در كار نباشد و ايمن از آلوده شدن به گناه باشند،
سخن مي‌گويند. آيت الله سيد محمد كاظم طباطبايي يزدي ـ از فقهاي بزرگ ـ مي‌نويسد: شنيدن صداي زن در صورتي كه تلذذ و ريبه نباشد، جايز است[313].


 

دست دادن دختر و پسر چه حكمي دارد؟

˜پاسخ

در قرآن كريم به اين مسأله اشاره نشده است و شايد به دليل روشن بودن آن باشد؛‌ زيرا وقتي مسألة نگاه و گفتگو بيان شد، ديگر نيازي به طرح اين مسأله نيست. از سوي ديگر، بر خلاف دو مورد پيشين كه در روية مسلمانان نمونه‌هايي دارد، براي اين مورد در سيرة عملي مسلمانان نمونه‌اي به چشم نمي‌خورد،‌ و حتي در بيعت با پيامبر9نيز زنان به آن حضرت دست ندادند، بلكه ظرف آبي واسطة دست پيامبر9و زنان بيعت كننده بود[314].

آري در روايات به اين مطلب اشاره شده و امامان معصوم:در پاسخ به پرسش اصحابشان، جواز مصافحه (دست دادن) زن و مرد از زير پوشش را صادر كرده‌اند. سماعه مي‌گويد: از امام صاق7دربارة دست دادن مرد و زن سؤال كردم،‌ آن حضرت فرمود: «لايحل للرجل ان يصافح المرأة الا امرأة يحرم عليه أن يتزوّجها،‌ اخت او ابنه او عمها وخاله او بنت اخت ونحوها واما المرأة‌ التي يحل له ان يتزوّجها، فلا يصافحها الاّ من وراء الثوب ولايغمزها؛ براي مرد روا نيست كه با زنان مصافحه كند،‌ مگر زناني كه ازدواج با آنان حرام است (مَحرم‌ها)‌؛ مانند خواهر، دختر، عمه، خاله،‌ دختر خواهر‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ و امثال اين‌ها،‌ و اما زني كه محرم نيست، تنها با استفاده از پوشش مي‌تواند مصافحه كند، ولي نبايد دستش را بفشارد. روايت ديگري نيز به اين مضمون وجود دارد»[315].

صاحب جواهر الکلام ـ از فقهاي نامدار شيعه ـ مي‌نويسد: مانعي ندارد كه زن با مرد اجنبي و برعكس از زير پوشش مصافحه كند، به شرط آن كه التذاذ و ريبه در كار نباشد[316].


 

حضور دختران در اجتماع تا چه اندازه جايز است؟

˜پاسخ

از جمله مسائل مهم مطرح در روابط پسر و دختر، حضور دختران در جمع جوانان و مردان است. قرآن به اين حقيقت نيز اشاره دارد و با پذيرش اصل مسأله، براي آن شرايطي مقرر مي‌كند و مي‌فرمايد:‌ زن مسلمان نبايد به هنگام راه‌ رفتن آن‌چنان پاهاي خود را بر زمين بكوبد كه زينت‌هاي پنهانش نمايان شود: (وَلاَ يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ)[317].

به خوبي ملاحظه مي‌شود كه كلام وحي نمي‌گويد زن در اجتماع ظاهر نشود، بلكه مي‌فرمايد به طور معمولي و عادي باشد، تا زيبايي‌ها و زينت‌هاي پنهانيشان آشكار نشود و موجب پيامد‌هاي سوئي نگردد؛ چنان كه در جاي ديگر مي‌فرمايد: (وَلاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى)،‌ و همانند خود آرايى (دوران) جاهليت نخستين، (بازيورها) خود نمايى نكنيد[318].

«تبرج» يعني نماياندن زيبايي‌ها و انگشت‌نما شدن[319]. در زمان جاهليت زنان با وضع بسيار زشت و زننده در برابر مردان آشكار مي‌شدند كه قرآن كريم اين شيوه را شايسته زن مسلمان نمي‌داند.


 

مواردي كه در نگاه دختر و پسر استثنا شده كدام است؟

˜پاسخ

قرآن‌كريم با ترسيم اصل ثانوي، نگاه كردن زن و مرد به يكديگر را از مطلق نگاه كردن استثنا كرده و فرموده است به هرچه در ديدرس تو قراردارد، مي‌تواني نگاه كني،‌ ولي در نگاه كردن به انسان‌ها «غضّ بصر» لازم است، در گفتگو و مصافحه با آنان نيز محدوديتي مقرر كرده است؛‌ اما براي اين اصل نيز استثناهايي قرار داده است كه در اين بخش از نوشتار، به بررسي آن‌ها مي‌پردازيم.

البته پيش از بيان موارد استثنا يادآوري چند نكته ضروري است:

ـ هر شخص مقلد مي‌بايد جهت تعيين تكليف در اين گونه مسائل به مرجع تقليد خود مراجعه كند؛ زيرا اين مسائل نياز به كارشناسي فقهي بيشتري دارد.

ـ همة موارد استثنا به جز يكي دو مورد مشروط به اين است كه نگاه كردن از روي التذاذ و ريبه نباشد.

ـ اين استثناها تنها در حكم تكليفي است نه حكم وضعي؛ ‌بدين معنا كه اگر فرض شود در حوزة تكليف، كسي كه به ديدگاه متعادل‌تري رسيد، و نگاه به برخي انسان‌ها و يا مواضعي را از دايرة منع بيرون كرد،‌ نمي‌تواند آثار وضعي، تصورات و خطورات رسيده به ذهن را حتي براي يك لحظه از بين ببرد، مگر با توصيه‌هاي اخلاقي كه آن هم بايد در متون ديني يافت.

به هر صورت، مواردي از اصل منع از نگاه استثنا شده كه عبارت‌اند از:

1. زنان غير مسلمان

تعبير به «للمؤمنين» و «للمؤمنات» (نور/ 31 و 30) بيانگر اين است كه منع نگاه در راستاي كرامت انسان و ايمان او است؛ از اين‌رو، نگاه به زنان غير‌مسلمان به شرط آن‌كه همراه با التذاذ و ريبه نباشد، اشكالي ندارد؛ چنان كه طبق روايتي، امام اميرالمؤمنين علي7مي‌فرمايد: «لابأس بالنظر الي رؤس اهل الذمۀ؛ مانعي نيست كه به سر زنان اهل ذمه [زنان يهودي و نصراني...] نگاه كنند.»[320] و در روايت ديگري از پيامبر9آمده است: «لاحرمة لنساء‌ اهل الذمه ان ينظر الي شعورهنّ وايديهنّ؛ زنان اهل ذمه حرمتي ندارند و مي‌توان به موهايشان و دستانشان نگاه كرد[321]

بايد توجه داشت كه روا بودن نگاه به زنان كافر جايزة كفرشان نيست، بلكه به دليل نبودن ايمان در آنان، احترام برخاسته از ايمان نيز از آنان نفي شده است؛ يعني زن مسلمان و مؤمن، كالاي در معرض نمايش نيست و زيبايي و زينتش منحصر به خودش و همسرش مي‌باشد.

2.‌ زينت آشكار

قرآن به اين استثنا تصريح كرده و مي‌فرمايد: «الاّ ما ظهر منها؛ مگر آنچه آشكار است.»‌ از اين تعبير معلوم مي‌شود كه زينت بر دو نوع است‌ آشكار و نهان؛‌ حال بايد ديد زينت آشكار و نهان چيست؟

در اصل معناي زينت در جملة «زينتهن» دو ديدگاه عمده وجود دارد:

نخست اين كه بعضي مفسران مي‌گويند منظور از زينت،‌ جاي زينت در بدن است و زينت ظاهر عبارت است از چهره و دو دست و زينت نهان ديگر مواضع بدن است[322].

در ديدگاه دوم، برخي ديگر از مفسران زينت را به همان زيور و وسيلة آراستن تفسير كرده‌اند و اموري چون لباس، ‌سرمه، خضاب، انگشتر و حلقه را در رديف زينت‌هاي آشكار دانسته،‌ و مواردي چون گوشواره، خلخال (پاي برتجن)، دستبند،‌ بازوبند و گردنبند را جزء زيورهاي پنهان مي‌دانند[323]. در روايات نيز دو تفسير وارد شده است. در روايتي از امام صادق7مي‌خوانيم: «الزينة ظاهرة الكحل والخاتم؛ زينت ظاهر عبارت است از سرمه و انگشتر.» و نيز فرمودند: «الخاتم والمسكةزينت آشكار انگشتر و دست‌بند است[324]. و امام باقر7در روايتي ديگر فرمود: «هي الثياب والكحل والخاتم وخضاب الكف والسوار، الزينة ثلاث: زينة للناس وزينة للمحرم وزينة للزوج، فاما زينة الناس فقد ذكرناها، واما زينة المحرم فموضع القلادة فما فئقها والدملج وما دونه والخلخال وما اسفل منه واما زينة الزوج فالجسد كله؛ منظور از زينت ظاهر،‌ جامه، سرمه، انگشتر و خضاب دست‌ها و النگو است. زينت بر سه نوع است: يكي براي همه و آن همين است كه گفتيم؛ دوم، براي محرم‌ها و آن جاي گردنبند و بالاتر و جاي بازوبند و پايين‌تر است و سوم، زينت ويژة شوهر و آن تمام بدن است.[325]»

طبق دو روايت اول و بخش نخست روايت سوم زينت به همان وسيلة آراستن معنا شده است، ولي در ادامة روايت سوم كه زينت محارم و زينت شوهر را بيان مي‌كند، زينت به جا و محل زيور و زينت تفسير شده است، و در روايت ديگري امام صادق7در پاسخ كسي كه پرسيد مرد نامحرم چه مقدار مي‌تواند به زن نگاه كند؟ مي‌فرمايد: «الوجه والكفان والقدمان»، چهره و دو دست و پشت دو پا[326]. اين دو تفسير با هم ناسازگاري ندارند؛ زيرا نمايش زينت به تنهايي معنا ندارد؛ چرا كه زيور و زينت همواره با موضعي از بدن همراه است و معنا ندارد كه بگوييم زينت روي لباس مقصود است و اگر به فرض بين اين دو تفسير ناسازگاري باشد، مي‌توان به اين صورت ميان آن‌ها جمع كرد كه زينت‌ها و زيبايي‌هاي آشكار و موضع آن؛ هر دو با هم مراد است؛ بدين معنا كه مواضع آشكار از جمله چهره، دو دست و پشت دو پا با زينت‌هاي مخصوصشان خواه طبيعي باشد يا مصنوعي، از محدودة منع نگاه استثنا شده است، ولي ديگر مواضع خواه آراسته باشد يا نباشد، نگاه بدان ممنوع است، ‌و چنانچه زيورهايي باشد كه زنان با آويزان نمودن آن‌ها به لباس، خود را مي‌آرايند، از دائرة جواز بيرون است.

3. مَحرم‌ها

ممكن است مرداني پيدا شوند كه با سرپيچي از دستور نخست (غضّ نظر) قصد نگاه هوس آلود به زنان را داشته باشند؛ از اين رو با طرح مسئلة حجاب مي‌فرمايد: «وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى‏ جُيُوبِهِنَّ وَلاَيُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ؛ و بايد روسرى‏هايشان را بر گريبان‌هايشان (فرو) اندازند، و زيورشان را آشكار ننمايند.»[327] اين بدان معناست كه زن با پوشش خويش، از ديدرس مردان دور بماند،‌ ليكن بلافاصله به بيان استثناي آن مي‌پردازد ومي‌فر‌مايد: «(إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ...)؛ جز براى شوهرانشان، يا پدرانشان، يا پدران شوهرانشان، يا پسرانشان، يا پسران شوهرانشان، يا برادرانشان، يا پسران برادرانشان، يا پسران خواهرانشان.»؛[328] بنابراين، زن مي‌تواند مطلق زينت، خواه ظاهر يا پنهان را براي گروه ياد شده آشكار نمايد و با توجه به سورة نساء كه حكم زنان محرم را بيان كرده و مي‌فرمايد: (حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ....)[329]عمو، دايي و نيز پدر و برادر رضاعي به صف مردان محرم و عمه ، خاله و نيز مادر و خواهر رضاعي را به جمع زنان محرم اضافه مي‌شوند. بر اين اساس، نگاه به افراد محرم و گفتگو با آنان اشكالي ندارد،‌ خواه در خانه و خيابان باشد،‌ يا در اداره و دانشگاه به شرط آن كه همراه با ريبه و التذاذ نباشد.

4. افراد فاقد از شهوت

استثناي ديگر بر دامنة منع نگاه و گفتگو اين است كه زن مي‌تواند زينت و زيور خود را در برابر كساني كه فاقد نيروي شهوت و ميل جنسي هستند آشكار كند: (أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِاربۀ» هم به معناي حاجت است و هم به معناي عقل[330]؛ بنا بر معناي اول مقصود كساني‌اند كه نيازي به زن ندارند؛ مانند مردان پير. زنان سالخورده نيز به همين نحو مستثنا شده‌اند: «(وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لاَيَرْجُونَ نِكَاحاً)؛ و بازنشستگان از زنان كه اميد به ازدواج ندارند.»[331] و بنا بر معناي دوم افرادي (هرچند جوان)‌‌ هستند كه هيچ احساس جنسي ندارند و بعيد نيست كه افراد خصي و خنثي نيز در اين استثنا قرار بگيرند.

5. كودكان

گروه ديگري كه از اين حكم مستثنا شده‌اند، كودكان‌اند: «(أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ‌يَظْهَرُوا عَلَى‏ عَوْرَاتِ النِّسَاءِ)؛ يا كودكانى كه بر امور جنسى زنان
آگاه نشده‏اند.» تعبير به «لَمْ‌يَظْهَرُوا» ممكن است به معناي «لم يطلعوا» باشد؛ يعني آگاهي ندارند و امکان دارد به معناي «لم يقدروا» باشد؛ يعني توانايي ندارند كه بنابر معناي اول، مقصود كودكان غير مميز و بنا بر معناي دوم كودكان نا بالغ هستند و در هر دو صورت، به معناي عدم احساس جنسي است و در نهايت، از حكم منع روابط مستثنا مي‌باشند.

6. زنان

از جمله كساني كه در روابط اجتماعي، از دايرة منع مستثنا شده‌اند، زنان هستند: «أَوْ نِسَائِهِنَّ»؛ جالب است بدانيم كه معناي اين سخن روا بودن نگاه مردان به زنان يا برعكس نيست، بلكه به اين معناست كه زن مي‌تواند زينتش را براي زن مسلمان آشكار كند، و مفهومش اين است كه زن مسلمان نبايد مواضع زينتي خود را براي زن نامسلماني نمايان كند؛ زيرا ممكن است زنان كافر اگر بر زينت زن مسلمان و زيبايي‌هاي او آگاه شوند، به مردان خود منتقل كنند و به اين ترتيب زمينة نا امني براي زن مسلمان فراهم شود. در روايتي از امام صادق7مي‌خوانيم: «لاينبغي للمرأة ان تنكشف بين اليهودية والنصرانية فانهن يصفن ذلك لازواجهن؛ روا نيست كه زن [مسلمان] در ميان زنان يهودي و نصراني برهنه و مكشوف باشد؛‌ زيرا آن‌ها براي شوهرانشان خواهند گفت.»[332]

نتيجه‌گيري

نتيجه‌اي كه اين دسته از آيات قرآن به دست مي‌دهد، اين است كه زن و مرد مسلمان حق دارند با يكديگر روابط اجتماعي داشته باشند به شرط آن كه رعايت محدودة نگاه، محتواي سخن، چگونگي اداي آن و... را بنمايند، ولي مرد حق ندارد به بدن،‌ مو،‌ زيبايي‌ها و زينت‌هاي نهان زنان مؤمن نگاه كند و يا آن را لمس نمايد و زن نيز حق ندارد با آنان گفتگو هيجان‌برانگيز داشته باشد،‌ و يا با شيوة تحريك‌آميز سخن بگويد؛ همچنان كه نبايد خود را در معرض چنين برنامه‌هايي قرار دهد.

خواستگاري امري طبيعي

از آن‌جا كه پيش از ازدواج هيچ‌گونه رابطه و علاقه‌اي بين دختر و پسر، يا زن و مرد وجود ندارد و دختر هرچند از خويشاوندان پسر باشد، از جهت لذّات سمعي و بصري و زناشويي بيگانه و اجنبي به شمار مي‌رود، اين سؤال به ذهن مي‌رسد كه اصلاً چرا پسر به سراغ دختر مي‌رود و از وي خواستگاري مي‌كند و چگونه اين پسر با شخصي نامحرم دربارة همسري با وي گفتگو مي‌كند؟

در پاسخ به اين پرسش بايد گفت: خواستگاري به حكم طبيعت و فطرت انساني و نظام آفرينش از سوي مرد صورت مي‌گيرد و اين يكي از عوامل حفظ حيثيت و احترام زن مي‌باشد، و به قول شهيد مطهري آفرينندة انسان، طبيعت مرد را مظهر طلب و عشق آفريد و زن را مظهر مطلوب و معشوق بودن؛ طبيعت زن را گل، و طبيعت مرد را بسان بلبل، زن را شمع و مرد را پروانه او قرار داد. يكي از تدابير حكيمانه و شاهكارهاي خلقت اين است كه، در غريزة مرد، طلب و در غريزة زن، جلوه قرار داده است؛[333] بنابراين، خواستار است و زن خواسته،‌ گزينش از مرد است و پذيرش از زن؛ از اين رو، قرآن نيز در هماهنگي با تكوين مي‌فرمايد: «(وَلاَجُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيَما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ)؛ و هيچ گناهى بر شما نيست كه در مورد خواستگارى زنان (پس از مرگ همسرانشان) به طور سر بسته بدان سخن بگوييد، يا [آن را] در دلتان پوشيده داريد.»[334]

يادآور مي‌شويم كه مرد با تقاضاي خود گزينش مي‌كند و زنان آن را مي‌پذيرند و اين هرگز به معناي خريدن زن به وسيله مرد نيست، بلكه به معناي خريداري زيبايي،‌ هنر و جلوه‌گري زن است.

اما جواز شرعي و قانوني خواستگاري افزون بر دلالت اين آيه از‌ قرآن، در قوانين مدني نيز بدان تصريح شده است؛ چنان كه در مادة 1034 قانون مدني آمده است: «هر زني را كه خالي از موانع نكاح باشد، مي‌توان خواستگاري كرد.»[335]

بررسي آية خواستگاري

دربارة اين آيه فوق نكاتي وجود دارد كه لازم است بررسي شود.

1. معناي واژگان و مفهوم آيه

«خُطبه» بر وزن نُسخه، به معناي سخنراني كردن است ‌و «خِطبه» بر وزن سِركه،‌ اسم مصدر از اختطاب و به معناي خواستگاري كردن براي ازدواج است.‌ تعريض در مقابل تصريح و رك‌گويي است؛ يعني به گونه‌اي سخن بگويد كه مقصودش را برساند و در عين حال نام نبرد؛ براي مثال، به جاي اين كه بگويد‌ اگر با من ازدواج كني سعادتمند مي‌شوي، بگويد من خيلي خوش اخلاق و زن دوست هستم. «اِكنان» بر وزن انسان به معناي پنهان كردن است؛ «لؤلؤ مكنون» يعني مرواريد كه در صدف پنهان است.

مفهوم آيه اين است كه شما مي‌توانيد از زنان خواستگاري كنيد، ليكن مي‌بايد از رك‌گويي پرهيز نماييد؛ يعني صورت تعريض و غير صريح گفته شود، و نيز بر شما گناهي نيست كه در دل تصميم داشته باشيد تا با زني ازدواج كنيد.

2. امكان خواستگاري از زنان

زنان در رابطه با خواستگاري چند گروه هستند:

گروه اول:زنان بي همسري هستند كه هيچ مانعي از ازدواج با آن‌ها نيست،‌ و تنها با توافق طرفين و اولياي آن‌ها ازدواج صورت مي‌گيرد؛ مانند دختران و نيز زناني كه در عدة وفات نيستند. خواستگاري از اين دسته چه به صورت تصريح و يا تعريض اشكالي ندارد.

گروه دوم:زنان شوهردار و عدّه داري هستند كه به هيچ وجه نبايد از آن‌ها خواستگاري كرد؛ زيرا اين امر باعث تشويش و لرزش كانون خانواده و يا عامل سرعت در جدايي آنان است.

گروه سوم:زناني هستند كه نكاحشان فسخ شده و يا طلاق بائن گرفته‌اند. خواستگاري از آن‌ها توسط شوهر به تصريح و يا تعريض و از سوي ديگران به تعريض جايز است.

گروه چهارم:زناني هستند كه در عدة وفات به سر مي‌برند كه آيه نيز ناظر به آن‌هاست. خواستگاري از اين گروه به صورت رك و صريح با مشكل روبه‌رو است و مي‌بايد با تعريض و كنايه انجام پذيرد و راز آن نيز رعايت حريم شوهر سابق از يك سو و نياز طبيعي زن به همسر از سوي ديگر است.

3. فراگير بودن حكم آيه

آية شريفه دربارة زناني است كه همسرشان از دنيا رفته و در عده به سر مي‌برند،‌ ولي شمول تعبير «خِطبه النساء» از يك سو و نبودن مانع در دختران و زنان بي عده از سوي ديگر، و با اولويت در مسأله مي‌توان به جواز اصل خواستگاري و احكام مرتبط بر آن نسبت به همة زناني كه خالي از مانع هستند، حكم كرد؛ در نتيجه به جاست دختر و پسري كه قصد ازدواج با يكديگر را دارند، براي پرهيز از تهمت و افترا و ديگر پيامد‌ها، پيش از جلب موافقت اوليا و به تعبير قرآن، «(الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ)؛ يا كسى كه پيوند ازدواج به دست اوست.»[336] از گفتگوي مستقيم خودداري كنند و آن را به فرد ميانجي‌گر واگذار نمايند، تا با اوليا به ويژه از ناحية دختر گفتگو شود. همچنين به هنگام خواستگاري با تعريض و كنايه سخن گفته شود تا اثر بدي به دنبال نداشته باشد.

4. خواستگاري از نامزد ديگران

در اين كه آيا مي‌شود از زني كه از او خواستگاري شده و موافقت كرده است، ‌خواستگاري كرد يا خير، نظرّياتي وجود دارد. علماي اهل سنت به حرمت فتوا داده‌اند،‌ و برخي علماي شيعه مثل شهيد اول و شيخ طوسي نيز با آن‌ها موافق هستند[337]، دليل اين گروه روايتي است كه از پيامبر9رسيده است.

پيامبر9در اين روايت مي‌فرمايد: «لا يخطب احدكم علي خطبه اخيه؛ نبايد كسي از شما نامزد ديگري را خواستگاري نمايد.»[338] اما ديگران با ديدة ترديد بدان نگريسته و يا فتوا به كراهت داده‌اند.

5. پرهيز از خواستگاري پنهاني

اين نكته‌اي است كه قرآن بدان اشاره كرده است: «(لاَتُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَن تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً)؛ و ليكن پنهانى با آنها قرار [زناشوئى] نگذاريد، مگر آنكه (به كنايه) سخن پسنديده‏اى بگوييد.»[339]

از آن‌جا كه در صدر آيه از خواستگاري صريح منع شده، و تنها آن را به صورت تعريض  مجاز دانسته است،‌ امكان دارد برخي تصور كنند كه در پنهاني اشكال ندارد كه به صراحت سخن بگويند از اين رو، در ادامة آيه مي‌فرمايد:‌ در پنهان نيز نبايد خواستگاري كرده و وعدة ازدواج بگذاريد، مگر اين‌كه سخني پسنديده (قَوْلاً مَعْرُوفاً)و توأم با ادب اجتماعي باشد.

اين آية شريفه حكم زني را كه شوهرش از دنيا رفته و هنوز در عدة وفات است، بيان مي‌كند، ولي با شمولي كه در تعبير «خِطْبَةِ النِّسَاءِ» از يك سو و اهتمامي كه نسبت به امور دختران از سوي ديگر وجود دارد، مي‌توان به فراگير بودن حكم در آيه دست يافت.

نمادهاي روابط در خواستگاري

به اين نكته بايد توجه داشته كه در مسألۀ خواستگاري دو نماد از نمادهاي روابط ميان پسر و دختر قابل استثناست،  يكي نگاه و ديگري گفتگو.

الف ـ نگاه خواستار به خواستة خود

نظر به آنچه گفته شد، نگاه كردن زن و مرد بيگانه به يكديگر طبق اصول ثانوي حرام است. جواني هم كه مي‌خواهد ازدواج كند، تا عقد درست شرعي اجرا نشود، روا نيست كه به زن نامحرم نگاه كند؛ اما در خصوص خواستگاري، در مورد نگاه به زن مورد نظر خود، به جواز فتوا داده‌اند و از آيات قرآن نيز مي‌توان به اين جواز دست يافت.

در قرآن كريم تنها از يك آيه مي‌توان بر اين مسأله استدلال كرد، آن‌جا كه مي‌فرمايد: «(لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِن بَعْدُ وَلا أَن تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ)[340]؛ بعد از (اين همسران، ازدواج با) زنان و اينكه همسران (ديگرى) جايگزين آنان كنى، بر تو حلال نيست؛ هر چند نيكويى آنان تو را به شگفت آورد.» از اين كه فرمود: (وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ)معلوم مي‌شود كه پيامبر چون قصد ازدواج با زنان ديگر را داشته، مي‌توانسته به آن‌ها نگاه كند و از اين كه خداوند سبحان، پيامبر9را تنها از ازدواج بعدي و تبديل ازواج نهي كرده‌،‌ نه از نگاه كردن به آن‌ها، روشن مي‌شود كه نگاه پيامبر اشكالي نداشته است، و نيز بديهي است كه نگاه اعجاب بر‌انگيز نمي‌تواند لحظه‌اي باشد؛ زيرا تفسير كردن نگاه پيامبر9به نظرهاي تصادفي سخن درستي نيست.

مرز نگاه در خواستگاري

در روا بودن نگاه مرد به زن، هنگامي كه قصد جدي براي ازدواج دارد، ترديدي نيست، ولي در اين‌كه تا چه اندازه و تا كجا مي‌تواند نگاه كند و اينكه آيا مرزي وجود دارد يا خير، بررسي گسترده مي‌طلبد كه از حوصلة اين نوشتار بيرون است؛‌ اما به اجمال مي‌توان گفت: از مجموع روايات و فتواي فقها به دست ‌مي‌آيد زماني كه مرد تصميم قطعي بر ازدواج گرفت، حق دارد به صورت، دست، موي، بدن و زيبايي‌هاي زن مورد نظر خود، در حال ايستاده، در حال راه ‌رفتن، روبه‌رو، يا پشت سر او نگاه كند، به شرط آن كه:

1. امكان فعلي ازدواج با زن باشد، نه اين كه زن شوهردار و يا عدّه‌دار باشد كه براي ازدواج با وي مانع وجود دارد.

2. احتمال توافق باشد؛ بدين معنا كه اگر مرد به طور قطع بداند كه به خواستگاري وي پاسخ مثبت نمي‌دهند، نمي‌تواند نگاه كند.

3. زن معيّن شده باشد، نه اين‌ كه به همة دختران و زنان نگاه كند تا ببيند كدام يك از آن‌ها بيشتر مورد پسند او است.

4. به قصد لذت بردن نباشد و تنها براي فزوني بينش و بصيرت باشد؛ آري، اگر با اين انگيزه به خواستة خود نگريست و در بين نگاه التذاذي حاصل شد مانعي ندارد؛ زيرا كه شارع با علم به اين امر، نگاه خواستار را روا دانسته است.

بيشتر فقها نيز متعرّض اين مسأله شده‌اند، ولي به اين نكته اشارت نكرده‌اند كه آيا زن نيز مي‌تواند به خواستگار خود نگاه كند يا خير؟ تنها علامة حلّي با تعبير «و بالعكس» به اين مسأله اشاره كرده است.

اين مسأله نياز به بررسي تفصيلي دارد، ولي به اجمال مي‌توان گفت: وقتي براي دختر حق انتخاب همسر و دست‌كم در ميان خواستگارانش وجود دارد، رواست كه به خواستار خود با رعايت شرايط نگاه كند.

ب) گفتگوي خواستار با خواستة خود

گفتگو در حقيقت سومين مرحله از مراحل آشنايي پسر با دختري است كه قصد ازدواج با وي را دارد كه اگر به شيوة درست صورت بگيرد، مي‌تواند در استحكام كانون زندگي آينده نقش به سزايي داشته باشد؛ بدين معنا كه اولاً: با هماهنگي اوليا باشد، ثانياً: تا آن‌جا كه امكان دارد در حضور آن‌ها باشد و ثالثاً: رعايت موازين شرعي بشود، براي اين كه اگر ازدواج صورت نگرفت، پيامد‌هاي اجتماعي ناگوار به دنبال نداشته باشد.

به هر صورت، در اين گفتگو مي‌توان با توجه به مرحلة مورد نظر اهداف زير را تعقيب كرد:

1. آگاهي از وضعيت ظاهري و قيافه؛

2. اطمينان پيدا كردن به تحقيقات ميداني؛

3. آشنايي با خصوصيات ناگفته و ويژگي‌هاي ناپيدا؛

4. شناخت ديدگاه‌هاي اخلاقي، عقيدتي خانواده دو طرف؛

5. آشنايي با مهارت‌ها و مراتب علمي يكديگر؛

6. آشنايي با آداب و رسوم يكديگر؛

7. زمينه سازي براي انجام تشريفات و مراسم ازدواج.

دوست گزيني از جنس مخالف

شايد براي بسياري از افراد به ويژه جوانان اين پرسش مطرح باشد كه آيا پسر و دختر مي‌توانند پيش از ازدواج با جنس مخالف به بهانة اين كه شايد در آينده همسر او شود، طرح دوستي بريزند يا خير؟

پاسخ اين است كه قرآن در دو جا به طور سر بسته به اين مسأله اشاره كرده است؛ يك جا مي‌فرمايد... (وَلاَ مُتَّخِذِي أَخْدَانٍ)[341]و در جاي ديگر مي‌فرمايد: «و لامتخذات اخدان»[342] «خِدن» بر وزن سدر، به معناي دوستي پنهان است[343]. در آية اول به مردان سفارش مي‌كند كه پنهاني با زنان و دختران اهل كتاب دوست نشوند، ‌و در آية دوم از دوستي پنهاني زنان (كنيزان) با مردان نكوهش مي‌كند.

اين دو آيه اگر‌چه دربارة ازدواج با اهل كتاب و كنيزان است، و واژة «خِدن» در كنار سفاح (زناي آشكار) و در مقابل احصان (عفت) قرار دارد و به معناي زناي پنهاني است، ولي عمل زنا در پنهاني چيزي نيست كه بشود بدون دوستي محكم و مطمئن صورت گيرد؛ از اين رو، از آن دوستي كه ماية چنين عملي است، استفاده مي‌شود.

الگوي قرآن در روابط دخترو پسر

قرآن كريم با نقل داستان‌هاي پيامبران و امت‌هاي پيشين و تقرير آن، در حقيقت درستي عمل مثبت يا منفي بودن آن را تأييد كرده است؛ يعني هر كجا داستاني را نقل نموده و نسبت بدان موضع‌گيري منفي نكرده، به معناي صدور تأييد و جواز عمل بدان است، و هر جا كه پس از نقل داستان آن را مورد نقد قرار داده، به معناي رد آن و در حقيقت نهي از عمل به آن است. در خصوص روابط دختر و پسر مي‌توان به داستان موسي7و دختران شعيب اشاره كرد.

موسي7و دختران شعيب

قرآن كريم در بيش از سي سوره،‌ به نقل داستان موسي پرداخته و در هر مورد به يكي از زواياي زندگي اين پيامبر بزرگ اشاره كرده است؛ ‌از جمله داستان آشنايي موسي با شعيب پيامبر و دختران او در سورۀ قصص است. داستان از آن‌جا آغاز مي‌شود كه موساي جوان از مصر به مَديَن آمد و به كنار چاه آبي رسيد. ديد مردم مشغول سيراب كردن چهارپايان خود هستند و كمي آن طرف‌تر دو زن مراقب گوسفندان خويش‌اند و به چاه نزديك نمي‌شوند: (وَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ)موسي از آن‌ها دربارة علت آب ندادن گوسفندانشان پرسيد: «مَا خَطْبُكُمَا» چه كار مي‌كنيد؟ آن‌ها پاسخ دادند: (لاَنَسْقِي حَتَّى‏ يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ)ما آن‌ها را آب نمي‌دهيم تا چوپان‌ها همگي از [آبگاه] خارج شوند. اين‌جا بود كه موسي به همياري آن‌ها شتافت و به آنان كمك نمود: «فَسَقَى‏ لَهُمَا»، موسي به گوسفندان آن‌ها آب داد، اما در كنار آن‌ها نماند و به گوشه‌اي رفت: (ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ)؛ سپس رو به سايه آورد و گفت: «(رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ)؛ خدايا، هر خير و نيكي براي من بفرستي به آن نيازمندم». و اين در حالي بود كه دختران راه خود را گرفته و به خانه رفتند.

ديري نپاييد كه يكي از دختران شعيب با نهايت حيا به سراغ موسي آمد: (فَجاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ)، و پيام پدر را به وي رساند، ‌و گفت: «(إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا)؛ پدرم از تو دعوت مي‌كند تا مزد سيراب كردن گوسفندان ما را به تو بپردازد.»

موسي در حالي كه از جلو و دختر شعيب پشت سر راه مي‌رفت، حركت كرده تا به خانة شعيب رسيدند،. موسي داستان گرفتاري خود در مصر و مسائل ديگر را با شعيب در ميان گذارد. در اين ميان يكي از دختران پيشنهاد استخدام موسي را مطرح كرد: (قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ)و اين براي اين بود كه آن دختر موسي را مردي قوي و امين يافته بود: «(إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ)؛ بهترين كسى كه استخدام مى‏كنى (شخصِ) نيرومند درستكار است.»

در نهايت شعيب پيشنهاد ازدواج موسي با يكي از دخترانش را به وي مي‌دهد: «(قَالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنكِحَكَ إِحْدَى‏ ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ)؛ من مى‏خواهم كه يكى از اين دو دخترم را به همسرى تو درآورم[344]

نكات موجود در اين داستان

1. دختر تنها از خانه بيرون نرود: «امرأتين».

2. مختلط نشدن دختران با جمعيت: «وجد من دونهم» و «لا نسقي حتي يصدر الرعاء».

3. سخن گفتن موسي با دختران: «ما خطبكما».

4. در كار كردن، اولويت با مردان است: «ابونا شيخ كبير».

5. همكاري موسي با دختران: «فسقي لهما»  كه ظاهراً به صورت تعاون بوده است نه معاونت.

6. پرهيز از تداوم ارتباط: «ثم تولي الي الظل».

7. رعايت شرم و حيا: «تمشي علي استحياء».

8. ارتباط با اذن پدر: «ان ابي يدعوك».

9. پيشنهاد رفاقت و اجرت: «يا ابت استأجره».

10. ارتباط وسيلة شناخت: «القوي الامين»؛ زيرا دختران شعيب يافته‌هاي خود را به پدر منتقل كرده بودند و او را آن گونه كه شناخته بودند معرفي نمودند.

ترديدي نيست كه مواردي از اين امور ده‌گانه مي‌تواند نشانة جواز رابطة گفت و شنودي و نگاه ميان دختران و پسران باشد، ولي با رعايت آنچه گذشت؛ در ضمن پسران نيز مي‌توانند به دختران كمك كنند، ولي هنگامي كه كار به پايان رسيد، نبايد به بهانه‌هاي واهي با يكديگر به اختلاط بپردازند، بلكه بايد از هم فاصله بگيرند.

اصل ثانوي

با آنچه از آغاز تا انجام گفته شد، به اين نتيجه مي‌رسيم كه اصول اوليه در روابط زن و مرد و به اصطلاح دموكراسي جنسي و كام‌يابي آزادانه مردان از زنان و معاشرت‌هاي لذت‌بخش سمعي و بصري مورد تأييد اسلام نيست و به اين اصول تبصره‌ها و استثناهايي وارد شده است، تا آن‌جا كه در رابطه با انسان اصل را به روا نبودن نگاه و گفت و شنود گذاشته و لمس و بوسيدن را جز براي محارم جايز نمي‌شمارد، و ميان دختر و پسر حريمي به ضخامت حجاب و صلابت عفاف قرار داده است.


 

چرا در جامعه ما مرد به خواستگاري زن مي‌رود؟

˜پاسخ

خواستگاري در لغت به معناي «درخواست ازدواج کردن از دختر يا زن»[345] است و در اصطلاح فقهي به آن «خِطبه» اطلاق مي‌شود و آن عبارت است از درخواست مرد از زن براي ازدواج که قبل از مراسم عقد و اجراي صيغة ازدواج صورت مي‌گيرد.

زن در فرهنگ ايران ـ جامعه ما ـ گوهري گران‌بها و ارزشمند مورد خواست مرد بوده و از قديم الأيام رسم بر اين بوده است که مردان به عنوان خواستگار نزد زنان يا خانوادة آن‌ها مي‌رفتند و تقاضاي همسري مي‌کردند. اين رسم ضمن سازگاري با روحيه لطيف زنان، با حياي اجتماعي نيز به طور كامل سازگار است و از جمله عوامل حفظ حيثيت و حرمت زن شمرده مي‌شود؛ البته خواستگاري در ميان هر قوم و ملتي آداب و سنن خاصي دارد که عرف عامه مردم، آن را ترسيم مي‌کند و اوضاع و شرايط زمان و مکان آن را تغيير مي‌دهد.

اين عمل از سوي اسلام مورد توجه قرار گرفته و در دستورهاي ائمه اطهار:آداب و سنن خاصي براي آن شمرده شده است؛ از جمله اين كه  از لحن روايات مي‌توان استفاده کرد که خواستگاري از طرف مرد مي‌باشد؛ براي نمونه، از امام صادق7روايت شده است به شخصي که قصد ازدواج داشت، فرمود: «دقت کن خودت را کجا قرار مي‌دهي و چه کسي را شريک اموال خودت مي‌کني و بر دين و اسرار خود آگاه مي‌گرداني»؛[346] «زن چون گردنبند است، بنگر که چه به گردن مي‌آويزي.[347]»

البته در آيات قرآن خواستگاري حضرت شعيب از موسي7براي يکي از دخترانش مطرح شده است[348] که خواستگاري خانواده عروس از داماد است.

حکمت‌ها و اسرار خواستگاري مرد از زن

1. خداوند طبيعت مرد را مظهر طلب، عشق و تقاضا، و زن را مظهر مطلوب بودن و معشوق بودن آفريده است. طبيعت زن را گل و مرد را بلبل، زن را شمع و مرد را پروانه قرار داده است. از بزرگ‌ترين عوامل حفظ حيثيت و حرمت زن اين است که مردان به خواستگاري زنان مي‌روند.

اين‌که زن به دنبال مرد برود خلاف حيثيت و حرمت زن است. براي مرد قابل تحمل است که از زني خواستگاري کند و جواب رد بشنود و از زن ديگري خواستگاري کند، ولي براي زن که مي‌خواهد محبوب و معشوق و مورد ستايش باشد و بر قلب مرد بلکه بر سراسر وجودش حکومت کند، قابل تحمل نيست که مردي را به همسري خود دعوت کند و احياناً جواب رد بشنود.

2. خواستگاري جنس مذکر از مونث شيوه‌اي طبيعي است که اين اختصاص به جنس بشر ندارد بلكه حيوانات نيز معمولاً همين گونه عمل مي‌كنند. در نتيجه، اصل طبيعي و غريزي در خواستگاري اين است که طلب از سوي مرد اعلام شود و پذيرش و رضايت از سوي زن باشد.

3. عرف و عادت در نوع خواستگاري و کيفيت آن تاثير دارد و لازم است عرف هر منطقه رعايت شود تا افراد مورد تمسخر قرار نگيرند؛ براي مثال، در هند بسيار مي‌شود که خواستگاري از ناحيه خانواده عروس صورت مي‌گيرد. آن‌ها به سراغ خانواده داماد و انتخاب او مي‌روند و حتي سعي مي‌کنند با تعهد جهيزيه‌هاي سنگين دل آن‌ها را به دست آورند. در بسياري از کشورهاي غربي هر دو به خواستگاري يکديگر مي‌روند. دختر و پسر مشخصات خود را در بعضي از روزنامه‌ها عنوان کرده و آمادگي خود را براي ازدواج با همسري که داراي شرايط و مشخصاتي چنين و چنان باشد، اعلام مي‌كند.[349]


 

معيار انتخاب همسر شايسته از نظر قرآن چيست؟

˜پاسخ

آيات متعددي از قرآن كريم ويژگي‌هاي همسر شايسته را بر‌مي‌شمارد كه برخي از آن‌ها عبارت‌اند از:

1. اسلام

قرآن کريم مي‌فرمايد: «(عَسَى‏ رَبُّهُ إِن طَلَّقَكُنَّ أَن يُبْدِلَهُ أَزْوَاجاً خَيْراً مِنكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَاراً)[350]؛ اميد است که اگر شما را طلاق دهد، پروردگارش همسراني بهتر از شما براي او جايگزين کند، (زناني) مسلمان، مومن فرمانبردار ]فروتن[، توبه كار، پرستشگر، روزه‌دار، بيوه و دوشيزه.»

از اين آيه شريفه به دست مي‌آيد كه همسر مناسب براي زندگي، بايد مسلمان باشد و شرايط مسلماني را رعايت كند و قرآن كريم ازدواج با غيرمسلمان را براي پيروان خويش سفارش نمي‌كند.

2. ايمان

ويژگي ديگري كه در اين آيه و آيات ديگري از قرآن مطرح شده، ايمان است؛ چنان‌كه قرآن كريم مي‌فرمايد:

«(... وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِن مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ... وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِن مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ)؛[351]... و مسلماً كنيز با ايمان، از زن (آزاد بت پرستِ) مشرك بهتر است؛ و اگر چه شما را به شگفت آورد. ... و مسلماً برده با ايمان، از مرد (آزاد بت‌پرستِ) مشرك، بهتر است؛ و اگر چه شما را به شگفت آورد.»

«ايمان» يعني اعتقادي که در اعماق قلب انسان نفوذ کند.

مي‌توان گفت: مهم‌ترين شرطي که قرآن کريم در آيات متعدد براي همسر مطرح مي‌کند، ايمان و اعتقاد داشتن او است؛ زيرا ايمان و اعتقاد به خداوند و اسما و صفات او و باور قلبي به روز قيامت و حساب‌رسي دقيق آن، از آدمي انساني متعهد مي‌سازد؛ انساني که شرايط يک همسر خوب را دارد و حقوق همسر خود را زير پا نمي‌گذارد. در واقع ايمان واقعي، سبب و سرمنشأ همة خوبي‌ها است .

آري، نه مهريه‌هاي سنگين و نه الزامات ديگر هيچ‌كدام نمي‌تواند مانند «ايمان» و «اعتقاد» شخص را به زندگي و مسئوليت‌هاي آن پايبند کند.

بنابراين، اگر در فردي «ايمان قوي» يافتيم، مي‌توانيم اميدوار باشيم که گزينه‌هاي ديگر را نيز دارد يا اگر ندارد، مي‌تواند آسان‌تر به دست آورد.

3. تواضع و فرمان‌برداري (قانتات)

براساس آيۀ فوق، تواضع و پرهيز از تكبر و خودخواهي و فرمان‌برداري يك ويژگي لازم براي همسر است. مادر خانواده اگر اهل فرمان‌برداري نباشد و خضوعي را كه دين وظيفه او خوانده، ابراز نكند، زندگي از مسير طبيعي و فطري خود خارج مي‌شود و مشكلات متعددي به بار مي‌آورد؛ البته متواضع بودن زن به معناي ابراز عقيده و اظهار نظر نكردن او نيست؛ همچنين به اين معنا نيست كه هميشه حرف پدر خانواده بايد حرف اول و آخر باشد، بلكه از مجموع آيات و رواياتي كه در اين زمينه وارد شده، چنين به دست مي‌آيد كه مرد نقش مدير خانواده را دارد كه بايد با اعمال مديريت زندگي را اداره كرده و حقوق همه را رعايت كند، و زن نقش مشاور و مدير داخلي خانه را دارد و مدير لايق كسي است كه اگر ديد يكي از اعضاي خانواده، اگرچه فرزند كوچك خانواده باشد، حرف حقي را ابراز مي‌كند، سخن او را ملاك عمل قرار دهد.

4. اعتراف به خطا و جبران آن (تائبات)

منظور از توبه كار بودن اين است كه اگر اشتباهي انجام داد درصدد جبران برآيد و با عذرخواهي و ابراز پشيماني و عزم بر جبران آن، مشكلات به وجود آمده را برطرف سازد. كه اگر بعد از انجام اشتباه، متكبرانه بر خطاي خود اصرار كند و حاضر به عذرخواهي صادقانه نباشد، گام به گام به سست كردن ستون‌هاي زندگي خود نزديك مي‌شود.

5. عبادت و بندگي خداوند (عابدات)

عبادت خداوند تأثير بسزايي در تنظيم روحيه و افكار افراد دارد و باعث آرامش و بهداشت روان و لطافت روح شده و موجبات تقويت ايمان و صالح شدن اعمال آدمي را فراهم مي‌كند؛ از اين رو، قرآن يكي از شرايط همسر را اهل عبادت بودن مي‌داند؛ چنان‌كه در سوره عنكبوت مي‌خوانيم:

«و نماز را برپادار ]چرا[كه نماز از ]كارهاي[زشت و ناپسند باز مي‌دارد، و البته ياد خدا بزرگ‌تر است و خدا آنچه را با زيركي انجام مي‌دهيد، مي‌داند.[352]»

بدين ترتيب نقش عبادت در سلامت زندگي معلوم مي‌شود.

6. سير طريق اطاعت خدا و اهل معصيت نبودن (سائحات)

«سائحات» جمع (سائح) را بسياري از مفسران به معناي «صائم» و روزه‌دار تفسير کرده‌اند، ولي به طوري که «راغب» در «مفردات» مي‌گويد روزه بر دو گونه است: «روزه حقيقي» که به معناي ترک غذا و آميزش است، و «روزه حکمي» که به معناي نگهداري اعضاي بدن از گناهان است، و منظور از روزه در اين آيه، معناي دوم مي‌باشد. اين گفتة «راغب» با توجه به مناسبت مقام جالب به نظر مي‌رسد، ولي بايد دانست که «سائح» را به معناي کسي که در طريق اطاعت خدا سير مي‌کند نيز تفسير کرده‌اند[353].

با توجه به مطالب فوق مي‌توان نتيجه گرفت: کسي که اهل انجام محرمات الهي مي‌باشد و حدود الهي را رعايت نمي‌کند، نمي‌تواند فرد مناسبي براي زندگي باشد؛ زيرا کسي که حقوق الهي را رعايت نمي‌کند و بي‌باکانه با خدا مخالفت مي‌نمايد، چگونه حقوق بندة او را رعايت خواهد كرد؟![354]

7. عيب پوشي و تأمين نيازهاي همسر:

قرآن کريم در سورة بقره آيه 187 مي‌فرمايد: «(هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ)؛ آنان لباسي براي شما، و شما لباسي براي آنان هستيد.»

«لباس» از يکسو انسان را از سرما و گرما و از خطر برخورد اشيا با بدن حفظ مي‌کند و از سوي ديگر، عيوب او را مي‌پوشاند و افزون بر اين دو، زينتي است براي تن آدمي، و اين تشبيه در آيه به همة اين نکات اشاره دارد؛ زيرا دو همسر شايسته که عيوب همديگر را مي‌پوشانند، وسيلة راحتي و آرامش يکديگرند و هر يک براي ديگري زينت مي‌باشند و مهم‌تر اين‌که يكديگر را از انحراف‌هاي جنسي حفظ  و اين نياز را نيز تامين مي‌کنند[355].

تعبيري که در آيه دربارۀ زن و شوهر آمده، كاملاً ارتباط معنوي مرد و زن و نزديکي آن‌ها به يکديگر و همچنين مساوات آن‌ها را در اين زمينه روشن مي‌سازد؛ زيرا همان تعبير که در مورد مردان آمده، دربارة زنان نيز آمده است[356].

8. مهرباني

قرآن کريم در اين باره مي‌فرمايد:

«(وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ)[357]؛ و از نشانه‏هاى او اين است كه همسرانى از (جنس) خودتان براى شما آفريد، تا بدآن‌ها آرامش يابيد و در بين شما دوستى و رحمت قرارداد؛ قطعاً در آن‏[ها] نشانه‏هايى است براى گروهى كه تفكّر مى‏كنند.»

چنان‌كه آيه شريفه مي‌فرمايد، فلسفة ازدواج سکونت و آرامش جسمي و روحي مي‌باشد و راز بقاي آن مهرباني و مودّت زن و شوهر است. حال که چنين است، پس بايد يکي از شرايط اساسي همسر شايسته را اهل مودّت و مهرباني بودن شمرد؛ چرا که اگر شخصي اهل عاطفه و ابراز آن نباشد، در زندگي آينده خود دچار مشکل خواهد شد و نمي‌تواند نياز عاطفي همسر و فرزندان خود را تامين کند.

9. صالح بودن (تعهد و مسئوليت‌پذيري)

خداي متعال مي‌فرمايد:

«(وَأَنكِحُوا الْأَيَامَى‏ مِنكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ)[358]؛ و افراد بى‏همسرتان، و شايستگان از بندگانتان، و كنيزانتان را به ازدواج (يكديگر) درآوريد؛ اگر نيازمند باشند، خدا از بخشش خود آنان را توانگر مى‏سازد؛ و خدا گشايشگرى داناست.»

از نظر قرآن صالح بودن براي ازدواج شرط است. صالحان چه کساني هستند؟ در اين رابطه در تفسير الميزان چنين مي‌خوانيم:

و مراد از «صالحين» صالح براي تزويج است، نه صالح در اعمال.

از اين‌رو، بايد کساني را به عنوان همسر انتخاب نمود که به بلوغ فکري و اجتماعي و... که براي زندگي لازم مي‌باشد، رسيده باشند و به عبارت بهتر، مسئوليت‌پذير و توانايي ايفاي نقش را داشته باشند.

10. سنخيت و همتايي

قرآن کريم در سورة نور آيه 26 مي‌فرمايد: «الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ؛ زنان پليد از آنِ مردان پليدند، و مردان پليد از آنِ زنان پليدند؛ و زنان پاكِ (نيكو)، از آنِ مردان پاك (نيكوي)ند، و مردان پاك (نيكو) از آنِ زنان پاك (نيكوي)ند! آنان از آنچه مى‏گويند، بر كنارند؛ و براى آنان آمرزش و روزى اَرجمندى است.»

اين آية کريمه نيز به اصل مهم ديگر به نام «همانند بودن» اشاره مي‌کند؛ مسألة اساسي که با نبود آن زندگي صحنة ناسازگاري‌ها و اختلافات خواهد شد. آري، اگر زن و شوهر از نظر فکري و ارزش‌هاي روحي با هم سنخيت نداشته باشند و هر کدام براي امري خاص اهميت ويژه قائل باشند و نقاط اشتراک آن‌ها خيلي کم باشد، سرانجام اين زندگي يا طلاق است و يا بايد زندگي ناهمگون خود را به سختي ادامه داده و همديگر را تحمل کنند و شاهد به فعليت نرسيدن استعدادها و از بين رفتن فرصت‌ها باشند (که در چنين مواقعي وضعيت فرزندان نيز روشن است).

پس پاکان بايد به دنبال امثال خود بوده و ناپاکان يا بايد خود را پاک کرده و با پاکان وصلت کنند و از اين رهگذر سعادت خود و فرزندان خود را رقم بزنند و يا با امثال خود ازدواج کنند[359].


 

در هنگام مخالفت پدر و مادر با ازدواج، چه بايد کرد؟

˜پاسخ

امر ازدواج فوايد بسياري دارد و هيچ شالوده‌اي مقدس‌تر از بناي رفيع ازدواج نيست[360] و هر ملتي در دين و آيين خود، به نوعي از آن بهره‌مند است و دين اسلام بيش از همه، بر آن تأکيد دارد. فقيهان ازدواج را از مستحبات مؤکّد بر شمرده و آن را براي کسي که به سبب نگرفتن همسر به گناه بيفتد، واجب دانسته‌اند. پيامبر اکرم9فرمود: هر کس ازدواج کند، به درستي که از نصف دينش پاسداري کرده است[361].

آري، ازدواج داراي چند فايده است: 1. بقاي نسل؛ 2. آرامش و تعادل روحي و جسمي؛ 3. سلامت اخلاقي و اجتماعي جامعه؛ 4. ارضاي حسّ محبت کردن و مورد محبت قرار گرفتن، و ... .[362]

البته هر كس قصد ازدواج دارد و به دنبال زندگي سعادتمندي است، بايد عجولانه اقدام نکند، بلکه با استفاده از تجربيات ديگران به ويژه پدر و مادر و عقل و شرع اقدام نمايد. ازدواج امري است که استاد راهنما مي‌خواهد و بهترين معلم، فطرت و موفق‌ترين واعظ و راهنما، عقل بيدار انسان است که همواره با او و مراقب او است؛ اما بي شک بايد در آنچه نمي‌دانيم و آنچه از کمال و معنويت مي‌خواهيم و نداريم، از آگاهان کمک بگيريم، اين سنت الهي براي بشر است، حتي کسي چون موسي7که پيامبر اولوالعزم بود، از کسي چون خضر بي نياز نبود[363] ودر امر خطير ازدواج چه کسي آگاه‌تر و دلسوزتر از پدر و مادر انسان است؟

فتواهاي مراجع بزرگوار تقليد در مورد اذن پدر

پرسش: آيا در ازدواج با دختر باکره اجازه پدر او واجب است؟

امام;و سيستاني: آري، بايد اجازه او باشد.

بهجت، تبريزي، خامنه‌اي، صافي، فاضل، مکارم و وحيد: بنابر احتياط واجب بايد اجازه او باشد.

نوري: خير، به طور کلي اجازه پدر يا جد پدري دختر لازم نيست، ولي اگر بخواهد به احتياط عمل کند، بر فرض مسأله اجازه او لازم است[364].

پرسش: اگر دختر گفت پدر و مادرم رضايت قلبي به ازدواج دارند، آيا مي‌توان به گفته او بدون اذن پدر با او ازدواج کرد؟

همة مراجع: در اذن پدر، اظهار لازم است و رضايت قلبي کافي نيست[365].

شرط صحت ازدواج در صورت عدم اذن ولي

پرسش: در صورتي که دختر و پسري هم کفو باشند، ولي پدر دختر مخالف ازدواج آن‌ها باشد، آيا باز هم رضايت او لازم است؟ (بايد توجه داشت دختر بالغ و رشيده است و نياز به ازدواج دارد)

همه مراجع (به جز بهجت، تبريزي، صافي): اگر پسر شرعاً و عرفاً کفو و همتاي دختر باشد، اجازه پدر لازم نيست.

بهجت و تبريزي: اگر پسر شرعاً و عرفاً  کفو و همتاي دختر باشد و ازدواج هم به مصلحت او باشد، اجازة پدر لازم نيست.

خامنه‌اي و صافي: اگر پسر شرعاً و عرفاً کفو وهمتاي دختر باشد و کفو ديگري نيز پيدا نشود، اجازة پدر لازم نيست.

اذن ولي يک امر قانوني

در قانون مدني در ماده 1043، اذن پدر يا جدّ پدري در نکاح دختر باکره لازم شمرده شده است[366].

فرق رضايت با اذن

«اذن» به معناي رخصت است که گاهي در زبان فارسي به آن «اجازه» گويند و فرق اذن ولي با رضايت امر در اين است که اگر فقط رضايت و ميل قلبي در مورد آن کار باشد، رضايت ناميده مي‌شود و اگر رضايت به معناي قصد انشا به کار برود و به وسيله‌اي ابراز گردد، «اذن» خوانده مي‌شود[367].

پس براي ازدواج افزون بر رضايت، اذن نيز لازم است.

حکمت دادن اذن ولي

دخالت در ازدواج دختري که به سن بلوغ رسيده است، برخلاف
اصول و قواعد مي‌باشد، ولي قانون‌گذار براي حمايت از نهاد مهم خانواده و پيش‌گيري از انحراف‌هاي اجتماعي چنين حکمي را مقرر كرده است؛ زيرا دختران به دليل کم‌تجربگي و يا غلبه عواطف و احساسات ممکن است بدون بررسي کافي و بدون در نظرگرفتن مصلحت خود به ازدواجي نامناسب اقدام کنند و گرفتار هوس‌بازي مردان هرزه و ناپاک شوند. قانون مدني در اين حکم از نظر رايج ميان فقيهان معاصر پيروي کرده است[368].

موارد سقوط اعتبار اذن ولي

اذن ولّي در مواردي ساقط خواهد شد که عبارت‌اند از:

1. منع غير موجّه ولّي

در صورتي که ولّي از اختيار خويش سوء استفاده کند و بدون دليل يا به دليلي غير موجّه از ازدواج دختر باکره با همسرمناسب و شايسته جلوگيري کند، وجهي براي بقاي اذن او باقي نمي‌ماند که در ذيل قانون 1043 به آن اشاره شده است.

2. عدم دسترسي به ولّي

در صورتي که پدر يا جدّ پدري غايب بوده، به آن‌ها دست‌رسي نباشد، طبق نظر فقيهان اماميه دختر مي‌تواند بدون اذن ولّي با همسر شايسته و همتاي خويش ازدواج کند که در ماده 1044 ذکر شده است.

3. حجر يا فوت ولي

اگر پدر يا جد پدري دختر به علتي محجور و تحت قيموميت باشد، اذن شخص ديگري مانند قيم او لازم نمي‌باشد؛ همچنين اگرپدر يا جدّ پدري دختر از دنيا رفته باشند، دختر مکلّف به کسب اذن شخص ديگري نيست و اعتبار اذن ولّي ساقط است[369].

منابعي جهت مطالعه بيشتر

1. بررسي فقهي حقوق خانواده نکاح و انحلال آن، دکتر سيد مصطفي محقق داماد، انتشارات مرکز نشر علوم اسلامي، چاپ هفتم، 1379.

2. حقوق خانواده ـ نکاح و انحلال آن، سيد حسين صفايي و اسدالله امامي، انتشارات چاپ دانشگاه، چاپ چهارم، تهران1374،ص 78 تا 104.

3. احکام ازدواج ـ دايم و موقت، سيد حجت موسوي خويي، انتشارات نشر نسيم انتظار، چاپ دوم، 1384ﻫ . ش.


 

آيا «قسمت بودن» در ازدواج از نظر اسلام صحيح است؛ يعنى مشخص است كه در آينده با چه فردى ازدواج مى‏كند؟

˜پاسخ:

بخش اول پرسش

1. مقصود از قسمت بودن

واژۀ «قسمت» كه در روايات از آن به «قضا و قدر» يا همان «تقدير و سرنوشت» تعبير مى‏شود، در بين مردم به معناى «توفيق» نيز به كار مى‏رود كه البته با دقتى در مورد آن، به همان معناى «تقدير و سرنوشت» است؛ براي مثال؛ به كسى مى‏گوييم: آيا به كربلا براى زيارت رفته‏اى؟ مى‏گويد: «قسمت نبود».

2. راستى چرا برخى در هر جا و سر هر مسأله مى‏گويند: قسمت اين بود؟پاسخ آن را از دو جهت مى‏توان بررسى كرد:

نگاه اول:گاهى به خاطر كم كارى، بى‏احتياطى و آگاهى نداشتن كلمۀ «قسمت» بر زبان آورده مى‏شود. با بى‏احتياطى به ماشين شخصى مى‏زند، مى‏گويد قسمت بود، آگاهى از مسأله‏اى ندارد و به نوعى دچار گرفتارى مى‏شود، مى‏گويد قسمت اين بود و هزاران قسمت گفتن ديگر از اين قبيل.

آرى، درست است كه به نوعى تقدير الهى بوده است، ولى چرا او
دقت نكرده است؟! مى‏توانست احتياط كند تا تصادف نكند، مى‏توانست علم و آگاهى كسب كند تا گرفتار نشود؛ زيرا اراده انسان هم جزء تقدير الهى است.

حال در اين موارد چون شخص به ماشينى زده و دچار گرفتارى شده است، براى اين‌كه مقدارى از فشار عصبى و روحى‏اش كم شود، مى‏گويد: «قسمت بود و خدا اين‌طور خواسته بود» كه البته «انصاف» هم در اين‌جا به خوبى نمايان است؛ زيرا خداوند قوانين و سنت‏هاى هستى را به او معرفى كرده و به او علم و آگاهى و اراده داده بود و او بايد با «علم و آگاهى» و «اراده» خود راه صحيح را انتخاب مى‏كرد تا دچار مشكل نشود.

نگاه ديگر:تمام جوانب كار در نظر گرفته مي‌شود و با  تحقيق، مشورت و نيز رعايت نكات مختلف ازدواج صورت مي‌پذيرد؛ آن‌گاه سخن از «قسمت بودن» نيز مطرح مي‌گردد؛ اين «قسمت» يعنى همان قضا و قدر صحيح؛ همان سرنوشتى كه برايمان رقم خورده است؛ يعني حال كه به تمام وظايف خود عمل كرده‏ و هيچ كوتاهى نكرده‏ايم، مى‏توانيم ادعا كنيم كه «قسمت» بود.

 و بالاخره همان سرنوشتى كه بايد بدان راضى باشيم؛ همان‌گونه كه امام حسين7در آخرين لحظات عمر گرامي‌اش فرمود: «صبراً على قضائك يا رب لا اله سواك»[370].


بخش دوم پرسش

اگر تعيين شده كه در آينده با چه كسى ازدواج مى‏كنيم، آيا اين مصداق جبر نيست؟

در جواب اين طور مي‌گوييم:

اين كه خداوند مى‏داند شما با چه كسى در آينده ازدواج مى‏كنيد، با اختيار شما منافات ندارد؛ زيرا انسان تصميم‌هاي زندگى را به اراده و اختيار خويش مى‏گيرد و خداوند به اين اراده علم دارد؛ يعنى خداوند مى‏داند كه شما در آينده كدام مورد را به اراده خود انتخاب مى‏كنيد؛ براي مثال، در خيابانى ترافيك طولانى شده و رانندگان خبر ندارند چرا راه بسته شده است، حال اگر شخصى از بالاى ساختمانى كه به خيابان مشرف است، ببيند كه علت بسته شدن راه سرپيچى يك راننده از قوانين راهنمايى و رانندگى است كه موجب تصادف و بسته شدن راه شده است، ولى ساير رانندگان خبر نداشته باشند كه صد متر جلوتر چه اتفاقى افتاده است، حال سوال اين است آيا او كه از بالاى ساختمان آگاهى پيدا كرده، در اين ترافيك نقش داشته است و باعث ترافيك شده است؟!

در مثال ازدواج نيز چنين است. خداوند متعال با علم بى‏كران خود خبر دارد كه شما روزهاى آينده با چه كسى ازدواج مى‏كنيد و اگر ما با تصميم اشتباه سرپيچى از قوانين زندگى در ترافيك زندگى بمانيم، آيا تقصير او است كه از اين مسأله خبر داشته است؟!

 يادآورى: با توجه به آيات قرآن و روايات اهل بيت:حكمت‌هاي برخي تقديرات الهى كه براى انسان رقم مى‏خورد، براى ما معلوم است؛ از جمله:

الف) وجود حوادث و مشكلات، حكمت‏هايى مانند «شكوفا شدن استعدادها» و همچنين «امتحان و آزمايش الهى» دارد كه براى رسيدن به مقام‏هاى بالاتر و رحمت بيشتر است؛ زيرا خداوند مى‏فرمايد: «(وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْ‏ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالَّثمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ...[371] و قطعاً [همه‏] شما را به چيزى از ترس و گرسنگى و كاهشى در ثروت‏ها و جان‏ها و محصولات، آزمايش مى‏كنيم؛ و به شكيبايان...».

 ب) چه بسيار چيزهايى كه ما داريم يا در اختيار ديگران است و ما در آرزوى داشتن آن هستيم، ولى در حقيقت آن‌ها «نعمت» نيست، بلكه «نقمت»اند و چه بسيار چيزهايى كه فكر مى‏كنيم «نقمت» است، ولى در حقيقت «نعمت» مي‌باشند. خداوند متعال با اين آيه شريفه: (... عَسَى‏ أَن تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى‏ أَن تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ)[372]آرامشى جديد به ما هديه مى‏كند تا به رضاى الهى راضى باشيم.

 ج) از طرفى برخى مشكلات كه در زندگى براى ما پيش‌ مي‌آيد، نتيجه اعمال و رفتار خود ماست [گناهان يا تصميمات اشتباه‏]؛ زيرا خداوند مى‏فرمايد: «و اگر (بر فرض) اهل آبادى‏ها ايمان مى‏آوردند و خودنگهدارى (و پارسايى) مى‏كردند، حتماً بركاتى از آسمان و زمين بر آنان مى‏گشوديم؛ وليكن (آنان حق را) تكذيب كردند؛ پس بخاطر آنچه همواره كسب مى‏كردند، گرفتارشان كرديم.»[373] و در آيۀ ديگر مى‏فرمايد: «... و هركس [خودش] را از [عذاب] خدا حفظ كند، برايش محل خارج شدن (از مشكلات) قرار مى‏دهد؛ و او را از جايى كه نمى‏پندارد روزى مى‏دهد؛ و هركس برخدا توكّل كند پس او برايش كافى است...»[374]

 و در آيه ديگر مى‏فرمايد:

«بخاطر دستاورد مردم، تباهى در خشكى و دريا آشكارشد؛ تا (سزاى) بعضى از آنچه انجام داده‏اند را به آنان بچشاند! باشد كه آنان بازگردند..»[375]

 با توجه به آيات فوق به اين نتيجه مى‏رسيم كه تقوا در رقم خوردن سرنوشت ما نقش مهمى دارد؛  از اين رو با رعايت «تقوا» مى‏توانيم «سرنوشت» خود را با دست خود، به نفع خود رقم بزنيم و اگر در گذشته خطا يا گناهى از ما سرزده، مى‏توانيم توبه كنيم و با «استغفار» از گناهان گذشته طلب بخشش كنيم؛ زيرا: «قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى‏ أَنفُسِهِمْ لاَتَقْنَطُوا مِن رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ...»[376] و با دعا آينده‏اى زيبا را طلب كنيم كه «ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ»[377].

 نتيجه:

 از آنچه بيان كرديم بر مى‏آيد كه تمام تقديرات عالم هستى و انسان به دست قدرت خداوند رقم مى‏خورد و او است كه «تُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ
مَنْ تَشَاءُ
»؛[378] يعنى هر كه را بخواهد (و شايسته بداند) عزت مى‏دهد و هر كه را بخواهد، خوار مى‏كند.

 بنابراين، تمام تقديرات و سرنوشت انسان به دست خداست، ولى قرآن بهرۀ انسان[379] را به اندازۀ تلاش و كوشش او مى‏داند؛ از اين رو، چيزهايى مانند تلاش انسان ، اختيار انسان و دعاى انسان و... جزء تقديرات الهى مى‏باشد كه انسان مى‏تواند با تلاش، علم، آگاهى، دعا و جز اين‌ها خود را در حلقۀ «شايستگان» وارد كند و به تعبير ديگر، خود را از حلقۀ «خوارشوندگان» خارج كند و شايستۀ عزتمندى شود تا خداوند او را عزت بخشد.

 معرفى كتاب‏

 براى جستار بيشتر در اين باره و بحث جبر و اختيار رجوع فرماييد:

 1. درس‏هايى از اصول عقائد اسلامى، محمدى رى‏شهرى؛

 2. عدل الهى، شهيد مطهرى.


 

اهميت ازدواج از ديدگاه قرآن و احاديث در چيست؟

˜پاسخ

مقدمه

قرآن کريم که چراغ فروزان هدايت انسان است، نسخة شفابخش همة آلام بشري و داروي مؤثر تمامي دردها و تأمين کنندة همة نيازهاي مادي و معنوي آدميان است؛ کتاب مبيني است که خود روشن و نيز روشنگر ديگران است، و ناب‌ترين آيين عبادي و اخلاقي و عالي‌ترين قانون اقتصاد و سياست و عادلانه‌ترين حقوق فردي و اجتماعي را ارائه کرده است و در ازدواج، اين امر بس حساس بشري نيز، انسان را رها نکرده و با ريزبيني تمام به زير و بم برنامه نگريسته و بهترين برنامة زناشويي را از آغاز تا انجام آن تشريع و تشريح نموده است.

اينك پيش از پرداختن به اصل موضوع به جاست، معناي ازدواج و تعريف آن روشن شود تا محور اين پژوهش به خوبي آشكار گردد.

تعريف ازدواج

1. معناي لغوي

واژة «ازدواج» عربي است، ولي در فرهنگ عرب کاربرد چنداني در امور زناشويي ندارد و آنچه در اين زمينه در قرآن و زبان عرب، کاربرد بيشتري دارد، واژه‌هاي «نکاح» و «زواج» است. «زوج» مصدر، و «زواج» اسم مصدر است، و افعال کاربردي آن عبارت‌اند از: زوّج و تزوّج.

«نکاح» مصدر است و مشتقات کاربردي آن عبارت‌اند از: نکح، انکح،
تناکح و استنکح.

نکاح در اصل به معناي جفت شدن، و به هم رسيدن است؛ چنان‌که وقتي شاخة درختان به هم برسند و تو در توي شوند، مي‌گويند: «تناکح الاشجار» و هنگامي که آب باران به زمين برسد و با آن مخلوط شود، مي‌گويند: «نکح المطر الارض».

«تزوّج» به معناي جفت و قرين يکديگر شدن است، و «تزويج» و
«زَوَاج» به معناي جفت کردن و زوج دادن است؛ چنآن‌که گفته
مي‌شود: (زَوَّجتُ فلانا اِمرأةً فتزوّجها).[380] پس مي‌توان گفت: که نکاح و زواج مرادف يکديگرند.

اما اين‌که حقيقت نکاح چيست و آيا نکاح عبارت است از عقد و پيمان زناشويي، يا آميزش و التذاذ، ارباب لغت آراي گوناگوني دارند.

جوهري مي‌نويسد: «نکاح يعني وطي»، ابن فارس مي‌گويد: «نکاح يعني عقد»، و فيومي مي‌نويسد: «معناي حقيقي نکاح نه عقد است و نه وطي؛ زيرا در به کار بردن واژة نکاح در هر دو، نيازمند به قرينه است؛ بنابراين، حقيقت نکاح، عبارت است از: اختلاط و انضمام با يکديگر»[381].

از ملاحظة کاربرد اين واژه در روايات چون: «نَکَحَ امرأته وهو صائمُ في رمضان»، «الناکح نفسه (خود ارضايي)»، «النکاح في الدبر»، «نکاح البهائم.»[382] و گونه‌هاي مشابه، به خوبي روشن مي‌شود که به خود اختلاط و آميزش، نکاح گفته مي‌شده؛ سپس اين واژه در مقدمات آن از قبيل عقد و پيمان زناشويي به کار رفته است.

2. تعريف حقوقي

حقوق دانان دو نوع تعريف براي نکاح ارائه کرده‌اند:

اول:نکاح عبارت است از: رابطة حقوقي ـ عاطفي، که به وسيلة عقد بين زن و مرد حاصل مي‌گردد و به آن‌ها حق مي‌دهد که با يکديگر زندگي کنند و مظهر بارز اين رابطه، حق تمتع جنسي است.

دوم:نکاح رابطه‌اي است بين زن و شوهر براي تشکيل خانواده.[383]

تعريف دوم تنها ازدواج دايم را مدّ نظر دارد و چهرة اسلامي ندارد و با فرهنگ قرآن سازگار نمي‌باشد؛ زيرا قرآن کريم تعبير به ازدواج دارد که با اطلاقش ازدواج دايم و موقت را شامل مي‌شود؛ از اين رو، تعريف اول مد نظر ماست.

اهميت ازدواج

وقوف بر جايگاه بلند ازدواج در گرو شناخت چند اصل اساسي است:

1. در وجود انسان و آفرينش او غريزة جنسي نيرومندي نهاده شده، که خود به تنهايي با ديگر غرايز برابري مي‌کند. اين نيرومندي را مي‌توان از سخن نبوي9به دست آورد که مي‌فرمايد: «من تزوّج فقد اَحرَزَ نصفَ دينهِ؛ کسي که همسر اختيار کند، نيمي از دين خود را حفظ کرده است.»[384]

2. در شرع مقدس اسلام ميان تشريع و تکوين هماهنگي برقرار است و هيچ‌گاه اجازة سرکوب غريزة جنسي را نمي‌دهد، وگرنه تشريعش بر خلاف آفرينش و تکوينش خواهد بود؛ از اين رو پيامبر9ضمن نکوهش عُزُوبَت (تنهايي) مي‌فرمايد: «رکعتان يصليهما متزوج افضل من رجل عزب يقوم ليله ويصوم نهاره؛ دو رکعت نمازي که مرد متأهل به جاي مي‌آورد، بر اين‌که مرد غيرمتأهل شب‌ها نماز بخواند و روزها روزه بگيرد، برتري دارد.»[385]

تحقيقات علمي نيز نشان داده است، که با سرکوب غريزة جنسي، تلاش و حرکت از انسان گرفته مي‌شود، حتي نبوغ و امکان ابداع از ميان مي‌رود؛ از اين‌رو، در ميان افراد خواجه، عالم، فيلسوف و نابغه يافت نمي‌شود.[386]

3. از سوي ديگر آفرينندة اين غريزه اجازه نمي‌دهد، انسان آن را در مسيري نادرست به کار گيرد؛ از اين رو طرفين در ازدواج، را يكي به منزلة پاشندة بذر، و ديگري (زن) را به منزلة زمين کشت آن لقب داد، و فرمود: «(نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ)؛ زنان شما، كشتزار شما هستند.»[387] البته اين بدان معنا نيست که تکوّن فرزند از يک طرف و طرف ديگر بسان ظرف نگهداري آن است، بلکه بدين معناست که همان گونه که جامعة انساني براي حفظ بقاي خود به مزرعه، زراعت و مواد غذايي نياز دارد و بدون آن نمي‌تواند دوام داشته باشد، بدون وجود زن نيز حفظ جامعة انساني و بقاي نسل او ممکن نخواهد بود.

4. بايستن سه اصل بالا حکم مي‌کند که براي بهره‌بري از غريزة جنسي، مرزبندي‌هايي در دو سري آن به وجود آيد، و قانون ازدواج تشريع شود، لذا فرمود: «(فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مِنَ النِّسَاءِ)؛ پس آنچه از زنان، دلخواهتان است، به زنى بگيريد.»[388] قيد «طاب» بيانگر اهتمام به نسل بشري است که مبادا نسلي نابهنجار از مادراني آلوده به جامعة سالم راه پيدا کنند؛ يعني پيش از ازدواج مي‌بايست به فکر تربيت بود.

با توجه به اين اصول، به اين نتيجه مي‌رسيم که ازدواج همان بهره‌برداري درست از پديدة غريزة جنسي است که خالق حکيم در وجود انسان قرار داده است و انسان مي‌بايد در حد تعادل از آن استفاده کند تا ضمن هماهنگي تشريع با تکوين، زمينة دوام و بقاي نسل بشري را فراهم آورد.

به ديگر سخن، ازدواج و تأثير آن بر جامعه، به منزلة آب و غذا و حيات بخشي آن‌ها در بدن انسان است که نبود آن در اندک زماني انسان را به نابودي مي‌کشاند.


 

آثار و قواعد ازدواج چيست؟

˜پاسخ

ازدواج به عنوان يک پديدة طبيعي، داراي آثار و فوايد فردي و اجتماعي فراواني است، که در قرآن کريم نيز به برخي از آن‌ها اشاره شده است:

الف) اثر اجتماعي (حفظ نسل)

آن گونه که پيش از اين نيز بدان اشاره شد، مهم‌ترين اثر در بعد اجتماعي ازدواج، بلکه راز اصلي اين پديده، استمرار نسل بشري است. افزون بر اشارة قرآن، امام علي7در راز وجود شهوت در انبيا مي‌فرمايد: «واما الشهوة فجعلها الله تعالي فيهم لما اراده من بقائهم في الدنيا... فلولا موضع الشهوة،‌ لما اکلوا، فبطل قوه اجسامهم عن تکاليفهم ويبطل حال النکاح، فلايکون لهم نسل ولا ولد، وما جري مجري ذلک، فالشهوة مرکبه فيهم لذلک؛ خداوند بدين جهت در انبيا شهوت قرار داد که مي‌خواست آن‌ها بتوانند در دنيا زندگي کنند...؛ پس اگر شهوت در آن‌ها نبود، غذا نمي‌خوردند، بدنشان از اداي وظايف باز مي‌ماند و نيروي نکاحشان از بين مي‌رفت، و ديگر نسل و فرزندي نداشتند؛ پس بدين خاطر شهوت در درونشان جاسازي گرديد.»[389]

بايد توجه داشت كه شهوت در سخن امام اعم از شهوت جنسي و اشتهاي شکمي است، ولي مصداق بارز خواست انساني شهوت جنسي است.

ب) آثار فردي

قرآن براي ازدواج در بُعد فردي، آثار چندي را بيان مي‌کند که به برخي از آن‌ها اشاره مي‌كنيم:

1. آرامش روحي

وقتي بنا شد به حکم حکمت الهي و مصالح آفرينش، در درون انسان غريزة جنسي نهاده شود، چنان‌که در روايتي از امام صادق7به نقل از علي7، آمده است: «ان الله رکب في الملائکه عقلاً بلاشهوة، ورکب في البهائم شهوة بلاعقل، ورکب في بني‌آدم کليهما، فمن غلب عقله علي شهوته، فهو خير من الملائکه، ومن غلب شهوته علي عقله فهو شر من البهائم؛ خداوند فرشتگان را از عقل محض آفريد، و حيوانات را از شهوت محض خلق کرد، ولي در آفرينش انسان، هر دوي عقل و شهوت را قرار داد؛ بنابراين، اگر عقل انسان بر شهوتش چيره شود، از فرشتگان برتر خواهد شد، و اگر شهوتش غالب گردد، از چهارپايان نيز پست‌تر مي‌شود.»[390]

در درگيري ميان عقل و شهوت، به هنگام فوران کورة آتش شهوت، تنها چيزي که مي‌تواند به انسان آرامش ببخشد، خاموش کردن طبيعي آتش شهوت است که در قالب ازدواج قانوني انجام مي‌شود. اصلا وجود همسر شرعي و قانوني در کنار انسان از آن جهت که هر زمان اراده کند، در اختيار او است، خود ماية آرامش است و از اين رو است که قرآن مي‌فرمايد: «(وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا)؛ ديگر از نشانه‌هاي خدا اين است که از جنس خودتان همسراني براي شما آفريد، تا در کنار آن‌ها آرامش يابيد»[391] با اين آرامش به دست آمده، انسان بهتر مي‌تواند از عالم خاکي رسته، از ملک فراتر رفته و به خدا برسد.

2. دوست يابي

انسان در اين دنيا، به حكم اين كه در درونش، يك جاذبه و كشش قلبي وجود دارد، نمي‌تواند همواره به تنهايي زندگي كند، بلكه مي‌بايست براي خود شريك و رفيقي برگزيند. بديهي است كه رفقاي درسي و شركاي مالي هر كدام در كوتاه مدت، و تنها در بخشي از نيازها مي‌توانند انسان را ياري كنند، ولي آن كه در دراز مدت مي‌تواند يار و غمخوار انسان و انيس و مونس وي باشد، همسر او است؛ از اين رو، قرآن مي‌فرمايد: «(وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَوَدَّةً وَرَحْمَةً[392] و در بين شما دوستى و رحمت قرارداد.»

مودت در آغاز زندگي و رحمت در پايان آن است. مودت در بيشتر مواقع، دو سويه و رحمت از يك سوي مي‌باشد.

3. دژسازي

قرآن كريم از هر دوي زن و مرد نسبت به يكديگر تعبير به لباس مي‌كند و مي‌فرمايد: «(هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ)؛ آنان لباسى براى شما، و شما لباسى براى آنان هستيد.»[393] فلسفة آن نيز روشن است؛ زيرا اين لباس است که انسان را از سرما و گرما و خطر برخورد اشياء به بدن حفظ مي‌کند، عيوب انسان را مي‌پوشاند و نيز زينتي براي انسان است.»

زن و مردي هم که ازدواج کنند، به آثار ارزشمندي مي‌رسند؛ زيرا جوان، چه پسر و چه دختر، وقتي به مرحله‌اي از زندگي رسيد، از يک سو احساس استقلال مي‌کند و مي‌خواهد به نحوي از خانه و خانواده جدا شده و شانة خود را از زير اوامر و نواهي پدر و مادر خالي کند و از سوي ديگر، اين استقلال در بسياري امور نه تنها کارساز و مشکل‌گشا نيست، بلكه مشکل آفرين نيز هست.

در اين‌جا مي‌بايست ضمن دادن استقلال به فرزند، او را به جايي پيوند داد تا از تند بادهاي زندگي، حرارت شهوت، سردي عاطفه، گفتار نارواي مردم و... در امان بماند و اين تنها ازدواج است که مي‌تواند اين مهم را بر دوش بگيرد؛ يعني پسر و دختر را در برابر آتش شهوت بيمه کند، در سردي زندگي عاطفة آن‌ها را تأمين نمايد، از گفت و شنودهاي بي پايه در امانشان دارد و هر کدام را ماية آبروي ديگري سازد. افزون بر آن، اين‌که زن و مرد بسان لباس عيب‌هاي ظاهري و باطني يکديگر را مي‌پوشانند.

4. يادگار نيک

يکي از آثار مهم ازدواج اين است که انسان مي‌تواند، يادگاري شايسته به نام فرزند صالح تحويل جامعه دهد، ثمرة صالحي که چه بسا به مصلحي بدل شود و با فکر و انديشه خود عالمي را دگرگون مي‌سازد. روشن است كه با خودداري از ازدواج ظهور چنين مصلحاني ممكن نخواهد بود؛ از اين رو قرآن به دنبال بيان «حرث لکم» مي‌فرمايد: «قَدِّمُوا لأَنْفُسِكُمْ؛ با پرورش فرزندان خوب، اثر نيکي را از پيش بفرستيد.»[394]

5. بي‌نيازي

افزون بر آثار عبادي و اخلاقي ازدواج، در بعد فردي و اجتماعي، اثر اقتصادي نيز در آن وجود دارد. قرآن مي‌فرمايد: «إِن يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ؛ اگر فقير و تنگدست باشند، خداوند آن‌ها را از فضل خود بي‌نياز مي‌کند.»[395] اين تعبير در پاسخ کساني است که از ترس فقر، تن به ازدواج نمي‌دهند، و حال آن‌که قرآن نه تنها ازدواج را موجب تنگدستي نمي‌داند، بلکه بر عکس ماية توسعة زندگي مي‌داند؛ زيرا فرد مجرد ممکن است لقمه ناني را از خانة پدر به دست آورد؛ از اين رو خود را آزاد انگاشته و دنبال کار و تلاش نرود، ولي همين که ازدواج کرد و وظايفي بر دوش خود احساس نمود، بي‌شک تلاش خواهد کرد تا خود و خانواده‌اش را تأمين كند، و در پرتو اين سعي و کوشش به فضل الهي به زندگي‌اش فزوني ‌بخشد.

6. کسب معنويت

وقتي بر اثر ازدواج، تعادل در غريزة جنسي ايجاد شد، انسان مي‌تواند در پرتو آرامش حاصل از آن به عبادت بپردازد و به مبدأ و معاد (خدا و قيامت) توجه بيشتري داشته باشد؛ چنان‌که پيامبر9مي‌فرمايد: «من احب ان يلقي الله طاهراً مطهراً فليقله بزوجه؛ هر کس مي‌خواهد پاک و پاکيزه خدا را ملاقات کند، بايد ازدواج کند.»[396]


 

ازدواج چند قسم است؟

˜پاسخ

در بسياري از جوامع بشري، ازدواج را تنها در شکل دايم آن مي‌پذيرند و چون به ازدواج موقت اعتقادي ندارند، کساني که به هر دليل قادر به انجام ازدواج نباشند، بر اثر فشار شهوت به فساد روي مي‌آورند. اما شارع مقدس اسلام نظر به ضرورت و دلايلي، دو نوع ازدواج را تشريع کرده است كه عبارت‌اند از:

الف) ازدواج دائم:عبارت است از پيمان زناشويي که بين زن و مرد براي مدت غيرمعين بسته مي‌شود. اين نوع ازدواج محور احکام، حقوق، و آداب و رسوم است.

ب) ازدواج موقت (متعه):عبارت است از پيمان زناشويي که بين زن و مرد، در برابر مهر معين و براي مدت مشخص بسته مي‌شود[397].

بديهي است با توجه به حقوقي که ازدواج براي طرفين ايجاد مي‌کند و سنگيني هزينه‌ها، ادامة تحصيل، آداب و رسوم پيچيده، ازدواج دائم چه بسا براي همه به سادگي مقدور نباشد؛ از اين رو، يا مي‌بايد با مشکل ارضا نشدن غريزة جنسي سوخت و ساخت و يا به مسير انحرافي روي آورد؛ به ديگر سخن، يا بايد رهبانيت مسيحي را پذيرفت و يا به کمونيزم جنسي تن داد؛ يعني به دختر و پسر اجازه دهيم که با ده‌ها بلکه صدها نفر رابطة جنسي داشته باشند و از هم کام بگيرند. راسل ـ فيلسوف انگليسي ـ وليندزي ـ قاضي آمريکايي ـ براي حل بحران جنسي، ازدواج رفاقتي و تجربي را پيشنهاد مي‌کنند[398].

اسلام ضمن رد رهبانيت و نيز کمونيزم جنسي ازدواج موقت (متعه)[399] را مي‌پذيرد[400]، که طرح «راسل» تا حدي با آن شباهت دارد. در قرآن به اين حقيقت اشاره شده است: «(فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً)؛ زناني را که متعه مي‌کنيد، مهر آن‌ها را، واجب است بپردازيد.»[401]

دلايل جواز ازدواج موقت

1. اطلاق آية «فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مِنَ النِّسَاءِ؛ پس آنچه از زنان، دلخواهتان است، به زني بگيريد».[402]

2. اطلاق واژة «ازدواج» در آيۀ: «(وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى‏ أَزْوَاجِهِمْ)؛ و كسانى كه آنان دامانشان را (در امور جنسى) حفظ مى‏كنند، مگر در مورد همسرانشان يا آنچه (از كنيزان) مالك شده‏اند.»[403]

3. آية استمتاع (متعه): (فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ...)اين قسمت آيه دلالت دارد ‌که قبل از نزول آن، ازدواج موقت وجود داشته است.[404]

4. روايات: شيخ طوسي در کتاب «الخلاف»، روايات جواز متعه را از ابن مسعود، جابر بن عبدالله، سلمة بن اکوع، ابوسعيد خدري، مغيرة بن شعبة، ابن عباس، ابن جريح، عطاء، سعيد بن جبيرو جز اين‌ها نقل مي‌کند.[405]

مسلمانان و مسألة متعه (ازدواج موقت)

دربارة متعه در بين مسلمانان، چند نظريه وجود دارد که عمدة آن عبارت‌اند از:

1. موقت بودن حکم آن در زمان پيامبر9، براي چند روز.[406]

2. مباح بودن آن در زمان پيامبر9و نسخ آن به وسيلة خود آن حضرت. بيضاوي در تفسير خود به اين نظريه اشاره دارد[407].

3. مباح بودن آن در زمان پيامبر9و نسخ آن در زمان عمر. اين نظريه بيشتر مفسران و علماي اهل سنت است[408].

معروف و مشهور اين است که عمر خود گفته است: «متعتان کانتا علي عهد رسول الله9، انا اَنهي عنهما واعاقب عليهما؛ دو متعه [متعة نسا و متعة حج] در زمان پيامبر9وجود داشت، من آن را ممنوع کردم و عقاب آن را مي‌کشم.»[409]

4. جواز متعه و نسخ نشدن آن. اين نظريه همة فقها و مفسران شيعه و برخي علماي اهل‌سنت است.[410] شيعه معتقد است متعه در زمان پيامبر9وجود داشته و حکم آن همچنان باقي است. روايات ائمة معصومين:نيز بر همين معنا دلالت دارند. در روايتي از امام باقر7مي‌خوانيم که فرمود: «...احلها الله في کتابه و سنها رسول الله وعمل بها اصحابه؛ خداوند در کتابش متعه را حلال کرده، و پيامبر9آن را سنت قرار داد، و اصحاب آن حضرت بدان عمل مي‌کردند.»[411] در روايت ديگري آمده است که ابوبصير از امام باقر7دربارة متعه پرسيد، امام فرمود: «نزلت في‌القرآن، فما استمتعتم...[412]

وقتي تشريع حکمي در زمان پيامبر9ثابت شد، نسخ شدن آن به نحو صحيح نيازمند دليل قطع از سوي شارع مي‌باشد.

ج) ملک يمين:اين نوع سوم از نکاح است که در قرآن بدان اشاره شده است: (... إِلَّا عَلَى‏ أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ...)[413]


 

مسئوليت جامعه در مورد ازدواج جوانان چيست؟

˜پاسخ

قرآن کريم در بسياري از امور، وظايفي را بر دوش افراد جامعه گذاشته است و آن‌ها را مسئول رخدادهايي مي‌داند که پيرامونشان روي مي‌دهد. مصداق بارز اين مسئوليت را مي‌تواند در مسأله امر به معروف و نهي از منکر جستجو کرد. نمونة ديگر آن همين مسألة ازدواج است؛ زيرا قرآن گاهي خطاب به افراد «عَزَب» مي‌فرمايد: «انکحوا»؛ يعني ازدواج کنيد.

اما گاهي به اوليا، پدر و مادر، دولت و ملت خطاب کرده و مي‌فرمايد: به فکر ازدواج نيازمندان باشيد: «(وَأَنكِحُوا الْأَيَامَى‏ مِنكُمْ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ)؛ و افراد بى‏همسرتان، و شايستگان از بندگانتان، و كنيزانتان را به ازدواج (يكديگر) در آوريد.»[414]

«ايامي» مقلوب ايائم، جمع ايم، بر وزن قيم به معناي عَزَب و بي‌همسر است، خواه مرد باشد يا زن و پيش از اين همسر داشته يا نداشته است[415].

به اين نکته بايد توجه داشت که ازدواج امري اختياري است و هيچ‌کس نمي‌تواند ديگري را به آن وادار کند، و اين‌که قرآن خطاب به جامعة اسلامي سفارش مي‌کند افراد بي‌همسر را همسر دهيد، به هيچ وجه مجوز اجبار ديگران نيست، بلکه به معناي زمينه‌سازي و فراهم کردن مقدمات کار است.

نمودهاي همکاري

همکاري در امر ازدواج در چند چيز مي‌تواند نمود پيدا کند:

الف) تشويق آن‌ها به ازدواج؛

ب) شناسايي همسر شايسته و لايق؛

ج) کمک‌هاي مالي به ويژه از ناحية والدين؛

د) پا در مياني و وساطت کردن؛

هـ ) کمک نمودن در انجام مراسم عقد و عروسي؛

همکاري و تعاون اسلامي در همة زمينه‌ها مطلوب است، اما در خصوص ازدواج شکل ديگري دارد؛ چنان‌که در روايتي از امام علي7مي‌خوانيم: «افضل الشفاعات ان تشفع بين اثنين في نکاح حتي يجمع الله بينهما؛ بهترين ميانجي‌گري آن است که ميان دو نفر براي ازدواج وساطت کني، تا اين دو به سامان برسند.»[416] افزون بر آن‌که همکاري در امر ازدواج مصداق بارز (فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ[417] است، چنان‌که در روايتي ديگر، ثواب عظيمي (آسايش در قيامت، حور العين و همنشيني با انبياء) براي ميانجي‌گر ازدواج بيان شده است[418].

نکته

قرآن وقتي به خود فرد، ازدواج را سفارش مي‌کند، به تعدد زوجات نيز اشاره دارد، ولي وقتي به ديگران دستور تلاش و کوشش مي‌دهد، سخني از چند همسري به ميان نمي‌آورد، و اين بيانگر اين است که جامعه، تنها در رفع نياز اوليه مسئول است، ولي تعدد زوجات بستگي به عدالت، وسعت مالي و ديگر شرايط دارد که متوجه خود شخص است.


 

ازدواج‌هاي ممنوع كدام است؟

˜پاسخ

ازدواج در اسلام، همانند ديگر پديده‌هاي اجتماعي، قانونمند و داراي اصول مسلمي است که بايد رعايت شود. اگر آفرينندة انسان در وجود وي شهوت جنسي قرار داده و هماهنگ با تکوين، در تشريع، ازدواج را مقرر کرده است، اين‌گونه نيست که مرد بتواند با هر زني پيمان زناشويي ببندد، و يا هر زني بتواند با هر مردي ازدواج نمايد؛ از اين رو قرآن فهرستي از افرادي که زناشويي با آن‌ها ممنوع است، ارايه مي‌کند.

عوامل منع ازدواج

آنچه موجب ممنوعيت ازدواج مي‌شود، نوعي ارتباط است که ميان افراد وجود دارد، كه عبارت‌اند از:

الف) خويشاوندي يا ارتباط نسبي؛

ب) شيرخوارگي يا ارتباط رضاعي؛

ج) پيوند زناشويي يا ارتباط سببي (خواه مشروع باشد يا نامشروع)؛

د) کفر و طلاق نيز در مواردي موجب منع مي‌گردد که پس از اين بدان اشاره مي‌شود؛

ارتباط خويشاوندي

ارتباط خويشاوندي باعث مي‌شود تا ازدواج با افراد زير ممنوع گردد:

1. مادر که شامل مادر بزرگ نيز مي‌شود. 2. دختر که شامل فرزند و نوة او (دختر) نيز مي‌شود. 3. خواهر. 4. دختر برادر و فرزند و نوه او. 5. دختر خواهر و فرزند و نوه او. 6. عمه که شامل عمة پدر و مادر نيز مي‌شود.
7. خاله که شامل خالة پدر و مادر هم مي‌شود. قرآن مي‌فرمايد: «(حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالاَتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ)؛ بر شما حرام شده است، (ازدواج با) مادرانتان، و دخترانتان، و خواهرانتان، و عمه‏هايتان، و خاله‏هايتان، و دخترانِ برادر، و دخترانِ خواهر.»[419]

گفتني است افراد براساس طبع دروني، از ازدواج با اين افراد متنفرند؛ از اين رو، در بيشتر جوامع ازدواج با اين دسته ممنوع است، به ويژه اين‌که تأثير هم خوني که ناشي از ازدواج با خويشاوندان است، در اين‌گونه افراد بيشتر مي‌باشد.

ارتباط شيري

ارتباط رضاعي با شرايط مقرر در فقه باعث مي‌شود تا ازدواج با خويشان نسبي فرد همشير که جزء محارم او به شمار مي‌رود، ممنوع گردد. قرآن مي‌فرمايد: «(وَأُمَّهَاتُكُمُ الَّلاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُم مِنَ الرَّضَاعَةِ)؛ و مادران (رضاعي)تان كه ‏شما را شير داده‏اند، و خواهران رضاعى شما بر شما حرام شده است.»[420]

نکته‌اي که در اين‌جا وجود دارد، اين است که در حرمت ازدواج با مرتبطان رضاعي، تنها مادر و خواهر بيان شده و سخني از عمه و خاله و ديگران به ميان نيامده است، ولي طبق روايات، اين منع شامل همة اصناف محرم نسبي مي‌شود چنان‌که در روايتي از پيامبر9مي‌خوانيم: «يحرم من الرضاع ما يحرم من النسب؛ تمام کساني که از نظر ارتباط نسبي حرام‌اند، از نظر شيرخوارگي نيز حرام‌اند.»[421] در روايتي ديگر از امام صادق7آمده است: «يحرم من الرضاع ما يحرم من القرابه؛ همة کساني که از نظر نسب حرام‌اند، با شير نيز حرام مي‌شوند.» راز حرمت ازدواج با خويشاوندان شيري اين است كه کودکي که گوشت و استخوانش با شير زني پرورش مي‌يابد، شباهت تامي به فرزندان او پيدا مي‌كند، و در حقيقت بخشي از بدن مادر و مانند خواهر و برادر نسبي آنان مي‌شود.

ارتباط سببي

ارتباط سببي باعث مي‌شود تا چند گروه در دايرة منع ازدواج قرار گيرند که عبارت‌اند از: 1. مادر زن و نيز مادر او؛ 2. دختر زن با شرايط مقرر؛ 3. عروس و نيز عروس پسر و دختر؛ 4. خواهر زن به طور هم زمان؛ 5. زن پدر.

قرآن مي‌فرمايد: «(وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي في حُجُورِكُم... وَحَلاَئِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلاَبِكُمْ وَأَن تَجْمَعُوا بَيْنَ الأُخْتَيْنِ)؛ مادران همسرانتان، و دختران همسرتان كه در دامانِ شما [پرروش يافته‏اند،]...؛ و (نيز حرام است بر شما ازدواج با) همسران پسرانتان كه از پشت (و نسل) شما هستند، و اينكه بين دو خواهر (در ازدواج) جمع كنيد.»[422] ؛چنان‌که مي‌فرمايد: «(وَلاَ تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ)؛ و زنانى را كه پدرانتان به ازدواج (خود) در آورده‏اند، به همسرى نگيريد.»[423]

راز تحريم ازدواج با اين افراد آن است که با اجراي صيغة عقد، در واقع آن‌ها به منزلة خويشاوندان قرار گرفته‌اند؛ از اين‌رو همان حکم را دارند، به ويژه در جمع ميان دو خواهر که تضاد عاطفي (درگيري انگيزة محبت و انگيزة رقابت) خود عامل ديگري در ممنوعيت است.

ازدواج با نامادري افزون بر اين‌که در حکم مادرشان (مادر دوم) است، باعث هتک حرمت پدر نيز شود؛ از اين‌رو، به دنبال حکم تحريم مي‌فرمايد: «(إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتاً وَسَاءَ سَبِيلاً)؛ [چرا] كه آن، زشتكارى و كينه (ساز) و بد راهى است.»[424]

چرا خطاب به مردان

آنچه در اين آيات آمده، همه خطاب به مردان است؛ زيرا نفرموده: «حرم عليکن آبائکن...» رازش اين است که تقاضاي ازدواج و خواستگاري به حسب عرف از سوي مردها صورت مي‌گيرد؛ از اين رو، به آن‌ها مي‌گويد: وقتي خواستيد ازدواج کنيد متوجه باشيد که ازدواج با اين‌ها حرام است.

به هر صورت، ازدواج زن نيز با عده‌اي از مردان حرام مي‌باشد و کافي است براي روشن شدن محارم زن در ازدواج، عناوين را برعکس کنيم و به جاي مادر، پدر و به جاي خواهر، برادر و به جاي عمه، عمو و به جاي خاله، دايي و به جاي عروس، داماد و به جاي نامادري، ناپدري و به جاي دختر خواهر و برادر، پسر خواهر و برادر قرار دهيم.

آميزش

آميزش پيش از ازدواج (زنا)، موجب مي‌شود مادر و دختر آن زن بر زناکننده حرام شود؛[425] چنان‌که اگر کسي با زن شوهردار (مسلمان يا غيرمسلمان) زنا کند، هميشه بر زنا کننده حرام خواهد شد؛ بدين معنا که اگر از شوهرش جدا هم بشود، نمي‌تواند با وي ازدواج کند.

يادآور مي‌شويم که آميزش با مرد نيز موجب حرمت ازدواج با مادر مفعول (شخص لواط داده) و خواهر و دختر او مي‌شود؛ زيرا اين شخص در حکم همسر آن مرد قرار مي‌گيرد[426].

طلاق

طلاق نيز در صورتي که مکرر (3 بار) انجام شود، باعث حرمت ازدواج با زن مطلقه مي‌شود. قرآن كريم مي‌فرمايد: «(فَإِن طَلَّقَهَا فَلاَ تَحِلُّ لَهُ مِن بَعْدُ حَتَّى‏ تَنكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ)؛ و اگر (شوهر براى بار سوّم) آن (زن) را طلاق داد، پس از [آن‏] به بعد بر آن (مرد) حلال نخواهد بود؛ تا اينكه با شوهرى غير از او ازدواج كند. و اگر (شوهر دوّم) او را طلاق داد.»[427] اين محروميت براي کنترل مردان هوس‌بازي است که زندگي زنان را به بازي مي‌گيرند. گفتني است چنانچه با وساطت مُحَلِّل، نُه بار طلاق دهد، همواره بر او حرام مي‌شود[428].

کفر

کفر به عنوان نمادي از باور نادرست، مانع از ازدواج انسان مؤمن با کافر مي‌شود؛ بدين معنا که زن مسلمان حق ندارد با مرد کافر ازدواج کند، و مرد مسلمان نيز نبايد با زن کافر پيمان زناشويي ببندد. قرآن‌كريم مِي‌فرمايد: «(وَلاَتَنكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى‏ يُؤْمِنَّ... وَلاَ تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى‏ يُؤْمِنُوا)؛ و با زنان مشركِ [بت‌‌پرست‏] ، ازدواج نكنيد؛ تا ايمان آورند... و به مردان مشرك [بت‌پرست‏] زن مدهيد، تا ايمان آورند.»[429]

راز ممنوعيت ازدواج با مشرکان اين است که در معاشرت‌ها، و به ويژه در معاشرت زناشويي که تأثير عميقي بر روحية طرف مقابل دارد، مشرک سعي مي‌کند، همسر خود را به سوي عقايد باطل خويش دعوت نمايد.

مشرک به معناي کسي است که شريکي براي خدا قرار مي‌دهد، و به اين معنا يهود و نصاري نيز (به خاطر اين‌که به نحوي براي خدا شريک قرار مي‌دهند) جزء مشرکان مي‌باشند، ولي از آن‌جا که قرآن در خطاب با آن‌ها تعبير به (اهل‌الکتاب) مي‌کند، حکم شرک از اين جهت شامل آن‌ها نمي‌شود.


 

رخصت در ازدواج چرا؟

˜پاسخ

در اين‌که پسر و دختر در ازدواج خود مستقل‌اند يا ‌بايد با اذن و توافق بزرگ‌ترها اقدام كنند، بايد گفت: از ناحية پسر بي‌ترديد اجازة غير خودش شرط نيست. ولي در طرف مقابل جاي سخن است.

اقسام زنان و مسألة رخصت

پيش از بررسي مسأله يادآور مي‌شويم كه جنس مؤنثي که در ازدواج مد نظر مي‌باشد، يکي از موارد زير است:

1. ازدواج مجدد باشد.

2. صغير و پيش از رسيدن به رشدِ کافي باشد.

3. رشيد و اولين ازدواج وي باشد.

زناني که قصد ازدواج مجدد دارند

در اين‌باره قرآن اشاره دارد که زن مختار است و هر تصميمي که بخواهد، مي‌تواند بگيرد؛ از اين‌رو مي‌فرمايد: «(فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيَما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ)؛ و هنگامى كه به سرآمدِ (عدّه)شان رسيدند، پس هيچ گناهى بر شما نيست نسبت به آنچه بطور پسنديده در باره خودشان انجام دهند.»[430]

اين آيه دربارة زناني است که شوهرشان را از دست داده‌اند و بايد چهار ماه و ده روز عدة وفات نگه دارند، و پس از آن مي‌توانند با صلاح ديد خود ازدواج کنند، و نيز مي‌فرمايد: «(وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ أَن يَنكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ)؛ و هنگامى كه زنان را طلاق داديد و به سرآمدِ (عدّه)شان رسيدند. پس مانعشان نشويد كه با همسرانِ (سابقِ) شان، ازدواج كنند.»[431]

«عضل» بر وزن عزل، به معناي منع کردن از ازدواج و سخت‌گيري کردن در آن است[432]؛ يعني کسي  (از اولياء زن) حق ندارد که او را از ازدواج با کسي باز دارد، و يا به ازدواج با کسي مجبور نمايند.

دختران نابالغ و غيررشيد

در اين مورد، در صورتي که درستي ازدواج وي پذيرفته شود، بي‌شک مصلحت انديشي اولياي دختر لازم است؛ زيرا دختري که به رشد عقلاني و اجتماعي کافي نرسيده، نمي‌تواند مصالح و مفاسد خود را تشخيص دهد؛ از اين رو، اجازه و موافقت پدر شرط است و اگر قرآن مي‌فرمايد: «(الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ[433] يا كسى كه پيوند ازدواج به دست اوست.» به ولايت پدر و پدر بزرگ پدري بر اين نوع ازدواج اشاره دارد که بدون ترديد اختصاصي به دختر نيز ندارد.

البته قرآن در مورد ازدواج «ملک يمين = کنيزان» صراحت در لزوم اذن دارد. «(فَانكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ[434] پس آنان را با رخصت خانواده‏شان به همسرى در آوريد.»

دوشيزگان رشيد

در مورد دختراني که به بلوغ عقلاني و رشد کافي رسيده‌اند، هرچند بکر باشند، در هيچ آيه‌اي دلالت قطعي بر لزوم اذن و موافقت اوليا وجود ندارد.

روايات نيز بر مسأله دلالت قطعي ندارد؛ زيرا برخي روايات صراحت دارد بر اين‌که کار بکر رشيد به دست خود او است، و اگر در پاره‌اي از روايات آمده است: «لاتنکح ذوات الآباء من الابکار الا باذن آبائهن؛ با دختراني که پدر و پدر بزرگ پدري دارند، بدون اذن آن‌ها ازدواج نکن.»[435] منظور ارشاد به اين است که ازدواج با دختري بدون موافقت پدرش ممکن است شادابي بايسته و شايسته را نداشته باشد. ناگفته نماند از نظر حكمت و مصلحت که در برخي موارد نظارت و کنترل پدر و مانند او شرط اساسي است؛ زيرا مرد بندة شهوت و زن اسير محبت است، آنچه مرد را مي‌لرزاند، شهوت است و آنچه زن را از پاي در مي‌آورد، نغمة محبت و عشقي است که از مردي بشنود، در لغزش مرد و اسارت زن، اين بزرگ‌ترها هستند که مي‌توانند آن‌ها را به مسير درست و مطابق مصالح رهنمون باشند؛ از اين رو وقتي يک بار ازدواج کرد، و سردي و گرمي روزگار و شيريني و تلخي آن را چشيد و ورزيده شد، چندان نيازي به نظارت نيست.


 

کابين (مهر) چرا و چگونه؟

˜پاسخ

يکي از امور مهمي که قرآن کريم در موضوع ازدواج مطرح کرده، مسأله کابين يا مهر است که از آغاز پيمان زناشويي تا جدايي زن و شوهر از يکديگر مورد توجه قرار دارد و با تعبيرهاي مختلفي چون صدق، نحله، اجر و فريضه،[436] به بيان احکام آن پرداخته، و مي‌فرمايد: «(وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً)[437]؛ و مَهريه‏هاى زنان را (به عنوان هديه يا) بدهى به آنان بپردازيد.» و نيز مي‌فرمايد: «(فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً[438] و كسانى از زنان را كه (با مُتعه و ازدواج موقت) از او بهره مى‏بريد، پس‏مَهرشان را، در حالى كه واجب شده، به آنان بدهيد.»

«صدق» به ضم دال، جمع صداق، از ريشة صدق به معناي راستي، و در مقابل دروغ است.

«نحله» به عطيه و بخشش بدون عوض گفته مي‌شود.

«اجر» به معناي چيزي است که در ازاي عمل دنيوي يا اخروي عايد انسان مي‌گردد. «فريضه» از ريشة فرض و به معناي جدا کردن چيزي، علم و تقدير است[439].

از اين تعبيرها واژة اجر دربارة ازدواج موقت به کار رفته است که خود کنايه از مهر است، و ديگر واژگان از زواياي گوناگون در معناي مهر به کار رفته است؛ يعني بدين جهت به مهر صداق (صدقه) گفته مي‌شود که نشانة راستين بودن علاقة مرد است و به اين خاطر بدان نحله گفته‌اند که در مقابل آن، عوض مالي وجود ندارد، و به اين دليل فريضه نام گرفته که بر مرد واجب و مقدر است که آن را بپردازد.

تعيين مهر

اگر چه مهر شرط صحت عقد ازدواج نيست و عقد بدون تعيين مهريه نيز درست است، ولي ازدواج نمي‌تواند بدون مهر باشد، مگر براي پيامبر9؛ چنان‌که قرآن كريم مي‌فرمايد: «(... وَامْرَأَةً مُّؤْمِنَةً إِن وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَن يَسْتَنكِحَهَا خَالِصَةً لَّكَ مِن دُونِ الْمُؤْمِنِينَ[440] و (نيز حلال كرديم) زنِ با ايمان را، در صورتى كه خودش را به پيامبر ببخشد، اگر پيامبر بخواهد كه او را به همسرى برگزيند؛ در حالى كه (چنين ازدواجى) مخصوص توست نه ساير مومنان».

اين نوع ازدواج به لفظ هبه (وَهَبتُ) صورت مي‌گيرد، نه با الفاظ اَنکَحتُ و زوّجت، و مهري نيز در بين نيست، ليکن اين امر ويژة پيامبر9است؛ زيرا مي‌فرمايد: (خَالِصَةً لَّكَ مِن دُونِ الْمُؤْمِنِينَ).

بايد توجه داشت که پيامبر9يک رشته ويژگي‌هايي خاص به خود داشته که به «خصائص النبي» مشهور است؛ از جمله در ازدواج، مي‌توان به زنان بدون مهريه، تعدّد همسر، (بيش از چهار نفر) و ... اشاره کرد؛ اما پيمان زناشويي ديگران همراه با مهر معين مي‌باشد، و اگر چه زن مي‌تواند مهر نخواهد ـ که بدان (تفويض البضع = واگذاري حق التذاذ) گفته مي‌شود ـ و يا مي‌توانند بدون هيچ سخن مثبت يا منفي در بارة مهر اجراي عقد ازدواج نمايند ـ اين عقد صحيح است ـ ولي وظيفة پرداخت، در برخي موارد از عهدۀ شوهر ساقط نمي‌شود. با چنين عقدي، پيش از آميزش حق هيچ گونه مهري براي زن وجود ندارد؛ همچنين اگر زن يا شوهر بميرد، و يا عقد فسخ شود، حقي وجود ندارد.

اما اگر شوهر زن را طلاق بدهد، در اين صورت بستگي به حال شوهر از نظر فقر، غنا، رفاه و سختي دارد که مي‌بايد متاعي به عنوان «مُتعه المطلقه» يا «صداق المتعه» پرداخت نمايد؛ چرا که قرآن مي‌فرمايد:

«(لاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِن طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعَاً بِالْمَعْرُوفِ حَقّاً عَلَى الْمُحْسِنِينَ)؛ هيچ گناهى بر شما نيست اگر زنان را طلاق دهيد، مادامى كه با آنان تماس نگرفته‏ايد يا برايشان مهريه‏اى تعيين نكرده‏ايد. و (در اين هنگام با هديه‏اى مناسب) بهره‏مندشان سازيد. توانگر به اندازه [توانايى‏] اش و تنگدست به اندازه خودش كالايى (بعنوان هديه‏اى) پسنديده بدهد. [و اين كار] حقّى بر عهده نيكوكاران است.»[441]

«موسع» به معناي توانگر و «مقتر» به معناي تنگدست است، و «متاع» عبارت است از مرکب، لباس و پول[442]. اما پس از آميزش، زن استحقاق مهرالمثل (مهريه‌اي که براي امثال اين زن تعيين مي‌شود) را دارد[443]، و «معروف» يعني شايسته و پسنديده از نظر شرع و عرف، و «حقا» يعني اين وظيفة واجب است.

مهر معين

چنانچه به هنگام پيوند زناشويي و اجراي عقد، مهريه تعيين شود،[444] ولي به دلايلي توافق و تفاهم براي ادامة زندگي نداشته باشد، و بخواهند از يكديگر جدا شوند، در صورتي كه پيش از آميزش جنسي باشد، شوهر مي‌بايد نصف مهر را بپردازد. قرآن كريم مي‌فرمايد:

«(وَإِن طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ[445] و اگر آن (زنـ)ـان را، پيش از آنكه با آنان تماس بگيريد، و در حالى كه مَهرى براى آنها تعيين كرده‏ايد، طلاقشان دهيد، پس نصف آنچه را تعيين كرده‏ايد (به آنان بدهيد) مگر اينكه [آنان‏] ببخشند.»

ولي اگر پس از آميزش، طلاق انجام گيرد، بايد تمام مهريه، هرچند زياد باشد، پرداخته شود: «(وَلاَ يَحِلُّ لَكُمْ أَن تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً[446] و براى شما حلال نيست كه از آنچه به آنان داده‏ايد، چيزى [باز] ستانيد.»

و نيز مي‌فرمايد: «(وَإِنْ أَرَدتُّمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنطَاراً فَلاَ  تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً)؛ اگر خواستار جايگزينى همسرى به جاى همسر (خود) شديد، و به يكى از آنان مال فراوانى (بعنوان مهر) پرداخته‏ايد، پس هيچ چيزى از آن را (باز) مَگيريد. آيا آن [مهر] را با تهمت و گناهى آشكار (باز پس) مى‏گيريد؟»[447] «قنطار» به معناي مال فراوان است که مقدار آن دست‌کم تا چهار هزار دينار گفته‌اند[448].

مهر عطيه است نه قيمت

برخي با توجه به فرضيه‌هاي ذهني خود و يافته‌هاي تحميل شده بر تاريخ[449]، بر اين باورند که دادن مهريه به زن از سوي شوهر به معناي پرداخت قيمت زن و خريدن او است، به ويژه اين‌که در دريافت مهر پاي پدر و مادر دختر نيز در ميان است و هر کدام خود را صاحب بخشي از مهر و شير بها مي‌دانند.

بايد دانست که شير بها نه مهر است و نه بخشي از مهر و چنانچه مبلغي به عنوان شير بهاء جزء مهر قرار گيرد و پدر شريک دختر در دريافت مهريه قلمداد شود، از نظر شرعي و قانوني تنها مقدار مهر صحيح و بقيه باطل است، و اگر از روي طيب خاطر مبلغي يا هديه‌اي به اين عنوان به پدر يا مادر دختر پرداخت، تا عين مال باقي است مي‌تواند پس بگيرد[450].

اما در رابطه با اصل مهر، حق اين است که ريشة مهر از جاي ديگر و براي چيز ديگراست. ريشة مهر را بايد در سيستم آفرينش زن جستجو کرد که از سيستم آفرينش مرد متفاوت است. برخي تفاوت‌ها عبارت است از:

1. در مرد عشق و طلب وجود دارد، و در زن جمال و غنا.

2. زن از مرد شهواني‌تر، ولي در مقابل آن مرد تواناتر است.[451]

3. مرد شهوت کم‌تري دارد، ولي در برابر آن توان خودداري ندارد.

4. زن در پرتو آزرم و عفت دروني خود مي‌داند که عزت و
احترام او در اين است که خود را رايگان در اختيار مرد قرار ندهد، بلکه بايد کاري کند که مرد را به آستانة خود بکشد، و مردان را به رقابت با يکديگر وا دارد.

5. در طول تاريخ ثابت شده است که تأثير زن بر مرد، از تأثير مرد بر زن بيشتر بوده است. بسياري از هنرنمايي‌ها، دليري‌ها، نبوغ‌ها، موفقيت‌ها و حتي پيروزي در جنگ‌ها و... برخاسته از اثر بخشي همين قدرت است[452].

با توجه به ويژگي طلب و تقاضا و فقدان توانايي لازم براي کنترل خود، و نيز تاثيرپذيري مرد از زن از يک سو، و زيبايي و غنا، قدرت کنترل، آزرم و حيا، ربايش و قدرت اثر بخشي زن از سوي ديگر، توانسته است مرد را به پيشکشي هديه‌اي به نام مهر وادار سازد.

از سوي ديگر دريافت مهر توسط زن، خود پشتوانه‌هاي مالي براي استقلال وي در دوران زندگي مشترک به شمار مي‌رود و به هنگامي که مرد سرناسازگاري نهاد و زمينة آزار زن را فراهم کرد، ابزار خوبي براي کنترل وي مي‌باشد؛ چرا که اگر تاکنون مهريه را پرداخت نکرده است، به خاطر بار مالي نمي‌تواند زور بگويد، و اگر پرداخته است، زن مي‌تواند با هزينه کردن آن (فدية طلاق خلع و مبارات) به خواست خود برسد، و به هنگام جدايي که بخشي از عمر زن گذشته و سرماية جواني و زيبايي خود را از دست داده، خسارتي که بر روح و تن وي وارد شده، تا حدي جبران مي‌كند و وسيله‌اي براي تأمين زندگي آيندة او خواهد بود.


 

چند همسري چرا و به چه شرطي؟

˜پاسخ

يکي ديگر از مسايلي که قرآن در امر ازدواج بدان پرداخته، مسأله چند همسري يا تعدد زوجات است: «(فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى‏ وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ)؛ پس آنچه از زنان، دلخواهتان است، دو دو و (يا) سه سه و (يا) چهار چهار، به زنى بگيريد.»[453]

از آن‌جا که بررسي اين مسأله نيازمند به فرصت بيشتري است و در اين نوشتار کوتاه مجال آن نيست، تنها به يادآوري چند نکته بسنده مي‌كنيم. و بررسي همه جانبة آن را به فرصتي ديگر واگذار مي‌نماييم.

1. «مثني» يعني دو تا دو تا «ثلاث» يعني سه تا سه تا، و «رباع» به معناي چهار تا چهار تاست؛[454] البته اين بدان معنا نيست که به هنگام ازدواج دو تا دو تا، سه تا سه تا و چهار تا چهار تا باشد، بلکه با توجه به عموم مردم چنين تعبير کرده است.

2. «واو» در آيه، اگر چه عطف است، به معناي جمع نيست تا دو تا، سه تا و چهارتا و در مجموع نُه تا معنا دهد، بلکه بدين معناست که شما مي‌توانيد دو تا، يا سه تا و يا چهار همسر داشته باشيد؛ از اين رو، اگر با «او» عطف مي‌کرد، موهم اين معناي بود که هر کسي لزوماً بايد دو يا سه و يا چهار تا زن بگيرد.

3. اسلام نه تنها چند همسري را اختراع نکرد، بلکه چند همسري نامحدود پيش از اسلام را کنترل و محدود نمود و براي آن مرزي (حداکثر تا چهار تا) قرار داد.

4. در تعدد زوجات قيد ِ«طاب» وجود دارد که بيانگر اين حقيقت است که نبايد زنان هرزه را دور خود جمع کند و حرمسرا تشکيل بدهد.

5. در ادامة آيه جواز تعدد را مشروط به اجراي عدالت کرده، و مي‌فرمايد: «(فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً)؛ و اگر مى‏ترسيد عدالت را رعايت نكنيد، پس (به) يك (همسر)، اكتفا كنيد.»

قيد عدالت، آن هم با احتمال ترس، زمينة جلوگيري از هوس‌بازي‌هاي مردان است؛ زيرا از يک سو افرادي که بتوانند رعايت عدالت کنند، کم هستند و از سوي ديگر، اگر به واقع عدالت اجرا شود، مشکلي نخواهد بود.

6. اسلام در ميان گونه‌هاي مختلف چند همسري (اشتراک جنسي از دو طرف، چند شوهري براي فرزند آوري، چند شوهري براي شهوت راني (روسپي‌گري) و چند زني) تنها نوع اخير را مجاز شمرده است.

عوامل چند همسري

عواملي که مي‌تواند مسأله چند همسري را توجيه نمايد، عبارت‌اند از:

الف) بروز عادت ماهانه؛ ب) خستگي زن از زايمان؛ ج) نازا بودن زن و يائسه شدن او؛ د) فزوني جمعيت زنان بر تعداد مردان؛ هـ ) نجات تک همسري.

شهيد مطهري مي‌نويسد: «وقتي عدد زنان نيازمند به ازدواج از مردان نيازمند فزوني يافت، اگر حق تأهل اين عده از زنان به رسميت شناخت نشود و به مردان اجازة چند همسري داده نشود، رفيقه‌بازي و معشوقه‌گري ريشة تک همسري واقعي را مي‌خشکاند.[455]

يادآوري اين نکته ضروري است که اين عوامل، تنها حکمت[456] تشريع تعدّد زوجات است و علت واقعي آن را فقط ذات اقدس احدي مي‌داند و بس.


 

قرآن چه توصيه‌هايي به زوجين دارد؟

˜پاسخ

در اينجا به کساني که ازدواج کرده و تشکيل خانواده داده‌اند، دو توصية قرآني را يادآور مي‌شويم:

1. همزيستي مسالمت آميز

زن و شوهر مي‌بايد کانون خانواده را به بهشتي مبدّل سازند که
در آن دوستي، محبّت، موّدت و تفاهم بر قرار باشد، نه اين‌که با مشاجره، کشمکش‌ها و جنگ و دعوا، اين آشيانة مطمئن خود و فرزندان را به جهنمي سوزان بدل کنند که همگان به ويژه فرزندان معصومشان در آتش آن بسوزند؛ البته اجراي اين برنامه بيشتر در گرو برخورد شايستة شوهر است؛ از اين‌رو، خطاب به وي مي‌فرمايد: «(وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ)؛ و با آنان، بطور پسنديده رفتار كنيد.»[457]

زندگي مسالمت‌آميز بين زن و شوهر به اين محقق مي‌شود که محبت، صفا، صميميت، فرمانبري، رعايت حقوق شرعي و قانوني و از همه مهم‌تر تفاهم اخلاقي در خانه حاکم باشد.

2. جدايي شايسته

اگر چنانچه زن و شوهر به هر دليلي نتوانستند با هم زندگي کنند، حق دارند از يکديگر جدا شوند، به شرط آن‌که اين جدايي نيز شايسته باشد. اين سفارش قرآن است که مي‌فرمايد: «(فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ[458] پس به طور پسنديده نگاه داشتن، يا به نيكى آزاد كردن [همسر بر شما واجب است‏].» اما اين حق را ندارد که همسر خود را تحت فشارهاي جسمي و روحي قرار دهد تا وي مجبور شود براي رهايي خود بخشي از مهر خود را ببخشد: «(وَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ[459] و بر آنان سخت‏گيرى نكنيد، تا بخشى از آنچه (مهريه) به آنان داده‏ايد، (از دستشان به در) بريد.» حتي در آخرين لحظات زندگي مشترک (روزهاي آخر طلاق رجعي) نيز سفارش مي‌کند كه يا ماندن به خوشي، يا رهايي به خوبي. «(فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلاَ تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَاراً لِتَعْتَدُوا)؛ و به (روزهاى پايانى) سرآمدِ (عدّه)شان رسيدند، پس بطور پسنديده نگاهشان داريد، يا بطور پسنديده آزادشان سازيد؛ و بخاطر زيان رساندن نگاهشان نداريد، تا (به حقوقشان) تجاوز كنيد.»[460]

از اين همه سفارش و تأکيد، به روشني در مي‌يابيم که روح پيام قرآن در زندگي، مودّت و رحمت و پيوند زناشويي براي زندگي مسالمت آميز است.


 

خواستگاري و عروسيچه آدابي دارد؟

˜پاسخ

1. نگرش الهي به ازدواج

گروهي به حضرت علي7طعنه مي‌زدند که «تو با فضيلت‌ترين و شجاع‌ترين مرد عرب هستي و مي‌توانستي دختر ثروتمندي را به عقد خود درآوري تا با جهاز خود خانه‌ات را مزين کند.» آن حضرت در پاسخ فرمود: «همانا ما قوي هستيم که به دستورهاي الهي رضايت داده‌ايم و جز رضايت خدا چيزي نمي‌خواهيم و افتخار ما نيزبه اعمال نيکو است نه مال و ثروت.[461]»

همچنين به حضرت فاطمه3طعنه زدند که تو همسر مرد فقيري شدي که هيچ مالي ندارد و ايشان در پاسخ فرمود: «من به علي7راضي هستم و رضايت من از او. بالاترين درجات رضايت است.»[462]

2. زمان مناسب

مستحب و نيکو است مراسم عروسي در شب برگزار شود؛ زيرا خداوند شب را زمان آرامش قرار داده است و وليمة (غذا) عروسي در شب يا روز باشد. امام صادق7مي‌فرمايد: «زفّوا اعرائسکم ليلاً واطعموا ضحاً؛ عروسي و زفاف را در شب برگزار کنيد و وليمة آن را در روز بدهيد.»[463]

حضرت باقر7فرمود: «وليمة عروسي يک روز است و روز دوم بزرگواري و کرم و روز سوم خودنمايي و ريا[464] است» سزاوار است مؤمنان دعوت عروسي را اجابت کرده و از وليمة عروسي تناول کنند.

3. مهريه (صداق) و جهيزيه

در صحت عقد ازدواج تعيين مهريه واجب است که بر عهدة مرد
قرار مي‌گيرد. در روايات از خوبي‌هاي دختر براي شوهر، کم بودن مهريه
و زياد نبودن آن عنوان شده است و اين به خاطر توجه اسلام به سعادت
و سلامت عروس و داماد و تشکيل خانواده سعادتمند بوده است و مي‌بينيم که مهر و جهاز حضرت زهرا3با آنچه پدر بزرگوارشان فرموده، مطابقت دارد[465].

نگرش به مهريه

مهريه، بدهي مرد به زن و پرداخت آن بر او واجب است و اگر کسي مهريه زياد تعيين کند و قصد پرداخت آن را نداشته باشد؛ چنان که در زمان ما گفته مي‌شود: «کي داده و کي گرفته»، معصيت‌ کار بوده و نوعي دزدي محسوب مي‌شود.

4. دعا و صدقه

حضرت علي7به مردي که مي‌خواست ازدواج کند و از حضرت طلب دعايي کرد، حضرت به او فرمود كه بگويد: «اللهم بکلماتک استحللتها، و بامانتک اخذتها اللهم اجعلها ولوداً ودوداً لاتفرک تاکل ماراح ولاتسأل عمّا سرح[466]» در هنگام عروسي حضرت زهرا3با ديدن جهيزيه مختصر دعا کردند و پس از اجراي صيغه عقد با تکبيرات و تسهيلات مراسم را برگزار کردند.

آري، از آغازين لحظه‌هاي تشکيل زندگي اين دو بزرگوار ارزش‌هاي الهي و انساني متجلي بود و سزاوار است شيعيان و محبان اين بزرگواران با شناخت بيشتر سيره و منش آنان در مسير حقيقت گام بردارند.

5. شادي و شادماني

مراسم عروسي نماد و نقطة آغازي براي تشکيل بنيان مقدس خانواده است و عرف جامعه پس از برگزاري آن به هر شيوه‌اي باشد، اين پيوند مقدس را به رسميت مي‌شناسد. اين مراسم در هر منطقه‌اي به شکلي خاص انجام مي‌گيرد که نقطه مشترک همه آن‌ها در اين ويژگي است که مجلس عروسي همراه با سرور و شادي بوده و گردانندگان مراسم از برنامه‌ها و امکاناتي استفاده مي‌کنند که شادي بيشتري به همراه داشته باشد. در متون ديني نيز به اين مطلب اشاره شده است که مؤمن واقعي فردي با نشاط و سر زنده است که ناشي از ايمان مذهبي وي مي‌باشد و نمي‌توان نقش آن را در زمينه‌هاي پيدايش شادي و نشاط ناديده گرفت. درقرآن و روايات سفارش شده است که عبادات خود را با نشاط و سرحالي انجام دهيد تا بدون داشتن نگراني به اطمينان قلبي برسيد.

براي برخي اين شبهه وجود دارد که اساساً نمي‌توان در مراسم شادي مسائل شرعي و ديني را رعايت کرد و اين دو منافات دارند و شادي‌ها فقط به شادي‌هاي ظاهري اطلاق مي‌گردد، در حالي که اگر دقت داشته باشيم به اين نکته مي‌رسيم که ارمغان دين براي بشر شادي، سرور، بهجت به معناي عميق آن است و مؤمنان واقعي عميق‌ترين اين شادي و خوشحالي ها را دارند. زيارت با معرفت معصومين:، نماز با حضور قلب، تدبر در قرآن تا انفاق و صدقه‌اي که به اهلش مي‌رسد، کشف راز علمي، پيروزي در رقابت ورزشي، شادماني و خرسندي که از حسن انجام وظيفه حاصل مي‌شود، احساسي که پس از توسعه رزق و روزي که براي خانواده مهيا کرده است، رضايت از خدمتي که به بشريت عرضه کرده است و ده‌ها و صدها احساس بهجت و سرور که پس از انجام کارهاي خداپسندانه و مطابق فطرت پاک انساني پديدار مي‌شود، برگرفته شده از يک جوهره و حقيقت بوده و همه جلوه‌اي از زيبايي و عظمت و کمال بي حد و حصر خداوند متعال است، که براي کساني که در اين مسير زندگي مي‌کنند، شادي‌هاي ظاهري و باطني به همراه دارد و در مقابل هر آنچه شادي و سرور از راه‌هاي شيطاني و انحرافي حاصل مي‌شود، زودگذر و لحظه‌اي بوده و پس از اندکي آثار سوء خود را مشخص خواهد کرد؛ همانند فردي که از مواد مخدر و مشروبات الکلي براي شادي چند لحظه‌اي خود استفاده مي‌کند. اکنون که با ماهيت شادي واقعي آشنا شديم، به اين نکته توجه مي‌کنيم که مؤمن براي لذت و شادي چند دقيقه‌اي، مرتکب نافرماني خدا نمي‌شود تا براي شادي مراسم عروسي خود گرفتار آداب آلوده به گناه گردد.

گاهي در مراسم ازدواج، اختلاط زن و مرد با پوشش نامناسب، موسيقي حرام، مزاحمت براي ديگران از جمله همسايه‌ها و به راه انداختن کارناوال‌هاي پر طمطراق، اسراف، چشم و هم چشمي، بي توجهي به واجبات مهمي مانند نماز ديده مي‌شود که ناشي از عدم آگاهي برگزار کنندگان از لذت و شادي واقعي است که هميشه به دست خداست و با گناه و معصيت به دست نمي‌آيد.

راهکارها

براي اجراي مراسم عروسي با رعايت اصل شادي و شادماني به دور از امور غير قابل قبول نزد شرع و عرف بايد نگرش‌هاي جديد و صحيح را اعتقاد و باور داشت و از مدت‌ها قبل براي جايگزين کردن آن‌ها با امور خرافي و غيرشرعي برنامه‌ريزي کرد. قبل از ذکر راهکارها اين نکته جالب توجه است که با کسب آگاهي‌هاي لازم و اين‌که انسان با توانايي خود مي‌تواند گره از مشکل‌ترين کارها بگشايد و امور را بر وفق مراد خود تنظيم کند، مي‌تواند بر موانع و مرارت‌ها پيروز گردد. براي اين‌که مجلس عروسي برگزار کنيم که هم سرشار از شادي باشد و هم از گناه و معصيت به دور ماند و خانواده و فاميل نيز راضي باشند، توجه به نکات زير سازنده خواهد بود:

1. سعي شود ابتدا دختر و پسر انجام چنين مراسمي را به صورت جدي از بزرگ‌ترها خواستار شوند و به برگزاري آن باور و اعتقاد داشته باشند؛ پس اهميت موضوع را در شرايط مختلف به اعضاي خانواده‌ها به ويژه والدين و خواهران و برادران خود تفهيم کنند و براي همه روشن کنند که عروس و داماد حق دارند مطابق نظريات خودشان مراسم عروسي را برگزار کنند.

2. چون آداب نادرست در عروسي در طول زمان پايدار شده و به صورت يک فرهنگ در آمده است، مي‌توان با جايگزين‌هاي مناسب فرهنگ و آداب نادرست را تغيير داد؛ از جمله اين‌جايگزين‌ها مي‌توان به استفاده از مداحان موفق در اين گونه مجالس و هنرمنداني که با تردستي‌هاي مفيد و يا خواندن اشعار و لطيفه‌هاي مناسب مجلس گرداني مي‌کنند، استفاده کرد.

بهتر است مجالس عروسي در مناسبت‌هاي مذهبي و جشن‌هاي ميلاد ائمه:برگزار گردد و سپس از وجود مداحان و هنرمندان استفاده برد؛ همچنين حضور برخي شخصيت‌هاي مذهبي و معتمدان محلي نيز چاره ساز خواهد بود.

3. اگر ممکن نبود مراسمي صد در صد به دور از اين گونه برنامه‌ها باشد، سعي شود جلوي برخي گناهان بزرگ گرفته شود؛ مانند جلوگيري از اختلاط زن و مرد و... و عروس و داماد به انجام اين امور رضايت ندهند تا گناهي به حساب آنان نباشد.

6. آداب خواستگاري

برخي فقهاء خواستگاري را مستحب دانسته‌اند و همچنين مستحب است مردي که تصميم بر ازدواج مي‌گيرد، قبل از تعيين دختر و خواستگاري
از او، دور رکعت نماز بخواند و پس از آن به دعاهايي که از ائمه:رسيده، تمسک جويد[467].

از پسنديده‌ترين آداب ازدواج که ريشه در فطرت انساني و طبيعت و نظام آفرينش دارد و در مناطق مختلف به عنوان يکي از رسوم و آيين و حامل اندرزهاي حکيمانه پذيرفته شده است و اجرا مي‌شود، خواستگاري است. در خواستگاري، مرد به خواستن زن اقدام مي‌نمايد و براي اجراي آن از طريق خود او و يا خانواده و دوستان او اولين گام برداشته مي‌شود و اين زن است که مؤدبانه و پسنديده خواسته مي‌شود و طلب و عشق مرد را مي‌پذيرد که به قول شهيد مطهري يکي از تدابير حکيمانه و شاهکارهاي خلقت به شمار مي‌رود[468].

از اين رو، در قرآن‌که آيين فطرت است و روايات معصومين:نيز در هماهنگي با فطرت و نظام آفرينش، مردان در امر ازدواج مورد خطاب واقع شده‌اند و به طور مستقيم به آن‌ها دستور خواستگاري و انتخاب همسر داده شده است، آن جا که خداوند در آيه مربوط به خواستگاري مي‌فرمايد:
(وَلاَ جُنَاحَ... أَنْفُسِكُمْ)[469]

و آيه ازدواج مي‌فرمايد: «(فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مِنَ النِّسَاءِ[470] پس آنچه از زنان، دلخواهتان است به زني بگيريد.»

شايسته است زنان و خانواده‌هايشان مرداني را که داراي صفات پسنديده‌اند و از برخي صفات ناپسند به دورند، بپذيرند و رد نکنند که باعث فتنه‌انگيزي و فساد در جامعه خواهد شد[471].

شوهر مطلوب

براساس دسته‌اي از روايات نوراني که از معصومين:رسيده است، پنج ويژگي خواستگار عبارت‌اند از: اخلاق، دين، امانت، عفت و توانايي در تأمين هزينه زندگي[472]. و سزاوار است که (زن) دختر و خانواده او به خواستگاري شارب‌الخمر (معتاد به شراب و يا مانند آن) بدخلق و خو، مخنث و فاسق جواب رد بدهند؛ زيرا چنين فردي همشان نمي‌باشد و نمي‌تواند زندگي سعادتمندي داشته باشد[473].

همسر مطلوب

مردي که قصد ازدواج دارد، نمي‌تواند از هر زني خواستگاري کند، بلکه از نظر دستورهاي ديني که در قانون نيز بدان تصريح شده است، مي‌تواند از هر زني که خالي از موانع ازدواج باشد. (موارد آن ذکر خواهد شد) يعني ازدواج با او مشروع باشد، خواستگاري نمايد[474].

ازدواج با چند گروه از زنان حرام است و در نتيجه نمي‌توان از آنان خواستگاري کرد که عبارت‌اند از:

1. زناني که با انسان حرام دايمي هستند؛ مانند، خاله، عمه، مادر.

2. زناني که به سببي خاص بر انسان حرام مي‌شوند؛ مانند زن پدر،
خواهر زن مادامي که همسر انسان زنده است و يا زناني که همسر دارند،
مادر زن، و ... .

3. زناني که از طريق شير خوردن از يک مادر با شرايط خاص بر مرد
حرام مي‌شوند.

4. زناني که به خاطر کفر و طلاق و يا ارتباط نامشروع جنسي بر مرد
حرام مي‌شوند[475].

پيشنهاد خواستگاري

ممکن است اين پيشنهاد بدون دخالت خانواده و يا دوستان وي به دختر گفته شود؛ اما در اين مرحله نيز انسان عاقل سعي مي‌کند با در نظر گرفتن فرهنگ جامعه و آداب و رسوم اجتماعي و ارج نهادن به مقام و منزلت زن و همچنين احترام به والدين و ديگران و بهره‌مندي از حمايت‌هاي مادي و معنوي آن‌ها و احترام به پيوندهاي نزديک خانوادگي از تنها پيشقدم شدن اجتناب نمايد و باعث جلوگيري از برخي آسيب‌هاي روحي و رواني
 و برخي عوارض منفي شود که معمولاً ناشي از تحت تأثير احساسات و عواطف قرار گرفتن طرفين به ويژه دختر مي‌باشد؛ بنابراين، مناسب
است مقدمات خواستگاري نيز به شيوة پسنديده و معمول هر منطقه‌اي صورت بگيرد.

مستحب است مرد هنگامي که تصميم بر ازدواج مي‌گيرد، قبل از اين‌که دختر معيني را براي خواستگاري مدنظر قرار دهد، دو رکعت نماز بخواند و دعا کند و سپس به خواستگاري اقدام نمايد.

مجلس خواستگاري

جلسه خواستگاري در هر منطقه آدابي دارد که مطابق آن برگزار مي‌شود، ولي وجوه مشترکي نيز وجود دارد؛ مانند گفتگوي خانواده‌ها در اين جلسه، امروزه تقريباً همه جا پسر و دختر نيز جداگانه با يکديگر به گفتگو نشسته و از نزديک در باره شخصيت خود و اهداف و ديدگاه ها و برنامه‌هايشان براي زندگي آينده صحبت مي‌کنند و در اين ديدار اگر به تفاهم رسيدند، انس و الفت مضاعفي حاصل خواهد شد.

در اين ديدار، به مرد اجازه داده شده است که به صورت و دست‌ها و مو و قسمت‌هاي زيباي (محاسن) دختر مورد نظر نگاه کند و احتياطاً از روي لباس نازک و چون که براي شناخت و اطلاع يافتن بر حال و وضعيت دختر است، محدوديتي از نظر دفعات نگاه کردن نيست؛ البته توجه به اين نکته ضروري است که جواز شرعي مسأله زماني است که تصميم مرد به ازدواج جدي باشد و احتمال حصول توافق بر ازدواج بدهد و امکان ازدواج با زن فراهم و با اين نگاه در صدد انتخاب همسر باشد[476]. از ديگر ويژگي‌هاي اين ديدار، اين است که زيبايي‌هاي ظاهري را بر اساس گرايش طبيعي و فطري انسان به زيبايي و جمال، مورد توجه قرار مي‌دهد و نقش آن را در انتخاب‌هايي که انسان در زندگي دارد، به ويژه ازدواج نمي‌توان ناديده گرفت و از اين طريق، باعث ايجاد و استمرار محبت و صميميت مي‌گردد.

پيامبر خدا9به جواني که قصد ازدواج داشت، فرمودند: «لو نظرت اليها فانّه اخري ان يودم بينکما[477]؛ نگاه به دختر مورد نظر براي دوام ازدواج شما بهتر است.»

به ويژه اين‌که مورد پسند بودن همسر تأثير عميقي در روابط سرشار از عاطفه و احساسات زن و شوهر دارد و حقيقت نگاه مرد که به قول شهيد مطهري طبيعت و خلقت وي را مظهر طلب و عشق و تقاضا قرار داده، اين است که کمک مي‌کند مرد به بهترين شکل به وصالش برسد.

7. روابط دوران نامزدي و لزوم خواندن صيغه محرميت

دوران نامزدي پس از قبول پسر و دختر براي ازدواج شروع مي‌شود و تا زماني که صيغة عقد شرعي خوانده نشده، دختر و پسر با يکديگر نامحرم و بيگانه‌اند، هرچند در آينده ازدواج کنند؛ بنابراين، بايد روابط خودشان را با معيارهاي شرعي بسنجند و از ملازمت با يکديگر، گفتگوي طولاني، خلوت کردن با يکديگر و ارتباط نزديک به ويژه ارتباط جنسي نامشروع بپرهيزند و در موارد ضروري از پدر يا سرپرست دختر رخصت بگيرند[478] و عقد موقت جاري کنند.

بنابراين، اگر فاصله بين خواستگاري و اجراي مراسم عقد شرعي طولاني مي‌شود، براي اين‌که موانع شرعي روابط در اين دوران برداشته شود، مناسب است صيغة محرميت شرعي خوانده شود. اين عقد همان شرايط ازدواج موقت را دارد و خانواده ها مي‌توانند آن را به صورت مشروط اجرا کنند و از بعضي جهات محدوديت‌هايي را در روابط دختر و پسر اعمال نمايند.

از شرايط اصلي صيغه محرميت تعيين مهريه و تعيين مدت است. اگر طرفين بخواهند عقد دايم بخوانند، ولي هنوز مدتي که در عقد محرميت ذکر کرده بودند، باقي است، مدت باقي مانده را مي‌بخشند و سپس عقد جديد جاري مي‌شود[479].

براي اجراي اين کار فوايدي مادي و معنوي مترتب مي‌شود؛ از جمله اين‌که اصل اجراي صيغه محرميت خشنودي خداوند را به همراه دارد و بهترين راه‌حل براي مقابله با رفتارهاي غير شرعي و باورهاي غلط در مقدمات ازدواج است و به جاي اين‌که نامزدها از اين گونه روابط احساس تخلّف و دلهره و دغدغه داشته باشند، با خواندن عقد محرميت به اين ارتباط رسميت داده مي‌شود و (عوارض) احساسات منفي جاي خود را به احساس عاطفي ـ الهي در مسير رشد و شکوفايي و آرامش رواني در راستاي تقويت ايمان مي‌دهد و از خوشگذراني و دوستي‌هاي خطرناک جلوگيري مي‌کند.

8. زمان اجراي عقد

در برگزاري مراسم عقد و عروسي بهتر است از بعضي امور که پيامدهاي منفي دارد و در روايات به آن‌ها اشاره شده است، اجتناب گردد، از جمله اين‌که صيغه عقد در زماني خوانده نشود که قمر در برج عقرب باشد و يا در روز چهارشنبه و يا درزماني که ماه در محاق باشد (دو يا سه شب آخر ماه)[480] و ايام وفات و سوگواري معصومين:به ويژه ايام محرم و صفر.


 

نظر قرآن در باره ازدواج موقت چيست؟

˜پاسخ

در مورد ازدواج موقت چند بحث اساسي وجود دارد:

الف ـ ازدواج موقت  قبل از اسلام؛

ب ـ ازدواج موقت  بعد از اسلام؛

ـ ازدواج موقت از منظر قرآن؛

ـ ازدواج موقت از منظر روايات؛

ـ ازدواج موقت در فتواي جديد برخي از علماي اهل سنت؛

ـ ازدواج موقت از منظر عقل؛

ـ ازدواج موقت از منظر حقوق؛

ـ راهکار اجراي ازدواج موقت؛

ـ شرايط و مقررات ازدواج موقت.

مقدمه

از شيرين‌ترين و پرخاطره‌ترين رخدادهاي دوران حيات هر فردي ازدواج است که خداوند آن را از آيات خود معرفي کرده است:

«(وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ)؛ و از نشانه‏هاى او اين است كه همسرانى از (جنس) خودتان براى شما آفريد، تا بدآن‌ها آرامش يابيد، و در بين شما دوستى و رحمت قرارداد؛ قطعاً در آن‏[ها] نشانه‏هايى است براى گروهى كه تفكّر مى‏كنند.» و در آيات ديگر به آن توصيه و سفارش نموده است و فقر را مانع آن نمي‌داند:

«(وَأَنكِحُوا الْأَيَامَى‏ مِنكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِن يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لاَيَجِدُونَ نِكَاحاً حَتَّى‏ يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ وَلاَتُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَن يُكْرِههُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِن بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَّحِيمٌ)؛ و افراد بى‏همسرتان، و شايستگان از بندگانتان، و كنيزانتان را به ازدواج (يكديگر) در آوريد؛ اگر نيازمند باشند، خدا از بخشش خود آنان را توانگر مى‏سازد؛ و خدا گشايشگرى داناست. و كسانى كه (وسايل) ازدواج نمى‏يابند، بايد خويشتندارى كنند تا خدا از بخشش خود آنان را توانگر سازد. و از ميان آنچه (از بردگان) مالك شده‏ايد، كسانى كه خواستار (قرارداد آزادى =) مُكاتبه هستند، پس با آنان (قرارداد) مُكاتبه ببنديد، اگر در (آزادى) ايشان نيكى مى‏دانيد؛ و از مال خدا كه به شما داده، به آنان بدهيد. و كنيزان جوانسال خود را اگر پاكدامنى را مى‏خواهند، بر تجاوزكارى (= زنا) به اكراه وامَداريد، تا (كالاى) ناپايدار زندگى پست (دنيا) را بجوييد؛ و هر كس آنان را (بر اين كار) به اكراه وادار كند (و پشيمان شود،) پس بعد از اكراه آنان خدا بسيار آمرزنده [و] مهرورز است.»

افزون بر آيات قرآن، روايات اسلامي نيز ضمن پرهيز دادن انسان‌ها از رهبانيت، ازدواج را به عنوان سنت معرفي کرده و رويگرداني از آن را روي‌گرداني از سنت و دين رسول خدا9معرفي مي‌کند: «النکاح سنتي فمن رغب عن سنتي فليس مني[481]

بيش از اسلام و تشريع احکام نوراني آن، مردم در قالب‌هاي مختلفي ازدواج مي‌کردند و هر کدام از اين قالب‌ها براي ايشان از منزلگاه خاصي برخوردار بود[482]. در اين نوشتار برآنيم تا ضمن بررسي ازدواج موقت (متعه) چهره واضح و روشن از اين نوع ازدواج ارائه دهيم و آن‌را به عنوان راهکاري در ترويج فرهنگ ناب اسلامي در مسير کاهش آمار مفاسد اجتماعي آشکار و نهان معرفي نماييم، باشد تا با به کارگيري اين شيوه صحيح گامي در راستاي اصلاح روابط زن و مرد در جامعه اسلامي برداريم.

1. سابقه تاريخي ازدواج موقت

اين نوع از ازدواج به همراه انواع ديگر در ميان امت‌هاي پيشين و قبل از اسلام وجود داشته است در کتاب دکتر عمر فروخ مي‌نويسد:

اين عقد که از عقود ازدواج زمان قبل از اسلام است بين مرد و زن غيرباکره بود که اين عقد در زمان معيني براساس مهر مشخص بسته مي‌شد، و اين نوع از ازدواج با پايان يافتن مدت تمام مي‌شد[483].

2. ازدواج موقت در اسلام

ازدواج موقت در زمان پيامبر اکرم9و در دوران حکومت ابوبکر و بيشتر از نيمي از زمان حکومت عمر مرسوم بود، ليکن در اواخر حکومت عمر بن خطاب اين مسأله با نهي و جلوگيري شديد عمر رو به رو شده وي اعلام کرد: اگر به من خبر دهند که مردي ازدواج موقت کرده، وي را سنگسار خواهم کرد.

او در خطبه‌اي ديگر گفت: «همانا قرآن همان قرآن است و رسول، همان رسول، اگرچه دو متعه در زمان رسول خدا9حلال بود ]متعه حج و متعه زنان[پس من از آن دو نهي و جلوگيري مي‌کنم و بر مرتکب شونده آن حد زنا جاري مي‌سازم.»[484] اين عمل خليفه مورد اعتراض بزرگان صحابه قرار گرفت؛ از جمله مخالفان عبارت‌اند از:

1. اميرالمومنين علي7که فرمودند: اگر عمر از ازدواج موقت جلوگيري نمي‌کرد، به جز شخص شقي و بد سرشت کسي زنا نمي‌کرد[485].

2. عبدالله بن عمر؛  3. عبدالله بن عباس؛ 4. جابر بن عبدالله انصاري.

راغب در كتاب محاضرات خود مي‌گويد: روزي يحيي بن اكثم به بزرگي از اهل بصره گفت: چرا ازدواج موقت را حلال مي‌داني و از چه كسي در اين مورد پيروي مي‌كني؟ شيخ گفت: به عمر بن الخطاب. يحيي گفت: چگونه ممكن است و حال آن‌كه عمر در اين مورد اول كسي بود كه جلوگيري كرد و خيلي در اين مورد تعصب به خرج داد.

شيخ گفت: به خاطر آن‌كه خبر صحيحي از جانب عمر به ما رسيده است و به آن عمل مي‌كنيم و آن خبر اين است كه: روزي عمر بالاي منبر رفت و گفت: به درستي كه خدا و رسولش براي شما دو نوع متعه را حلال كرده‌اند؛ متعه حج و متعه زنان، ولي من آن دو را بر شما حرام مي‌كنم و كسي كه مرتكب شود، او را سنگسار مي‌نمايم؛ پس ما شهادت عمر را بر حلال بودن متعه قبول مي‌كنيم، ليكن حرام كردنش را خير[486].

به گواهي تاريخ و به اتفاق همة علماي شيعه و سني، اولين کسي که متعه و ازدواج موقت را منع کرد و به خلاف خدا و پيامبر اکرم9در اين مورد دستور داد حتي براي مرتکب شونده حد قرار داد عمر بن الخطاب بود[487]. اما علماي شيعه به تبعيت از پيامبر اکرم9و اهل‌بيت:ازدواج موقت را جايز مي‌دانند. شهيد ثاني در اين مورد مي‌نويسد: آن‌قدر احاديث در مورد ازدواج موقت به ما رسيده که نزديک است به حد تواتر برسد و البته اين کثرت احاديث در حالي است که شيعه و امامان آن مراحل سخت سياسي دوران بني اميه و بني عباس را طي کردند و اين بسي جاي تعجب است که با اين همه موانع اين قدر زياد احاديث در اين مورد به ما رسيده است.

ازدواج موقت در قرآن مجيد

«(وَالُمحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَامَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ كِتَابَ‌ اللّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُم مَا وَرَاءَ ذلِكُمْ أَن تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُم مُحْصِنِينَ غَيْرَمُسَافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلاَجُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيَما تَرَاضَيْتُم بِهِ مِن بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلِيماً حَكِيماً)[488]؛ و زنان شوهردار (نيز بر شما حرام است؛) مگر آنچه (از كنيزان) كه مالك شده‏ايد. (اين احكامى است كه) خدا بر شما مقرّر داشته است. و غير از اين (زنانِ نامبرده)، براى شماحلال است، كه با اموالتان آنان را طلب كنيد؛ در حالى كه پاكدامنانِ غير زشتكار (= غير زناكار) باشيد. و كسانى از زنان را كه (با مُتعه و ازدواج موقت) از او بهره مى‏بريد، پس‏مَهرشان را، در حالى كه واجب شده، به آنان بدهيد. و هيچ گناهى بر شما نيست در آنچه، بعد از وجوب (مَهر)، با يكديگر در موردش توافق كرديد؛ براستى كه خدا، داناى فرزانه است.»

درباره چگونگي استدلال به آيه شريفه بر ازدواج موقت توجه به نکات زير راهگشاست:

الف) شان نزول:اين آيه از آيات مدني است که در سال اول هجرت در شرايطي که مسلمانان در مقابل پرداخت اجرت، ازدواج موقت‌ مي‌کردند، نازل شد. ليکن؛ البته مسلمانان در پرداخت اجرت به زنان مسامحه مي‌کردند؛ از اين رو، آيه بر طبق عادت معمولي براي تاکيد در پرداخت اجرت نازل شد که بيانگر تاييد ازدواج موقت مي‌باشد.

ب) کاربرد واژه «متعه»:کاربرد اين واژه در عرف مردم به معناي متداول «ازدواج موقت» بيانگر اين مطلب است که اين آيه در مورد ازدواج موقت است.

ج) سياق آيه:اين آيه در ادامه آيات مربوط به بيان شأن و جايگاه ارتباط زناشويي در قالب حلال و حرام است و نوعي ديگر ازدواج را بيان مي‌کند که بايد در بارة آن توضيح داده شود در آيه مي‌خوانيم: «و کساني از زنان را که (با متعه و ازدواج موقت) از او بهره مي‌بريد، پس مهرشان را در حالي که واجب شده به آن‌ها بدهيد.»

پرداخت اجرت نيز در بهره‌برداري در ازدواج موقت قابل تصور است. آيه بعد هم در مورد ارتباط صحيح زناشويي است.

د) نظرگاه مفسران:علامه اميني هجده منبع را از منابع اصلي معرفي مي‌کند و اين آيه را در مورد ازدواج موقت مي‌داند[489]؛ از جمله مجمع البيان، الميزان، و ...

ﻫ ) گفته عمر:اين گفته که متعة حج و متعة نساء در زمان پيامبر وجود داشت و من ممنوع کردم، دلالت بر وجود ازدواج موقت در زمان پيامبر9دارد؛ همان طور که از اين آيه به دست مي‌آيد.

ازدواج موقت در روايات شيعه

بيان شد که تعداد قابل توجهي از روايات شيعه در تفسير آيه ازدواج موقت و پيرامون مسائل ديگر از جانب اهل‌بيت عصمت:مطرح شده است. در يک تقسيم بندي مي‌توان روايات را به چهار دسته کلي تقسيم کرد:

دسته اول:احاديث دلالت کننده بر جواز ازدواج موقت و علت آن.

محمد بن مسلم مي‌گويد: امام صادق7فرمود: خداوند تبارک و تعالي نسبت به شما رأفت و مهرباني کرده و عوض از حرام کردن شراب، ازدواج موقت را حلال نموده است[490].

امام رضا7متعه و ازدواج موقت را از شرايط اسلام دانسته و مي‌فرمايد: محض اسلام، و اساس اسلام شهادت به وحدانيت خداوند است.... و از اساس اسلام اين است که متعتين (ازدواج موقت، تمتع و لذت‌جويي در ايام حج بين عمره و اعمال حج) را حلال بداني؛ آن دو متعه‌اي که خداوند در کتابش آيه‌اي در موردش نازل فرموده، و پيامبر اکرم9آن دو را سنت و مستحب قرار داده است[491].

دسته دوم:احاديثي که بر مستحب بودن ازدواج موقت دلالت دارند.

صالح بن عقبه از پدرش نقل مي‌کند که گفت:

از امام صادق7پرسيدم: آيا براي کسي که ازدواج موقت بنمايد، ثوابي (از طرف خدا) در نظر گرفته شده است؟ امام صادق7فرمودند: اگر با اين عمل (ازدواج موقت) قصد قربت کند و... کلمه‌اي با آن زن صحبت نمي‌نمايد، مگر آن‌که خداوند به عدد هر کلمه حسنه‌اي براي او قرار مي‌دهد و دستي به طرف زن دراز نمي‌نمايد مگر اين‌که خداوند براي او حسنه‌اي قرار مي‌دهد و وقتي به او نزديک شود، خداوند گناهي از او مي‌آمرزد، و وقتي غسل مي‌کند، خداوند به عدد هر مويي از بدن او که آب بر آن جريان پيدا مي‌کند، از او گناه مي‌بخشد.

عقبه مي‌گويد: (با تعجب) پرسيد: به عدد هرمو؟

حضرت فرمودند: (آري) به عدد هر مو (خداوند گناهي از او مي‌بخشد)[492].

هشام ازامام صادق7نقل مي‌کند که حضرت فرمودند: همانا دوست دارم که مؤمن از دنيا نرود مگر آن‌که ازدواج موقت کرده باشد، هرچند يک مرتبه[493].

دسته سوم:احاديثي که بر کراهت ازدواج موقت در مواردي دلالت مي‌کند.

محمد بن فيض گويد: از امام صادق7در مورد متعه و ازدواج موقت سؤال کردم، حضرت فرمود: آري، اگر زن عارفه و آگاه باشد، اشکال ندارد (شما را از چند دسته زنان برحذر مي‌دارم): از «کواشف» بر حذر باشيد، از «دواعي» بر حذر باشيد از «بغايا» بر حذر باشيد و از شوهرداران بر حذر باشيد.

عرض کردم: کواشف چه کساني هستند؟ حضرت فرمود: زناني که کشف شده هستند (بي حجاب هستند) و خانه‌هايشان شخصي است و رفت و آمد (نامشروع) دارند.

عرض کردم: دواعي چه کساني هستند؟ حضرت فرمودند: زناني که مردان را به خود مي‌خوانند و به فساد شناخته شده‌اند.

عرض کردم بغايا چه کساني هستند؟ حضرت فرمود: زناني هستند که به زنا معروف مي‌باشند.

عرض کردم: شوهر‌داران چه کساني هستند؟ حضرت فرمودند: زناني که به طور غير شرعي طلاق داده شده‌اند[494].

دسته چهارم:احاديثي که احکام متعه را بيان مي‌کنند.

 شيخ حر عاملي از محدثان قرن دوازدهم و نويسندة کتاب گران سنگ وسايل الشيعه در بخش نهم از کتاب النکاح، 46 باب با عناوين گوناگون باز کرده است و تعداد 223 روايت نقل مي‌کند؛ از جمله:

1. باب مباح بودن ازدواج موقت (32 روايت)؛

2. باب مستحب بودن ازدواج موقت (15 روايت)؛

3. باب مستحب بودن ازدواج موقت، اگرچه عهد بسته باشد كه آن را ترك كند يا بر او نذر كرده باشد (3 روايت)؛

4. مکروه بودن متعه در صورت بي نيازي و منجر شدن به فساد زنان
(6 روايت)؛

5. باب مستحب بودن ازدواج موقت با زنان امين و عفيف (3 روايت)؛

و ابواب ديگر که در بيان احکام، شرايط و آداب ازدواج موقت است.

اين تعداد روايت بيانگر اهميت موضوع در پيشگاه ائمه معصومين:راويان و محدثان اخبار معصومين:است.

فتواي جديد برخي از علماي اهل سنت درباره ازدواج موقت[495]

مشکل بالا رفتن سن ازدواج دختران، تنها به کشورهاي عربي خاور ميانه محدود نمي‌شود، بلکه به يک شبح تهديد آميز براي همه کشورهاي اسلامي تبديل شده‌است. وب سايت «محيط » طي گزارشي، خاطر نشان کرد که 34٪ دختران در کشورهاي عربي از سن 35 سال گذشته‌اند و اين افراد را دختران نااميد مي‌نامند، زيرا ديگراميدي به ازدواج با فردي شايسته و دلخواه ندارند. تنها در مصر 8 ميليون نااميد وجود دارد، در مراکش وضعيت بدتراست. ممکن‌است همين رقم و شايد هم بيشتر از آن وجود داشته باشند، البته کشورهاي عربي خليج فارس نيز همين مشکل را به نوع ديگري دارند. در اين ميان، وضع «يمن» از همه بدتر است. درصد ازدواج‌هاي زود هنگام، اشتغال دختران خردسال به عنوان خدمتکار و.... ناهنجاري‌هاي بسياري را ايجاد کرده‌است. بالا رفتن آمار دختران نااميد به عوامل متعدد اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي برمي‌گردد. در اين ميان، بالا رفتن سن ازدواج پسران نيز بر اين پديده تأثير گذاشته‌است. از نظر فرهنگي، امروزه ازدواج پسران در سن بالا، امري ناپسند به حساب نمي‌آيد، حال آنکه تا نيمه قرن گذشته، ميانگين سن ازدواج پسران 22 سال بود و مجرد بودن آنان، امري ناپسند تلقي مي‌شد، در سال‌هاي اخير در کشورهاي عربي، کنفرانس‌هاي متعددي در خصوص راهکارهايي براي حل مشکل دير ازدواجي و پير دختري برگزار شده‌است. يکي از راه‌هايي که مورد بررسي قرار گرفت، ازدواج موقت است. در فقه شيعه، ازدواج موقت و زمان‌دار و به قصد طلاق براي زنان بدون شوهر با شرايط خاص،‌مجاز است، اما در فقه اهل سنت، ازدواج موقت و يا هر ازدواجي که مدت دار باشد، حرام است.

به تازگي، تعدادي از علماي اهل سنت اعلام کرده‌اند که خليفه دوم، سنت خدا و پيامبر را حرام کرده‌است،  در حالي که اين حرمت، جايگاه شرعي و قانوني نداشته‌است. از جمله در کتابي به نام « ازدواج متعه حلال است»،  صالح ورداني، فقيه سني سلفي مصري، نوشته است که دلايلي بر تحريم  ازدواج موقت و نيز دلايلي بر تأييد آن  وجود دارد، اما دلايلي  که در تأييد وجود دارند،  محکم‌ترند، زيرا همه آنها به پيامبر اعظم9منسوبند، ‌اما دلايل ابطال به خليفه دوم و صحاح سته منسوب است. ولي در استدلال‌هاي خود، ‌به فقه شيعه نزديک شده و به طور ضمني، احاديث شيعه را در مورد ازدواج موقت، صحيح دانسته‌ و ادله فقهايي که در نسخ آن،‌سخن گفته‌اند را با نقد و بررسي فقهي رد کرده‌است.

 اين نخستين بار است که يک مفتي سني، وارد مباحث و مفاهيم بنيادين در رفتارشناسي جنسي مانند: آموزش و تربيت جنسي، جنسيت يا تمايل جنسي، هويت جنسي، نقش جنسي، حدود و ثغور آموزش و تربيت جنسي، آموزش جنسي قبل از ازدواج مي‌شود و درباره آنها کند و کاو مي‌کند.

به هر حال، مسأله ازدواج موقت، يکي از موضوعات قابل بحث در حوزه  وضعيت زنان در کشورهاي عربي است. بيوه زناني که در کشورهايي مانند مغرب، مصر، الجزاير و يمن زير فشارهاي اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي، کمر خم کرده‌اند، «ازدواج موقت» را به عنوان وسيله‌اي براي آرامش و تأمين حداقل معيشت مي‌يابند. آنان نه تنها اين را عملي از روي اکراه و اجبار، بلکه با رضايت مي‌پذيرند. امروزه،‌ زنان از قشرهاي مختلف،‌پذيراي اين پيشنهاد هستند. زنان و دختران جوان گرفتار، براي گره‌گشايي از وضعيت نابسامان مالي خود، ازدواج زمان‌داررا مي‌پذيرند و پس از نااميدي، خوشبختي خود را يک بار ديگر آزمايش مي‌کنند.

مشکل اساسي، قبلاً اين بود که فرزندان ناشي از  ازدواج‌هاي موقت،  وضعيت حقوقي و شرعي مشخصي نداشتند و اين ازدواج‌هاي عرفي توسط شاهداني از فاميل و يا وعاظ درجه پايين انجام  مي‌شد، ولي اگر قانوني و شرعي بودن اين نوع  زناشويي رسماً پذيرفته شود، مشکل حضانت کودکان نيز قانونمند خواهدشد. روند فزاينده اين گونه ازدواج‌ها در بين اقشار تحصيل کرده و شهرنشين، افراد جدا شده و کساني که مسافرت‌هاي کاري طولاني مدت و يا سفر فصلي دارند به گونه‌اي است که قبح و زشتي حرمت اين گونه‌ ازدواج‌ها نزد عامه مردم از بين رفته‌است.

به طوري که شايد ميزان ازدواج‌هاي عرفي سال ‌هاي اخير در کشورهاي عربي سني، از جمله در يمن به مراتب بيشتر از جوامع شيعي است.

بسياري از دختران و يا بيوه‌زنان تحصيل کرده‌ که صاحب شغل هستند نيز براي حفظ موقعيت خود در محل کار و تثبيت وضعيت اقتصاديشان، گاه مجبور به پذيرفتن ازدواج موقت از سوي کارفرماي خود مي‌شوند. اين امر چنان امروزه در کشورهاي عربي پيداست که هيچ کس نمي‌تواند، منکر آن شود.

عقل و ازدواج موقت

شهوت يک نوع غريزه در وجود انساني است اگر در راه خود مصرف نشود، ناگزير در غير راه خود مصرف خواهد شد و انسان را به انحراف‌هاي جنسي پنهاني و يا علني خواهد کشيد. زني که طلاق گرفته يا شوهر او از دنيا رفته و زماني با شوهر زندگي کرده، چگونه مي‌تواند بعد از چشيدن لذت از شوهر اکنون بدون آن زندگي کند؟ آيا اين زن نمي‌تواند به انحراف‌هاي جنسي ديگر مانند، خود ارضايي، زناي مخفيانه و يا ارضاع با همجنس کشيده شود؟ آيا اگر شرايط مساعدتر شود، اين زن تن به زناي آشکار نمي‌دهد؟

جواني که در بحران جواني و شهوت قرار دارد و شهوت عقل او را مي‌ربايد و قدرتي نيز براي ازدواج دائم در خود سراغ ندارد، براي ارضاي غريزه جنسي به طور مشروع راهي به جز ازدواج موقت ندارد.

عقل سالم و انسان منصف براي پيشگيري از گرفتاري‌هاي نامشروع جنسي براي ارضاي غريزة قوي شهوت، راه صحيح و شرعي ازدواج موقت را توصيه مي‌کند که با شرايط، آداب و احکام خاص خود و حفظ حريم‌هاي شرعي انجام مي‌پذيرد.

ازدواج موقت در حقوق

قانون مدني مصوب 1313 در کتاب هفتم از جلد دوم به پيروي از فقه اماميه بر ازدواج موقت صحه گذاشته است. ماده 1075 قانون ياد شده مي‌گويد: نکاح وقتي منقطع است که براي مدت معيني باشد.

ماده 1076: مدت نکاح منقطع بايد کاملاً معين شود.

ماده 1095: در نکاح منقطع عدم مهر در عقد موجب بطلان است.

ماده 1096: در نکاح منقطع موت زن در اثناي مدت موجب سقوط مهر نمي‌شود و همچنين است اگر شوهر تا آخر مدت با او نزديکي نکند.

ماده 1097: در نکاح منقطع هرگاه شوهر قبل از نزديکي تمام مدت نکاح را ببخشد، بايد نصف مهر را بدهد.

ماده 1098: در صورتي که عقد نکاح اعم از دائم يا منقطع باطل بوده و نزديکي واقع نشده، زن حق مهر ندارد و اگر مهر را گرفته شوهر مي‌تواند آن را استرداد نمايد.

1113. در عقد منقطع، زن حق نفقه ندارد مگر اين‌که شرط شده يا آن‌که عقد مبني بر آن جاري شده باشد.[496]

شرايط و احکام[497]ازدواج موقت

1. شرايط

اول: صيغه عقد ازدواج موقت (ايجاب و قبول)

در زناشويي، چه دائم و چه غير دائم، بايد صيغه خوانده شود و تنها راضي بودن زن و مرد کافي نيست و صيغه عقد را يا خود زن و مرد مي‌خوانند، يا ديگري را وکيل مي‌کنند که از طرف آنان بخواند. (م2363)

ـ وکيل لازم نيست مرد باشد، زن هم مي‌تواند براي خواندن صيغه عقد از طرف ديگري وکيل شود. (م 2364)

ـ زن و مرد تا يقين نکنند که وکيل آن‌ها صيغه را خوانده است، نمي‌توانند به يکديگر نگاه محرمانه نمايند و گمان به اين‌که وکيل صيغه را خوانده کفايت نمي‌کند، ولي اگر وکيل بگويد صيغه را خوانده‌ام کافي است. (م 2365)

الف) ايجاب (آنچه زن موقع خواندن صيغه ازدواج موقت مي‌گويد): اگر خود زن و مرد بخواهند صيغه عقد غير دائم بخوانند، بعد از آن‌که مدت و مهر را تعيين کردند، زن بگويد:

«متعتک نفسي في المدّة المعلومة علي المهر المعلوم؛ خودم را مورد بهره برداري تو (مرد) قرار دادم در مدت معلوم بنابر پاداش معلوم.»

ب‌) قبول (آنچه مرد در پاسخ زن مي‌گويد): مرد بدون فاصله بگويد: «قَبِلْتُ» و اگر ديگري را وکيل کنند، اول وکيل زن به وکيل مرد بگويد: «متعت موکلتي موکلک في المدة المعلومه علي المهر المعلوم» پس بدون فاصله وکيل مرد بگويد: «قبلت لموکلي هکذا» (م 2369)

2. احکام

1. در صورتي که صيغه عقد ازدواج موقت صحيح خوانده نشود، عقد باطل است. اگر در عقد يک حرف غلط خوانده شود که معني آن را عوض کند، عقد باطل است. (م 2371)

2. در صورتي كه زن و مرد نمي‌توانند صيغه را صحيح بخوانند، بايد به شخص ثالثي که مي‌تواند صيغه را صحيح بخواند، وکالت دهند تا از جانب آن‌ها اجراي صيغه نمايد.

3. در صورتي که زن به تنهايي قادر به تلفظ صحيح صيغه عقد ازدواج موقت از جانب خود نباشد، مي‌تواند به شوهر موقت خود وکالت دهد تا از طرف او اجراي صيغه نمايد.

4. در صورتي که مهريه مشخص نباشد و اجراي صيغه عقد موقت شود، عقد باطل است.

5. کسي که دستور زبان عربي را نمي‌داند، اگر قرائتش صحيح باشد و معناي هر کلمه از عقد را جداگانه بداند و از هر لفظي معناي آن را قصد نمايد، مي‌تواند عقد را بخواند. (م 2372)

6. عقد ازدواج بايد به عربي صحيح خوانده شود و اگر خود زن و مرد نتوانند صيغه را به عربي صحيح بخوانند، به هر لفظي که صيغه را بخوانند، صحيح است و لازم نيست وکيل بگيرند، اما بايد لفظي بگويند که معني را بفهماند.

دوم: تعيين مهر در ازدواج موقت

بايد طرفين بر مال توافق نمايند. مهر زن مي‌تواند پول يا منفعت و انجام کاري حلال و يا مباح باشد. در صورت معلوم نبودن مهريه چه از نظر کيفيت يا کميت، عقد ازدواج باطل است.

سوم: تعيين وقت در صيغه عقد ازدواج موقت

تعيين وقت در موقع اجراي صيغه از شرايط عقد ازدواج موقت است و در صورت تعيين نکردن وقت، عقد باطل مي‌شود[498].

چهارم: خالي بودن زن از موانع ازدواج

1. زن نبايد موقع خواندن صيغه ازدواج موقت در عده شوهر قبلي باشد.

تبصره: عده به ايامي مي‌گويند که پس از جدا شدن، زن بايد صبر کند و حق شوهر کردن ندارد تا زماني که دوباره خون حيض ببيند و همين که حيض دوم را ديده، عده او تمام مي‌شود و مي‌تواند شوهر ديگر اختيار نمايد.

اگر زن به طور طبيعي خون حيض نمي‌بيند و يا به اين علت ‌که رحمش را در آورده باشند، اگر در سن کساني مي‌باشد که حيض مي‌بينند (از 9 سال تا 50 يا 60 سالگي) بايد 45 روز عده نگهدارد و سپس ازدواج نمايد.

زناني که عده ندارند

يک‌ ـ زني که اگر سيده باشد، در شصت سالگي و اگر غير سيده باشد، در پنجاه سالگي ديگر خون حيض نمي‌بيند (يائسه).

دو ـ زني که ازدواج کرده، ولي با او همبستر نشده باشد.

سه‌ـ زني که 9 سالش تمام نشده باشد.

زناني که عده ندارند مي‌توانند پس از تمام شدن وقت ازدواج موقت، بلافاصله با شخص ديگري ازدواج کنند.

ـ اگر شوهر موقت بخواهد در ايام عده ازدواج دو مرتبه به همان زن رجوع کند، لازم نيست زن ايام عده را به پايان برساند.

ـ زني که در ايام عده (ممنوعيت از ازدواج) به سر مي‌برد، اگر مسأله حرمت ازدواج در اين ايام را نمي دانست و ازدواج مجدد نمايد، در صورتي كه به او دخول نشده باشد، زن به مرد حرام ابدي نخواهد شد، ليکن در صورتي که دخول انجام گرفته باشد، هر چند مسأله را نمي دانسته، زن بر مرد حرام ابدي خواهد شد.

ـ زن و مردي که مي‌دانسته‌اند ازدواج در ايام عده حرام است، اگر ازدواج نمايند، زن بر مرد حرام ابدي خواهد شد.

ـ عدة زني که از ازدواج موقت حامله شده باشد، به وضع حمل او، يا ديدن دو حيض (در کساني که حيض مي‌بينند) و يا 45 روز در کساني که حيض نمي بينند، به هر کدام که زمانش بيشتر باشد، مي‌باشد.

ـ عده زني که شوهرش بميرد، چه ازدواج موقت و يا دائم، چهار ماه و ده روز قمري مي‌باشد. چه يائسه باشد يا زير 9 سال و چه دخول شده باشد يا نشده باشد.

ـ اگر زن بگويد من در ايام عده نيستم، در صورتي که متهم به دروغ‌گويي و يا فحشا نباشد، مي‌شود سخن او را قبول و با او ازدواج کرد.

2. زن نبايد محرم مرد باشد.

ـ ازدواج با زن هايي مثل مادر، خواهر، (دختر، عمه، خاله، دختر برادر و دختر خواهر)، مادر زن (فعلي و قبلي)، مادر مادر زن و مادر پدر زن با مرد محرم هستند، حرام است. (م 2384)

ـ اگر کسي زني را براي خود عقد نمايد، اگرچه با او نزديکي نکند، مادر و مادر مادر آن زن و مادر پدر او هرچه بالا رود، به آن مرد محرم
مي‌شوند. (2385)

ـ اگر زني را عقد کند و با او نزديکي نمايد، دختر و نوه دختري و پسري او، هرچه پايين روند، چه در وقت عقد باشند و يا بعداً به دنيا بيايند، به آن مرد محرم مي‌شوند. (م 2387)

ـ ازدواج با زن هايي که از طريق شير خوردن به انسان محرم مي‌شوند (خواهر رضاعي) حرام مي‌باشد.

ـ ازدواج با خواهر زن حرام و باطل است، مگر آن‌که زن خود را طلاق بدهد و يا اگر ازدواج با او موقت است، باقي وقت را به او ببخشد و بعد از خروج آن زن از عده، با خواهرش ازدواج نمايد. (م 2397)

ـ احکام و مسائل متفرقه

1. کسي که صيغه را مي‌خواند بايد بالغ و عاقل باشد، چه براي خودش بخواند يا از طرف ديگري وکيل شده باشد. (م 2370)

2. در ازدواج موقت هر کدام از طرفين مي‌توانند به نفع خود شروطي را قرار دهند و پس از آن‌که به توافق برسند، صيغه عقد ازدواج را بخوانند.

3. در موقع خواندن صيغه، زن و مرد بايد قصد انشا کنند؛ به اين معنا
که با خواندن صيغه همين الان زن با اين مرد و يا مرد با اين زن محرم خواهند شد.

4. مردم و يا زن و يا هر دو مي‌توانند به صورت تلفني شخص ديگري را وکيل خود نمايند تا در غياب آن‌ها اجراي صيغه عقد نمايد.

5. در ازدواج موقت زن از مرد ارث نخواهد برد.

6. زن مسلمان نمي‌تواند به عقد کافر در آيد، مرد مسلمان هم نمي‌تواند با زن‌هاي کافرة غيرکتابيه به طور دائم ازدواج کند وبه احتياط واجب ازدواج دائم با زن‌هاي کافرة اهل کتاب نيز جايز نيست، ولي صيغه کردن زن‌هاي اهل کتاب مانند يهود و نصاري مانعي ندارد. (م 2397)

7. اگر با زني که در عدة طلاق رجعي است، زنا کند، آن زن بر او حرام مي‌شود و اگر با زني که در عدة متعه يا طلاق يا عدة وفات است، زنا کند، بعداً مي‌تواند او را عقد نمايد (اگرچه احتياط مستحب آن است که با او ازدواج نکند) (م 2398)

8. اگر با زن بي شوهري که در عده نيست، زنا کند، بعداً مي‌تواند آن زن را براي خود عقد نمايد، ولي احتياط مستحب آن است که صبر کند تا آن زن حيض ببيند بعد او را عقد نمايد، بلکه احتياط مزبور حتي‌الامکان نبايد ترک شود و همچنين است اگر ديگري بخواهد آن زن را عقد کند. (م 2399)

9. اگر زني را که در عده ديگري است براي خود عقد کند، چنانچه مرد و زن يا يکي از آنان بدانند که عدة زن تمام نشده و بدانند عقد کردن زن در عده حرام است، آن زن بر او حرام مي‌شود، اگرچه مرد بعد از عقد با آن زن نزديکي نکرده باشد. (م 2400)

10. اگر زني را براي خود عقد کند و بعد معلوم شود که در عده بوده، چنانچه هيچ کدام نمي دانسته‌اند زن در عده است و نمي دانسته‌اند که عقد كردن زن در عده حرام است، در صورتي که مرد با او نزديکي کرده باشد، آن زن بر او حرام مي‌شود. (م 2401)

11. اگر انسان بداند زني شوهر دارد و با او ازدواج کند، بايد از او جدا شود و بعداً هم نمي تواند او را براي خود عقد کند. (م 2402)

12. شوهر بيش از چهار ماه نبايد نزديکي با متعه خود را ترک کند. (م 2422)

13. زني که صيغه مي‌شود اگر در عقد شرط کند که شوهر با او نزديکي نکند، عقد و شرط او صحيح است و شوهر فقط مي‌تواند لذت‌هاي ديگر از او ببرد، ولي اگر بعداً به نزديکي راضي شود، شوهر مي‌تواند با او نزديکي نمايد. (م 2423)

14. زني که صيغه شده است اگر چه آبستن شود، حق خرجي ندارد. (م 2424)

زني که صيغه شده است حق همخوابي ندارد و از شوهر ارث نمي‌برد و شوهر هم از او ارث نمي برد (م 2425)

15. زني که صيغه شده مي‌تواند بدون اجازه شوهر از خانه بيرون برود، ولي اگر به واسطه بيرون رفتن حق شوهر از بين مي‌رود، بيرون رفتن او حرام است. (م 2427)


 

از نظر قرآن و فقه چه تفاوتي بين زنا و عقد موقت وجود دارد؟

˜پاسخ

اين پرسش را مي‌توان به دو بخش تقسيم کرد:

1. تفاوت بين زنا و ازدواج موقت از نظر قرآن چيست؟

2. زنا و عقد موقت از نظر فقه چه تفاوتي دارند؟

پيش از بيان تفاوت بين زنا و ازدواج موقت، مناسب است آن دو را تعريف کنيم.

تعريف

در تعريف «زنا» گفته‌اند: «نزديکي با زن، بدون عقد شرعي را زنا گويند.»[499] و در تعريف ازدواج موقت مي‌توان گفت: «نزديکي با زن با عقد شرعي که مدت و مهر آن معلوم باشد.»

گناه بزرگ

قرآن کريم «زنا» را در رديف شرک به خدا و قتل نفس معرفي مي‌کند[500]. در اين باره ابن عباس حديثي نقل مي‌کند از پيامبر گرامي9: سوال کردم، کدام گناه از همه گناهان بزرگ‌تر است؟ حضرت فرمود: اين‌که براي خداوند شريکي قرار دهي، در حالي که او تو را خلق کرده است؛ بعد گفتم: بعد از آن کدام گناه؟ فرمود: اين‌که به قتل برساني فرزند خود را به خاطر ترس از اين‌که با تو هم غذا شود. بعد پرسيدم: بعد از آن کدام گناه؟ فرمود: اين‌که با زن همسايه‌ات زنا کني[501]. قرآن کريم در مذمت و تقبيح عمل زنا مي‌فرمايد: «(وَلاَتَقْرَبُوا الزِّنَى إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلاً)[502]؛ و نزديك زنا نشويد؛ [چرا] كه آن، زشتكارى است، و بد راهى است.»

خداوند در اين آيه، «زنا» را عملي بسيار زشت و ناپسند و راهي بسيار بد و خطرناک معرفي مي‌کند و مي‌فرمايد: هيچ‌کس حق ندارد به آن نزديک شود!

راهکار قرآني براي سلامت جامعه

قرآن کريم براي حفظ جامعه، عقد موقت را به عنوان راهي بسيار مناسب و مطابق با حکمت براي انسان قرار داده است:

«(فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً... إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلِيماً حَكِيماً[503] و كسانى از زنان را كه (با مُتعه و ازدواج موقت) از او بهره مى‏بريد، پس‏ مَهرشان را، در حالى كه واجب شده، به آنان بدهيد... براستى كه خدا، داناى فرزانه است.»

از اين بخش از آيه استفاده مي‌شود که اصل ازدواج موقت و صيغه، قبل از نزول اين آيه براي مسلمانان امري مسلم بوده که در اين آيه نسبت به پرداخت مهر توصيه مي‌کند[504]. در پايان آيه آمده است: و خداوند نسبت به مصالح بندگان آگاه و احکامش مطابق با حکمت است.

ازدواج موقت يک ضرورت اجتماعي

با توجه به اين‌که غريزة شهوت يکي از غرايز نيرومند انسان است و نمي‌شود آن را از بين برد؛ زيرا خداوند آن را به خاطر حفظ بقاي انسان در نهاد او گذاشته است، بايد از طريق شرعي تعديل کرد. اکنون در بسياري از محيط‌ها و شرايط، افرادي به خاطرمشکلات مادي و يا به خاطر تحصيلات طولاني قادر به ازدواج دائم نيستند و يا برخي افراد متأهل در مسافرت‌هاي طولاني که با مشکل عدم ارضاي غريزة جنسي مواجه مي‌شوند، چکار بايد بکنند؟ آيا بايد اين غريزة خدادادي را سرکوب کنند و راه راهبان را پيش بگيرند؟ ـ اسلام به اين امر راضي نيست ـ و يا بايد آزاد و بي‌بند و بار باشند؟ در اين‌جا راه سومي نيز هست که نه مشکلات ازدواج دائم را به دنبال دارد و نه به سرکوب غريزه جنسي مي‌انجامد و نه آن بي‌بند و باري را در پي دارد و آن ازدواج موقت (صيغه) است که اسلام آن را پيش روي ما گذاشته است؛ بنابراين، در صورت ضرورت و اضطرار مي‌توان بدان عمل کرد[505].

تفاوت‌هاي زنا و عقد موقت

1. عمل «زنا» به تعبير قرآن (إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلاً)[506] عمل زشت و بد راهي است و ازدواج موقت از روي حکمت و علم خداوند به مصلحت بندگان است: «إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيماً حَكِيماً».

2. بر اثر اين عمل زشت اگر فرزندان نامشروعي به‌ وجود آيند، بين آنان هيچ‌گونه  ارتباطي وجود نخواهد داشت و خودشان را نسبت به يکديگر بيگانه قلمداد خواهند کرد؛ چرا که از اصالت خانوادگي، عاطفه و محبت که موجب ارتباط و اتصال است، برخوردار نمي‌باشند؛ اما در ازدواج موقت اگر صاحب فرزند شوند چون شرعي و قانوني است، با فرزنداني که از ازدواج دائم به دنيا مي‌آيند، هيچ تفاوتي ندارند.

3. عمل زنا غالباً همراه با اضطراب و ترس است، به ويژه براي کساني که اهل ايمان باشند، حال اگر فرزندي به وجود آيد طبعاً اضطراب و دلهره در فرزند تأثير مي‌گذارد که اين خود مشکلات جسمي و روحي‌ ـ رواني براي وي به بار مي‌آورد؛ اما نزديکي بر اساس عقد موقت چون شرعي و قانوني است و قرآن آن را مباح دانسته، مفاسد مذکور را به همراه نخواهد داشت.

4. فرزندان نامشروع خودشان را به کسي و جايي منتسب نمي‌دانند و خود را معلول شهوات و غرايز جنسي يک عده شهوت‌ران مي‌دانند؛ در نتيجه روشن است که در جامعه بحران آفريني مي‌کنند، به طوري که امنيت و آسايش از جامعه سلب خواهد شد، ولي مقاربت مشروع آن عواقب سوء را به دنبال نخواهد داشت.

فرزند نامشروع سرنوشت خود را در آينده مبهم مي‌داند، ولي فرزند قانوني و شرعي اين‌گونه نيست؛ زيرا از اصالت خانوادگي بهره‌مند و نسب وي براي ديگران معلوم است. ممکن است گفته شود: با ايجاد کانون‌هاي تربيتي چه بسا بشود مشکلات مذکور را حل کرد؛ اما بايد دانست که ممکن است در يک مقطع زماني با محبت و عاطفه‌هاي مجازي از بروز مشکلات پيش‌گيري کرد، ولي از آن‌جا که آنان از نعمت محبت و عاطفة واقعي محروم‌اند مشکلات تربيتي و اخلاقي همچنان باقي مي‌ماند.

5. ارتباط زن و مرد در قالب ازدواج موقت خود به خود روابط زناشويي را مديريت مي‌کند و از ارتباط با افراد متعدد کاسته مي‌شود و همين که اين روابط در چهارچوبي نظام‌مند شد، به طور طبيعي از بسياري از بيماري‌هاي مقاربتي و... کاسته مي‌شود و بهداشت جسم و روانِ زن و مرد و جامعه را به ارمغان مي‌آورد.

با توجه به تفاوت‌هايي که بين زنا و ازدواج موقت بيان شد، حکمت اين مطلب روشن مي‌شود که چرا قرآن از عمل زنا نهي کرده و عقد موقت را مباح و جايز دانسته است.

ويژگي‌هاي ازدواج موقت از منظر فقه

در کتب فقهي براي ازدواج موقت ويژگي‌هايي ذکر شده که از آن‌ها تفاوت ازدواج موقت با زنا روشن مي‌شود. اکنون به بعضي از آن‌ها اشاره مي‌کنيم:

1. ازدواج موقت که به آن «متعه» نيز گفته مي‌شود، مانند ازدواج دائمي است که احتياج به عقد مشتمل بر ايجاب و قبول دارد و تنها رضايت قلبي دو طرف و نگارش و اشاره و داد و ستد کافي نيست.[507]

2. زن بايد در طول مدت ازدواج موقت (صيغه) در اختيار مرد باشد و حق ندارد خودش را در معرض مرد ديگري براي صيغه شدن قرار دهد؛ اما در زنا اين حکم رعايت نمي‌شود.

3. زن بايد بعد از اتمام مدت صيغه عدّه نگه دارد؛ يعني اگر زن «رگل» مي‌شود، در صورت آميزش بايد به اندازه‌ دو نوبت قاعدگي عدّه نگه دارد و اگر «رگل» نمي‌شود، بايد 45 روز عده‌ نگه دارد[508] و در اين مدت با مرد ديگري ازدواج نکند. در اين حکم فرق نمي‌کند از وسايل جلوگيري کننده از باردار شدن استفاده کرده باشد يا نه، در حالي که در زنا اين حکم رعايت نمي‌شود[509].

4. اگر مردي از زنش صاحب فرزندي شد، بايد مثل فرزند ازدواج دائم مورد حمايت مرد قرار گيرد و نفقة او را پرداخت نمايد؛ اما در زنا چون فرزند شرعي و قانوني نيست، از حمايت مرد محروم است.

5. در صورتي که مرد بعد از ازدواج موقت بميرد، فرزندش از او ارث مي‌برد، بر خلاف فرزند نامشروع.

يادآوري

اين‌که شهوت‌راني لجام گسيخته را بتوان به شکل قانوني و در چهارچوب خاصي مديريت کرد، دغدغه‌اي بوده که فکر انديشمندان را همواره به خود مشغول داشته است؛ چنان‌که برتراند راسل ـ دانشمند معروف انگليسي‌ ـ ازدواج موقت را به نام «زنا شويي دوستانه» راه حل مشکل جنسي جوانان در عصر حاضر مي‌داند و آن را به دولت‌ها پيشنهاد مي‌کند[510] و يکي از علماي اهل سنت، پس از نقل اين پيشنهاد، افتخار مي‌کند که اين قانون جزو قوانين يکي از مذاهب اسلامي يعني شيعه است[511].

بديهي است طرح فوق از جهات زيادي به «ازدواج موقت» در اسلام نزديک است، ولي طرح اسلام از جهات زيادي روشن‌تر و کامل‌تر و
جامع‌تر مي‌باشد.


فصل پنجم: مسائل گوناگون روابط دختر و پسر

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

اگر شخص به خاطر اين‌كه فرد مورد نظر از نظر ايمان كامل نيست و يا ... ، با او ازدواج نكند، نظر اسلام در اين مورد چيست؟

˜پاسخ

اگر انسان با فردى كه مورد علاقه او نيست و يا شرايط همسر خوب را ندارد، ازدواج نكند، اين گونه نيست كه تا آخر عمر بدون همسر بماند؛ زيرا اگر خانم‏ها در محيط خانه و اجتماع به وظايف دينى و شخصى خود عمل كنند، با اميد به رحمت و فضل الهى، ان‌شاءاللَّه در كار آن‌ها گشايش حاصل خواهد مى‏شود و نبايد با نااميدى، در حال درباره آينده نامعلوم قضاوت کرد.

ازدواج كه بنيان‌گذار كانون پر مهر خانواده است، آن‌قدر مهم و با ارزش است كه حتى در جوامع غيراسلامى و غيردينى نيز اهتمام ويژه‏اى نسبت به آن دارند. در قرآن‌كريم نيز از آن به عنوان آيه و نشانة خدا كه باعث آرامش و سكونت انسان مى‏گردد، ياد شده است و اين نياز طبيعى همة انسان‌هاست. ازدواج امري فطرى، خدادادى و طبيعى است كه سلامت «جسم و روح» انسان را تأمين مى‏كند و نقش فراوانى در پرورش استعدادهاى روحى و فكرى و جسمى انسان برعهده دارد و باعث تكامل انسان مى‏گردد. شهيد مطهرى در اين راستا مى‏گويد: انسان بدون ازدواج به مرحله تكامل نمى‏رسد، اگر چه مراحل علمى و معنوى بالايى را گذرانده باشد.

 هر شخصى كه بخواهد ازدواج موفقى داشته باشد، بايد ويژگى‏هاى همسر مناسب را بداند و طبق آن ويژگى‏ها «انتخاب» كند.

ويژگى‏هاى همسر مناسب‏

 با توجه به روايات و سخن بزرگان، ويژگى‏هايى گوناگون براى همسر شايسته بيان شده كه براى رعايت اختصار برخى از آن‌ها را بر مى‏شماريم:

 برخى براى انتخاب همسر شايسته چهار ويژگى اساسى و چهار ويژگى كه شرط كمال است را نامبرده‏اند که «ويژگى‏هاى اساسى» عبارت‌اند از:

 الف) تديّن و تعهد

 در روايت مى‏خوانيم: «عليك بذوات الدين»[512] با انسان متدين ازدواج كنيد. اعتقاد به خدا و دين باورى نگاه انسان را به هستى و خوشبختى تغيير مى‏دهد، و ارزش‏هاى واقعى را مى‏فهماند و در فراوانى نعمت روحية شكر و انفاق به ديگران، در سختى و مشكلات زندگى، به جاى كج خُلقى و بدبينى، اميد و تلاش را سرلوحة زندگى قرار مى‏دهد.

 «دين» انسان را مسئوليت‏پذير مى‏كند و استقلال شخصيت و روى پاى خود ايستادن را به انسان هديه مى‏دهد؛ همان چيزى كه زن‏ها از مردشان انتظار دارند، و رهايى از تنبلى و انجام ندادن كارهاى لغو و دورى از گناه كه بنيان خانواده را سست مى‏كند، از ديگر نتايج ايمان مى‏باشد. خلاصه در «سايه دين» است كه انسان «طعم خوشبختى» را مى‏چشد.

ب) اخلاق نيك

از امام باقر7نقل شده كه فرمود: «اذا جاءكم من ترضون خُلقه ودينه فزوجوه[513]؛ اگر كسى كه براى خواستگارى شما آمد از اخلاق و دين دارى او راضى هستيد، پس با او ازدواج كنيد.»

ج) شرافت خانوادگى و اصالت داشتن

اين ويژگي به اين معنا نيست كه شهرت يا ثروت و يا موقعيت اجتماعى بالا داشته باشند، بلكه با نجابت بزرگوار باشند و به كارهاى باطل و حرام شهرت نداشته باشند.

د) عاقل باشد و احمق و نادان نباشد

 فرق است بين «عاقل» و «عالم و با سواد»، زيرا چه بسا افرادى كه سواد زيادي ندارند، ولي تدبير و عقل معاش و عقل معاد خوبى دارند.

 شرايط چهارگانه كمال در همسر

 الف) سلامت جسمى و روحى‏

 اگر شخص بيمارى خاصى دارد، از چگونگى آن پيش از عقد با خبر شود و با آگاهي كافى ازدواج كند.

 ب) زيبايى‏

 از نظر ظاهرى حداقل زيبايى را داشته باشد؛ البته كمال زيبايى يك «امتياز» است و «شرطى» كه مانع ازدواج باشد نيست. برخى افراد به هنگام انتخاب همسر فقط زيبايى‏هاى معنوى همسر خود را مد نظر دارند و نسبت به زيبايى‏هاى ظاهرى بى‏توجهى مى‏كنند و مهم نمى‏دانند و از سوي ديگر، برخى افراد نيز به خاطر انتخاب همسر زيبا بقية‏ ويژگى‏هاى همسر مناسب را فدا مى‏كنند و به صِرفِ داشتن زيبايى ظاهر بسنده مي‌نمايند. اين دو گروه «افراط» و «تفريط» مى‏كنند، و بديهى است كه در طول زندگى با مشكل روبه‌رو مي‌شوند؛ از اين رو، پيشنهاد مى‏شود در اين زمينه معتدل و ميانه‌رو باشند.

 ج) علم

 «آگاهى»، درك انسان را نسبت به زندگى بالا مى‏برد، البته ضرورت آن تا حد معمول است و اصرار بر مدارج بالا براى تشكيل زندگى نياز نيست.

 د) هم شأنى‏

 كُفو بودن و هم‌شأنى در مسائل مختلف مثل ايمان، توانايى‏هاى فكرى و فرهنگى، مسائل جسمى، زيبايى و در امور مالى، اقتصادى و سياسى و... مطلوب است.

 نكات

 در پايان بيان چند نكته ضرورى به نظر مى‏رسد:

 اول اين‌كه پيدا شدن شخصى؛ با همة اين اوصاف امرى است دور از دسترس. بلكه گاهى افراد ممكن است مثلاً اعتقاد به نماز و روزه داشته باشند، ولي براي مثال اهل گوش دادن به نوار ترانه نيز باشند، و اين كار از روى اعتقاد آن‌ها نباشد، بلكه از روى تقليد از دوستان و جمع باشد و در خلوت همراه با ترس انجام مى‏دهند. اين‌گونه افراد با افرادى كه به مسائل دينى پايبند نيستند، فرق دارند؛ از اين رو، در برخورد با هر گروه بايد برخود مناسب داشت.

 دوم اين‌كه اين سوال مطرح مي‌شود كه خود خانم تا چه حد مقيد است؟ و از طرفى آيا آن توانايى را دارد كه در همسر خود تحول و تغيير ايجاد كند؟

 سوم اينكه شايد هم‌اکنون ازدواج نكردن قابل تحمل باشد، ولي در آينده كه شرايط تغيير مي‌كند و سن شخص بالا مي‌رود، تحمل او نيز كم مى‏شود و يا مثلاً با فقدان پدر رو به رو مي‌شود که در آن وقت تحمل آن شرايط غيرممكن است.

يادآورى:

 انسان در باره مسأله مهم ازدواج نيازمند مطالعه و مشاورة حضورى يا غيرحضورى با كارشناسان و روان‌شناسان متخصص و متعهد است.

 معرفى چند كتاب پيرامون ازدواج در اسلام:

 1. جوانان و انتخاب همسر، آيت اللَّه حسين مظاهرى‏

 2. ازدواج مكتب انسان سازى، شهيد پاك نژاد

 3. انتخاب همسر، آيت‏اللَّه ابراهيم اميني‏

 4. اسلام و ازدواج، آيت‏اللَّه مشكينى‏


 

آيا مى‏توان با ارتباط تلفنى دختر يا پسرى را ارشاد كرد؟

˜پاسخ

چنانچه خوف مفسده نباشد با رعايت كامل موازين شرعى مانعى ندارد.

استفتاء از آيت اللَّه العظمى فاضل لنكرانى1.

*    *    *

 

اگر دخترى براى انسان مزاحمت ايجاد كند، مى‏تواند براى دور كردن آن از خويش با او صحبت كند؟

˜پاسخ

چنانچه موجب تهييج و مفسده نباشد، به مقدار ضرورت براى رفع مزاحت مانعى ندارد و در غير اين صورت جايز نيست.

 استفتاء از: آيت اللَّه العظمى فاضل لنكرانى ـ حفظه اللَّه.

*    *    *

 

آيا آرايش زنانه براى مردان اشكال دارد؟ توضيح اين كه برخى از جوانان مبادرت به برداشتن زير ابرو، بند انداختن و... مى‏نمايند، لطفاً حكم و فلسفه آن را مرقوم بفرماييد.

˜پاسخ

اگر موجب ترويج فرهنگ دشمنان اسلام و يا مستلزم مفسده و يا تشبّه به زن باشد، جايز نيست.

 استفتاء از دفتر آيت اللَّه العظمى خامنه‏اى ـ دامت بركاته.

*    *    *

 

حكم نامه‌نگارى بين دختر و پسر نامحرم چيست و آيا ارتباط تلفنى جايز است؟

˜پاسخ

جايز نيست. (استفتاء از: آيت اللَّه العظمى فاضل لنكرانى1).

*    *    *

 

شيوه اجراي عقد ازدواج و شرايط آن چگونه است؟

˜پاسخ

الف) شيوه اجراي عقد ازدواج موقت و شرايط آن:

اين مطلب در مبحث ازدواج موقت توضيح داده شد.

ب) شيوه اجراي عقد ازدواج دائم و شرايط آن:

در اين مورد دستور و شرايط و مسائل عيناً از رساله مراجع تقليد[514] نقل مي‌شود:

احکام ازدواج در رساله مراجع چيست؟

پاسخ

احکام نکاح يا ازدواج و زناشويي[515]

به ـ واسطة عقد ازدواج[516]، زن به مرد[517] حلال مي‌شود و آن بر دو قسم است: دائم و غيردائم[518]. عقد دائم آن است که مدت زناشويي در آن معين نشود[519] و زني را که به اين قسم عقد مي‌کنند ِ«دائمه» گويند و عقد غيردائم آن است که مدت زناشويي در آن معين شود، مثلاً زن را به مدت يک ساعت يا يک روز يا يکماه يا يکسال يا بيشتر عقد نمايند[520] و زني را که به اين قسم عقد کنند «متعه و صيغه» مي‌نامند.*

*    *    *

احکام عقد

مسأله 2363 ـ در زناشويي ـ چه دائم و چه غيردائم ـ بايد صيغه خوانده شود و تنها راضي بودن زن و مرد[521] کافي نيست و صيغة عقد را يا خود زن و مرد مي‌خوانند، يا ديگري را وکيل مي‌کنند که از طرف آنان بخواند.

مسأله 2364 ـ وکيل لازم نيست مرد باشد، زن هم مي‌تواند براي خواندن صيغة عقد از طرف ديگري وکيل شود.**

مسأله 2365 ـ زن و مرد تا يقين[522] نکنند که وکيل آنها صيغه را خوانده است، نمي‌توانند به يکديگر نگاه محرمانه نمايند[523] و گمان به اين که وکيل صيغه را خوانده است کفايت نمي‌کند[524] ولي اگر وکيل بگويد صيغه را خوانده‌ام کافي است.

اين مسأله، در رسالة آيت الله بهجت نيست

*    *    *

مسأله 2367 ـ يک نفر مي‌تواند براي خواندن صيغة عقد دائم يا غيردائم از طرف دو نفر[525] وکيل شود و نيز انسان[526] مي‌تواند از طرف زن وکيل شود و او را براي خود به طور دائم يا غيردائم عقد کند[527]، ولي احتياط مستحب آن است که عقد را دو نفر بخوانند.*

اين مسأله، در رسالة آيت الله بهجت نيست

*  *  *

دستور خواندن عقد دائم

مسأله 2368ـ اگر صيغة عقد دائم را خود زن و مرد بخوانند و[528] اول زن بگويد: «زَوَّجْتُکَ نَفْسي عَلَي الصَّداقِ الْمَعْلُومِ» يعني خود را زن تو نمودم به مهري که معين شده، پس از آن بدون فاصله[529] مرد بگويد: «قَبِلْتُ التَّزْويجَ» يعني قبول کردم ازدواج را، عقد صحيح است[530] و اگر ديگري را وکيل کنند که از طرف آنها صيغة عقد را بخواند چنانچه مثلاً اسم مرد «احمد» و اسم زن «فاطمه» باشد و وکيل زن بگويد: «زَوَّجْتُ مُوَکِلِّتِي فاطِمَةَ مُوَکِّلَکَ اَحْمَدَ عَلي الصَّداقِ الْمَعْلُوم»[531]، پس بدون فاصله[532] وکيل مرد بگويد: «قَبِلْتُ لِمُوَکِّلي اَحْمَدَ عَلي الصَّداقِ»[533] صحيح مي‌باشد[534].

*    *    *

دستور خواندن عقد غيردائم

مسأله 2369 ـ اگر خود زن و مرد بخواهند صيغة عقد غيردائم را بخوانند، بعد از آن که مدت و مهر را معين کردند، چنانچه زن بگويد:

«زَوَّجْتُکَ نَفْسي فِي الْمُدَّةِ الْمَعْلُومَةِ عَلَي الْمَهْرِ‌ الْمَعْلُوم»[535] بعد بدون فاصله[536] مرد بگويد: «قَبِلْتُ»، صحيح است. و اگر ديگري را وکيل کنند و اول وکيل زن به وکيل مرد بگويد: «مَتَّعْتُ[537] مُوَکِّلَتِي مُوَکِّلَکَ[538] فِي الْمُدَّةِ الْمَعْلُومَةِ عَلَي الْمَهْرِ الْمَعْلُوم» پس بدون فاصله[539] وکيل مرد بگويد: «قَبِلْتُ[540] لِمُوَکِّلي هکَذا» صحيح مي‌باشد.

شرايط عقد

مسأله 2370 ـ عقد ازدواج چند شرط دارد:

اول: آن‌که به عربي صحيح خوانده شود به احتياط واجب[541]، و اگر خود مرد و زن نتوانند صيغه را به عربي صحيح بخوانند، به هر لفظي كه صيغه را بخوانند صحيح است و لازم هم نيست كه وكيل بگيرند[542]، اما بايد لفظي بگويند كه معني «زَوَّجْتُ» و «قَبِ‍لْتُ» را بفهماند.

دوم: مرد و زن يا وكيل آنها كه صيغه را مي‌خوانند قصد انشاء داشته باشند يعني اگر خود مرد و زن صيغه را مي‌خوانند، زن به گفتن «زَوَّجْتُكَ نَفْسِي» قصدش اين باشد كه خود را زن او قرار دهد و مرد به گفتن «قّبَلْتُ التَّزْويجَ» زن بودن او را براي خود قبول نمايد و اگر وكيل مرد و زن صيغه را مي‌خوانند، به گفتن «زَوَّجْتُ وقَبِلْتُ»[543] قصدشان اين باشد كه مرد و زني كه آنان را وكيل كرده‌اند، زن و شوهر شوند.

سوم: كسي كه صيغه[544] را مي‌خواند بالغ و عاقل باشد[545]، چه براي خودش بخواند يا از طرف ديگري وكيل شده باشد[546].

چهارم: اگر وكيل زن و شوهر يا ولي آنها صيغه را مي‌خوانند،

در عقد، زن و شوهر را معين كنند مثلاً اسم آنها را ببرند يا به
آنها اشاره نمايند. پس كسي كه چند دختر دارد، اگر به مردي بگويد «زَوَّجْتُكَ إِحْدي بَناتِي» (يعني زن تو نمودم يكي از دخترانم را) و او بگويد «قَبِلْتُ» يعني قبول كردم، چون در موقع عقد، دختر را معين نكرده‌اند عقد باطل است.

پنجم: زن و مرد به ازدواج راضي باشند[547]، ولي اگر زن ظاهراً به كراهت اذن دهد و معلوم باشد قلباً راضي است عقد صحيح است.*

مسألة 2376 ـ دختري که به حد بلوغ رسيده و رشيده است، يعني مصلحت خود را تشخيص مي‌دهد، اگر بخواهد شوهر کند، چنانچه باکره باشد[548]، بايد[549] از پدر يا جد پدري خود اجازه بگيرد[550] و اجازة مادر و برادر لازم نيست[551].


فهرست منابع

قرآن کريم.

1.   اخلاق جنسى، مرتضى مطهرى، انتشارات صدرا، چاپ شانزدهم، تير 1381.‏

2.   اذن و آثار حقوقى آن، عليرضا فخيم‏زاده، دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، چاپ اول، 77.

3.   استفتاء، دفتر آيت الله تبريزى‏. دفتر. «tabrizi.org».

4.   استفتاء، دفتر آيت الله خامنه‏اى.‏

5.   استفتاء، دفتر آيت الله سيستانى‏. «sistani.org».

6.   استفتاء، دفتر آيت الله فاضل لنكرانى‏.

7.   استفتائات، امام خمينى‏ و رساله نوين امام خميني‏.

8.   الاشارات والتنبيهات‏، ابوعلي سينا، مع شرح خواجه نصيرالدين طوسي، التحقيق: سليمان دنيا، موسسةالنعمان بيروت، 1413 ق.

9.   امالى، شيخ صدوق‏، المکتبةالاسلامية، قم، الطبعة الرابعةالمصححة، 1404 ق.

10.        انتخاب همسر و ازدواج، سيد مهدى شمس الدين، شفق، چاپ اول، قم، 1375 ش.

11.   آنچه يك جوان بايد بداند، رضا فرهاديان‏.

12.   انس التائبين، امام محمد غزالى‏.

13.   اوصافالاشراف‏، خواجه نصيرالدين طوسي،

14.   اولين دانشگاه و آخرين پيامبر، شهيد دكتر سيد رضا پاك نژاد، 1350 ش، انتشارات كتابفروشى اسلامي.

15.        آيه‏هاى زندگى، حسين اسكندرى، انتشارات سروش صدا و سيما، چاپ اول، 1381.

16.        بحارالانوار، علامه محمدباقر مجلسى، موسسةالوفاء، بيروت، الطبعةالرابعه، 1404 ق.

17.   بررسىفقهى حقوق خانواده، سيد مصطفى محقق داماد

18.   البرهان فى تفسير القرآن، البحرانى، سيد هاشم الحسينى، دار الكتب العلمية، قم، 1334 ش، پنج جلدى.

19.   پرسش‏ها و پاسخ‏ها، رساله دانشجويى مطابق با نظر ده تن از مراجع عظام، سيد مجتبى حسينى، انتشارات دفتر نشر معارف، چاپ اول، 1384

20.   تاج العروس‏ من جواهر القاموس، محمدمرتضي الزبيدي، مکتبةالحياة، بيروت، بي‌تا.

21.        تحرير الوسيله، روح الله الموسوى خمينى، دار الكتب الاسلامية، قم، دو جلد، 1390 ق.

22.   تحف العقول‏، الحسن بن شبعه الحراني، موسسةالنشر الاسلامي، قم، 1404 ق.

23.   التحقيق فى كلمات القرآن الكريم، حسن مصطفوى، وزارت ارشاد جمهورى اسلامى ايران، الطبعة الاولى، 1371 ش.

24.   تحليلى تربيتى بر روابط دختر و پسر در ايران، دكتر على‏اصغر احمدى.

25.   ترجمه نهج البلاغة، ناصر مكارم شيرازى‏، مطبوعاتي هدف، قم، چاپ نهم، 1372.

26.   تعليقاتعلى العروة، آيت الله مكارم شيرازى‏

27.   تفسير القمى‏، علي بن ابراهيم بن هاشم القمي، موسسه دارالکتاب، قم، 1404 ق.

28.   تفسير بيضاوى، قاضى بيضاوى‏

29.   تفسير روح‌المعانى، فى تفسيرالقرآن‌العظيم والسبع، ابوالفضل شهاب‏الدين انسيه محمود الالوسى، 30جلد.

30.   تفسير كبير (مفاتيح الغيب)، فخرالدين رازى، بيروت، دارالكتب العلمية، 1411 ق، 32 جلدى.

31.   تفسير نمونه، آيت الله ناصر مكارم شيرازى، 1373 ش، دار الكتب الاسلامية، تهران چاپ بيست و ششم (27 ج).

32.   تفسير نور، محسن قرائتى، انتشارات در راه حق، قم، 1374 ش.

33.   تهذيب الاحكام‏ في شرح المقنعة، شيخ طوسي، حققه و علق عليه، سيد حسن موسوي الخراساني، دارالکتب الاسلاميه، تهران، 1390 ق.

34.   توضيح المسائل، آيت الله بهجت‏.

35.   توضيح المسائل، آيت الله نورى همدانى‏.

36.   توضيح المسائل، آيت الله وحيد خراسانى‏.

37.   توضيح المسايل مراجع، جامعه مدرسين‏.

38.   توضيح المسايل، آيت الله ناصر مكارم شيرازى‏.

39.   ثواب الاعمال‏ وعقاب‌الاعمال، شيخ صدوق، مکتبةالحيدرية، نجف، 1385 ق.

40.   جاذبه و دافعه امام على7، شهيد مطهرى‏، انتشارات صدرا، تهران، چاپ سي و سوم، 1379 ش.

41.   جامعالمسايل، فاضل لنكرانى‏

42.   جامعه‏شناسى خانواده و ازدواج، اندره ميشل، ترجمه فرنگيس اردلان‏

43.   جامعه‏شناسى، آنتونى گيدنز

44.   جاهليتو اسلام، يحيى نورى‏

45.   جمعيتو تنظيم خانواده، حلم سرشت، پرپوش و دل پيشه، اسماعيل‏

46.   جمعيتو تنظيم خانواده، صمد كلانترى‏

47.   جواهر الكلام‏، الشيخ محمدحسن النجفي، التحقيق: عباس القوچاني، دارالکتب الاسلامية، آخوندي، الطبعةالثالثه، 1367 ش.

48.   الحکمةالمتعاليةفي الاسفار الاربعة، صدرالدين محمد شيرازي (ملاصدرا)، دارالاحياء التراث العربي، بيروت، الرابعه، 1410 ق.

49.   حكمت الهى عام و خاص، مهدي الهي قمشه‌اي، چ 3.

50.   خانوادهدر گذشته و حال، اندره ميشل‏

51.   الخلاف، شيخ طوسى‏، التحقيق: سيدعلي الخراساني، سيد جواد شهرستاني، محمد مهدي نجف، موسسة النشر الاسلامي، قم، الاولي، 1417 ق.

52.   درآمدىبر انديشه‏ها و نظريه‏هاى جمعيت‏شناسى، احمد كتابى‏

53.   دعائم الاسلام‏، نعمان بن محمد بن منصور بن احمد بن حيون التميمي المغزي، التحقيق: آصف بن علي اصغر فيضي، دارالمعارف، 1383 ش.

54.   ديوان حافظ، شمس الدين محمد حافظ شيرازى، مؤسسه انتشارات اميركبير، تهران، 1366 ش.

55.   رفتارهاىجنسى انسان، على اسلامى نسب‏

56.   روان‏شناسى عشق ورزيدن، اينياس لپ، ترجمه كاظم سامى و محمود رياحى، انتشارات چاپ پخش.

57.   روزنامه كيهان، ش 13895، 10 آذر 84.

58.   زن در آيينه جلال و جمال، عبداللَّه جوادى آملى‏، نشر دارالهدي، چاپ ششم، تابستان 1380، بي‌جا.

59.   سيرى در مسائل خانواده، حبيب اللَّه طاهرى‏، چاپ و نشر سازمان تبليغات، چاپ اول، بهمن 1370، بي‌جا.

60.   شخصيت زن از ديدگاه قرآن، هادى دوست محمدى‏، چاپ و نشر بين الملل سازمان تبليغات، چاپ اول، بهار 1380، بي‌جا.

61.   شرح لمعه، (الروضة البهية في اللمعة الدمشقية)، شهيد ثاني (زين الدين الجبعي العاملي)، انتشارات داوري، قم، الاولي، 1410 ق.

62.   شرح نهج‏البلاغة، عبدالحميد بن‌هبه‌اللَّه، ابن ابى‏الحديد، تهران، انتشارات كتاب آوند دانش، 1379 ش.

63.   الصافي، محمد محسن فيض كاشانى، 1402ق، مؤسسة‌ الاعلمى للمطبوعات، بيروت، الطبعة الثانية، 5 جلدى.

64.   صحاح تاج اللغةوصحاح العربية، اسماعيل بن حماد الجوهري، التحقيق: احمد بن عبدالغفار عطار، دارالعلم الملايين بيروت، الرابعة، 1407 ق.

65.   صحيفه سجاديه‏، امام سيد‌الساجدين و‌ ين‌العابدين علي بن الحسين8، نشر الهادي، قم، 1376 ش.

66.   طب در قرآن، دكتر دياب و دكتر قرقوز، ترجمه على چراغى، تهران، انتشارات حفظى، بى‏تا.

67.   العروة الوثقى‏، سيد محمدکاظم طباطبايي ‌يزدي، التحقيق والنشر موسسة النشر الاسلامي، التابعة لجماعة المدرسين، قم، الاولي، 1420 ق.

68.   علل الشرايع، شيخ صدوق ابوجعفر محمد بن على‌ بن حسين بن موسى بن بابويه قمى، مكتبة الداورى قم، 1386 ق.

69.   علل گرايش به مادى‏گرى، مطهرى، شهيد مرتضى، انتشارات صدرا، تهران، قم، 1372 ش (جلد اول مجموعه آثار).

70.   عوالم العلوم، بحرانى‏، الشيخ عبدالله، التحقيق والنشر: مدرسةالامام المهدي(عج)، الطبعةالاولي، 1407 ق.

71.   عيون اخبار الرضا7، الشيخ‌ الصدوق، دارالعالم للنشر(جهان)،1378 ق.

72.   الغدير فى الكتاب والسنةوالادب، عبدالحسين احمد الاميني‌ النجفى، بيروت، دارالكتب العربى، 1387 ق، 11 جلدى.

73.   غررالحكم و دررالكلم، عبدالواحد بن محمد التميمي آمدى (گردآورنده)، مکتبة الاعلام الاسلامي، قم، 1366 ش.

74.   فرهنگ جامع سخنان‌امام‌حسين7، گروه حديث پژوهشکده باقرالعلوم7، ترجمه: علي مؤيدي، نشر معروف، قم، چاپ دوم، 1378 ش.

75.        فرهنگ سخن (بزرگ)، حسن انورى‏، انتشارات سخن، تهران، چاپ اول، 1381 ش.

76.   فرهنگعلوم عقلى، سيد جعفر سجادى‏

77.        فرهنگ فارسى، محمد معين‏، موسسه انتشارات اميرکبير، تهران، چاپ هشتم، 1371 ش.

78.   فرهنگ مهرورزى، حسين انصاريان‏

79.   فقه الرضا7، على بن بابويه‏، التحقيق: موسسة آل البيت:، الناشر: المؤتمر العالمي للامام الرضا7، الطبعةالاولي، 1406 ق.

80.   فمينيسم جهانى و چالش‏هاى پيش رو، عبدالرسول هاجرى‏

81.   فهرست موضوعى تفسير نمونه، احمد على بابائى و رضا محمدى‏، زير نظر آيت الله مکارم شيرازي، مدرسه الامام اميرالمومنين7، قم، پنجم، 1370 ش.

82.   قرآن در آئينه انديشه‏ها، جمعى از نويسندگان سازمان تبليغات اسلامى، نشر سازمان تبليغات، تهران، آذر 1364.

83.   قواعد، الاحکام علامه حلى‏، التحقيق والنشر: موسسة النشر الاسلامي، قم، الاولي، 1413 ق.

84.   كافى، كلينى، محمد بن يعقوب، تحقيق علي اکبر غفاري، دارالکتب الاسلاميه، بي‌جا، چ سوم، 1388 ق.

85.   الکشاف عن حقائق غوامض التنزيل، محمود بن عمر الزمخشرى، بيروت، ادب الحوزه، دارالمعرفة، دارالكتب، 1400 ق.

86.   كشف الاسرار و عدةالابرار، رشيد الدين الميبدى، (معروف به تفسير خواجه عبداللَّه انصارى).

87.   كيمياى محبت، لاله‏اى از ملكوت‏.

88.   لسان العرب‏، ابن منظور، نشر ادب الحوزة، الاولي، 1405 ق.

89.   اللمعةالدمشقيه، محمد بن جمال الدين مکي العاملي (شهيد اول)، التحقيق: علي کوراني، دارالفکر، الاولي، 1411 ش.

90.   ماهنامه اصلاح و تربيت، ش 29.

91.   ماهنامه معارف، شمارة 36، خرداد و تير 1385 ش.

92.   مباني فلسفة عشق از منظر ابن‌سينا و ملاصدرا، مؤسسه بوستان کتاب، انتشارات دفتر تبليغات حوزه علميه قم، چاپ اول، 1382.

93.   مبسوط في فقه الامامية، شيخ طوسى‏، صححه وعلق عليه: سيد محمدتقي الکشفي، المکتبةالمرتضويةلاحياء الآثار الجعفرية، 1387 ق.

94.   مثنوى معنوى، (مثنوى معنوى براساس نسخه نيكلسون) جلال الدين محمد بن محمد مولوى، راستين، جانبى 1375.

95.   مجله زن روز، ش 985.

96.   مجله كتاب زن، ش 26، زمستان 83.

97.   مجله كتاب زنان، ش 24، سال 1383.

98.   مجله معرفت، ش 87.

99.      مجله معرفت، ش 97، سال چهارم.

100.   مجمع البحرين‏، فخرالدين طريحي، التحقيق: السيد احمد الحسيني، مکتب نشر الثقافة الاسلامية، الثانية، 1408 ق.

101.   مجمع‌البيان، ابوعلي الفضل بن‌الحسن الطبرسي، موسسه‌الاعلمي للمطبوعات، بيروت، الطبعة الاولي، 1415 ق.

102.   مجموعه مباحثي از مديريت در اسلام، دكتر ولى اللَّه نقى‏پور، مرکز مطالعات و تحقيقات مديريت اسلامي، تهران، چاپ اول، 1382.

103.   مساله حجاب، شهيد مرتضي مطهري، انتشارات صدرا، تهران، چاپ پنجاه و دوم، 1379 ش.

104.   مستدرك وسايل الشيعه‏ و مستنبط المسائل، محدث نوري طبرسي، التحقيق و النشر: موسسة آل البيت:لاحياء التراث الاولي، 1408 ق.

105.   مسند احمد، احمد بن حنبل، دار صادر، بيروت، بي‌تا.

106.   مصباح المنير، فيومى‏، دارالهجرة، قم، 1405 ق.

107.   معاشرت زنان و مردان از ديدگاه اسلام، حسن صادقى‏، مرکز پژوهشهاي اسلامي صدا و سيما، چاپ اول، 1382.

108.   مفاتيح‌الجنان‏، محدث قمي (شيخ عباس قمي)، انتشارات قدياني، تهران.

109.   المفردات فى غريب القرآن، الراغب الاصفهانى، تهران، المكتبةالمرتضوية، 1332 ش.

110.   مقائيس ‌‌اللغة، ابوالحسين احمد بن فارس بن زکريا، تحقيق و ضبط: عبدالسلام محمد هارون، مرکز النشر مکتب الاعلام الاسلامي، 404 ق.

111.   المقنعة، شيخ مفيد، التحقيق والنشر: موسسة النشر الاسلامي التابعةلجماعة المدرسين، قم، الثانية، 1410 ق.

112.   من لايحضره الفقيه‏، شيخ صدوق، التحقيق: علي اکبر غفاري، جامعةالمدرسين، الثانية، 1404 ق.

113.   منزلت زن در انديشه اسلامى، محمد فنائى اشكورى‏، مؤسسه آموزشي پژوهشي امام خميني;، چاپ اول، بهار 1377، قم.

114.   منهاج الصالحين، آيت الله تبريزى‏

115.   منهاج الصالحين، آيت الله وحيد خراسانى‏

116.   منهاج‌الصالحين، آيت الله‌ سيد علي سيستانى‏، النشر: مکتب آيت الله العظمي سيد علي الحسيني السيستاني، قم، الاولي، 1416 ق.

117.   الميزان فى تفسير القرآن، سيدمحمد حسين طباطبائى، قم، مؤسسه‏ مطبوعاتى اسماعيليان، 1393 ق، 20 جلدى.

118.   ميزان‌الحكمة، محمد محمدى رى شهرى، دفتر تبليغات اسلامى، قم، چاپ سوم، 1367 ش.

119.   نظام بين الملل حقوق بشر، حسين مهرپور

120.   نظام حقوق زن در اسلام، مرتضى مطهرى‏، صدرا، چاپ سيزدهم، زمستان 1368، قم.

121.   نقد كنوانسيون رفع كليه اشكال تبعيض عليه زنان، خانم علاسوند

122.         نگرشى نو بر ازدواج موقت، سيد محمدحسين سجاد، چاپ اول، قم، 1375.

123.   النهايةفي غريب‌الحديث، ابن‌اثير، التحقيق: طاهر احمد الزاوي، محمود محمد الطناحي، موسسة اسماعيليان، قم، الرابعة، 1364 ش.

124.   نهج البلاغه، ترجمه سيد جعفر شهيدى‏، شرکت انتشارات علمي و فرهنگي، تهران، نوبت چهاردهم، 1378 ش.

125.   نورالثقلين، عبدعلى بن جمعه حويزى عروسى، قم، المطبعة العلميه، الطبعةالثانية،1383 ق، پنج جلدى.

126.   هنر عشق ورزيدن، اريك فروم‏

127.   ورزش و تربيت بدنى در جمهورى اسلامى، اداره كل تربيت بدنى وزارت آموزش و پرورش، 1360.

128.   وسائل الشيعه الى تحصيل مسائل الشريعة، محمد بن الحسن حرّ عاملى، داراحياء التراث العربى، بيروت، 1391 ق.

129.   يكصد و هشتاد پرسش و پاسخ، جمعى از فضلاى حوزه علميه قم‏.



[1]. ر.ك: قرآن در آيينه انديشه‌ها، جمعي از نويسندگان سازمان تبليغات اسلامي، ص 378؛ سيري در مسائل خانواده، حبيب الله طاهري، ص 28 ـ 32.

[2]. نساء/ 1؛ اعراف/ 189.

[3]. ر.ك: تفسير نور و تفسير الميزان ذيل آيه 1 سوره نساء.

[4]. ر.ك: تفسير نمونه، ذيل آيه 35 سوره احزاب.

[5]. نساء/ 124؛ نحل/ 97؛ غافر/ 40.

[6]. مائده/ 38؛ توبه/ 68.

[7]. طه/ 117؛ اعراف/ 20ـ22.

[8]. ر.ك: هادي دوست محمدي، شخصيت زن از ديدگاه قرآن، ص 42.

[9]جمعي از نويسندگان سازمان تبليغات اسلامي،. ر.ك: قرآن در آيينه انديشه‌ها، ص 380.

[10]. محمد محمدي ري‌شهري، ميزان الحكمه، ج 6، ص 463.

[11]. حجرات/ 13.

[12]. مرتضي مطهري، نظام حقوق زن در اسلام، ص 205 ـ 206.

[13]. محمد فنايي اشكوري، منزلت زن در انديشه اسلامي، ص 15.

[14]. مرتضی مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، ص 207 ـ 206.

[15]. محمد فنايي اشكوري، منزلت زن در انديشة اسلامي، ص 18.

[16]. همان، ص 20.

[17]. عبدالله جوادي آملي، زن در آيينة جلال و جمال، ص 347.

[18]. ر.ك: تفسير نور، ذيل آيه 11 سوره نساء.

[19]. ر.ك: همو زن در آيينه جلال و جمال، ص 347.

[20]. همو، زن در آيينة جلال و جمال، ص 346 و 345.

[21]. نساء، 12 و 11.

[22]. همان، ص 368.

[23]. همان، ص 369.

[24]. همان.

[25]. شرح نهج البلاغه، ابن ابی‌الحدید (المعتزلی)، ج 3، ص 319.

[26]. ترجمه نهج البلاغه، مکارم شیرازی، ص 390.

[27]. نساء/ 1.

[28]. (إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً)، احزاب/ 35.

[29]. تفسير نمونه، ج 17، ذيل آيه 35 سوره احزاب.

[30]. (وَالسارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالاً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ)، مائده/ 38.

[31]. (وَعَدَاللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمْ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ)، توبه/ 68.

[32]. (وَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِن ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى‏ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلاَ يُظْلَمُونَ نَقِيراً)، نساء/ 124.

[33]. (مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى‏ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ)، نحل/ 97.

[34]. (مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلاَيُجْزَى‏ إِلَّا مِثْلَهَا وَمَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى‏ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بغَيْرِ حِسَابٍ‏)، غافر/ 40.

[35]. طه/ 117.

[36]. اعراف/ 22.

[37]. اعراف/ 120.

[38]. ميزان الحكمه، ج 6، ص 463.

[39]. حجرات/ 13.

[40]. نظام بین الملل حقوق بشر، حسین مهرپور، ص 43 ـ 46 (با تلخیص).

[41]. نقد کنوانسیون رفع کلیة اشكال تبعیض علیه زنان، خانم علاسوند، ص 21 ـ 23 (با اندکی تلخیص).

[42]. جامعه‌شناسی خانواده و ازدواج، اندره میشل، ترجمة فرنگیس اردلان، ص 157.

[43]. سیمای زن در جهان ـ آمریکا، ص 32.

[44]. درآمدی بر اندیشه‌ها و نظریه‌های جمعیت‌شناسی، احمد کتابی، ص 234 و 235.

[45]. جمعیت و تنظیم خانواده، صمد کلانتری، ص 127.

[46]. جمعیت و تنظیم خانواده، حلم سرشت، پرپوش و دل پیشه، اسماعیل، ص 66.

[47]. جامعه شناسی خانواده و ازدواج، اندره میشل، ترجمه فرنگیس اردلان، ص 196.

[48]. سیماي زن در جهان ـ آمریکا، ص 34 و 35

[49]. سیمای زن در جهان ـ آمریکا،ص 34  ـ 35.

[50]. رفتارهاي جنسی انسان، علی اسلامی نسب، ص 87.

[51]. همان، ص 20.

[52]. فمینیسم جهانی و چالش‌های پیش رو،عبدالرسول هاجری، ص 57.

[53]همان، ص 58.

[54]. سیمای زن در جهان ـ آمریکا، ص 34 ـ 40.

[55]. فمینیسم جهانی و چالش‌های پیش رو، عبدالرسول هاجری، ص 62 ـ 63.

[56]. Barringeh F. Newyohk tim 1992 p. 2.

[57]. رفتارهای جنسی انسان، ص 161.

[58]. جامعه‌شناسی، آنتونی گیدنز، ص 443.

[59]. سیمای زن در آمریکا، ص 221.

[60]. خانواده در گذشته و حال، اندره میشل، ص 36.

[61]. فمینیسم جهانی و چالشی‌های پیش رو، ص 83.

[62]. زنان، جنون و پزشکی، ص 164.

[63]. جنگ علیه زنان، ص 326.

[64]. رفتارهای جنسی انسان، ص 158.

[65]. در مورد روابط دختر و پسر به مقالات و پرسش و پاسخ های دیگر این مجموعه مراجعه شود.

[66]. العشق: فرط الحب. ر.ک: مجمع‌البحرین، ج5، ص214؛ لسان‌العرب، ج 1، ص 251؛ مجمع‌البحرین، ج 5، ص 214؛ انس التائبین، ص 2114 و 212، الاربعین، امام محمد غزالی، ص 240؛ اوصاف الاشراف، ص 237 و 128؛ فرهنگ فارسی عمید.

[67]. جاذبه و دافعه امام علی7، شهید مطهری، ص 51.

[68]. برگرفته از کتاب‌های لسان العرب، ج 1، ص 251؛ انس التائبین، ص 211 ـ 212؛ کتاب فطرت، ص 98 و 90.

[69]. روانشناسی عشق ورزیدن، ص 28.

[70]. انگیزش و شخصیت، ص 261.

[71]. جاذبه و دافعه امام علی7، ص 9 ـ 10.

[72]. تفسیر روح المعانی، ج 12، ص 227؛ عبهر العانقین، ص 42 ـ 40.

[73]. الاشارات و التنبیهات، ابوعلی سینا، با شرح خواجه نصیرالدین طوسی، ج 3، ص 383؛ الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة، صدرالدين محمد شيرازي (ملاصدرا)، ج 7، ص 180 ـ 185.

[74]. بقره/ 165؛ تفسیر المیزان، ج 1، ص 406، تفسیر نمونه، ج 1، ص 414.

[75]. یوسف/ 85.

[76]. یوسف/ 30.

[77]. ر.ک: کیمیای محبت، لاله‌ای از ملکوت.

[78]. «وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَن نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَهَا حُبّاً إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ظَلالٍ مُبِينٍ؛ و زنان در شهر گفتند: «زن عزيز (مصر) از غلام جوانش تمنّاى كامجويى از وجودش كرده، و محبت (يوسف) در دلش جاى گرفت!»

[79]. برگرفته از تفسیر المیزانو نمونه.

[80]. بقره/ 165، ر.ک: تفسیر المیزانذیل آیه.

[81]. توبه/ 24.

[82]. بقره/ 165.

[83]. هنر عشق ورزیدن، اریک فروم.

[84]. کلمات مکتوبه فیض کاشانی، ص 80. من طلبنی وجدنی و من...

[85]. قصه حضرت یوسف در سوره یوسف.

[86]. رعد/ 28.

[87]. یوسف/ 61.

[88]. یوسف/ 34.

[89]. یوسف/ 33.

[90]. کافی، ج 3، ص 83، ح 3؛ بحارالانوار، ج 70، 353، 10.

[91]. آثار عشق شهوانی در سوره یوسف آمده و به آن‌ها اشاره شده است.

[92]. مثنوی معنوی.

[93]. دیوان حافظ.

[94]. «مَّا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِن قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ؛ خدا براى هيچ مردى دو دل در درونش قرار نداده است.» احزاب/ 4.

[95]. بقره/ 29.

[96]. زخرف/ 71.

[97]. بلد/ 4.

[98]. روم/ 21.

[99]. نساء/ 1.

[100]. مومنون/ 7 ـ 5.

[101]. اعراف 80 ـ 84 .

[102]. روان شناسی عشق ورزیدن، اینیاس لپ، ترجمه کاظم سامی و محمود ریاحی، ص 26.

[103]. همان.

[104]. مجله معرفت، مقاله «سلامت روان در پرتو التزام عملی به آموزه های دینی»، محمد مهدی صفورایی پاریزی وسلیمان قاسمی، ش 97 سال چهاردهم.

[105]. مجله کتاب زنان، «اسلام و روابط دختر و پسر»، علی زینتی، ش 24، سال 1383.

[106]. تحلیلی تربیتی بر روابط دختر و پسر در ایران، دکتر علی اصغر احمدی، ص 69.

[107]. روم / 21.

[108]. نور/ 30.

[109]. ر.ک: المیزان، ذیل آیه 30 سوره نور.

[110]. التحقیق فی کلمات القرآن، حسن مصطفوی، ج 7، ص 236.

[111]. نور / 31.

[112]. رفتارهای جنسی انسان، دکتر علی اسلامی نسب، ص 64 و 65.

[113]. همان.

[114]. ر.ک: المیزان، ذیل آیه.

[115]. احزاب/ 33.

[116]. مجموعه آثار، مرتضی مطهری، ج 19، ص 436.

[117]. مجله معرفت، «حیاء و خودآرایی و نقش آن‌ها در سلامت روانی زن»، عباس رجبی، ش 87.

[118]. بررسی تاریخ منزلت زن از دیدگاه اسلام، دکتر ثریا مکنون و مریم صانع پور، ص 204.

[119]. احزاب/ 32.

[120]. مدیریت در اسلام، دکتر ولی الله نقی پورفر، ص 221.

[121]. بررسی تاریخی منزلت زن از دیدگاه اسلام و ...، همو، ص 81.

[122]. تحلیلی تربیتی بر روابط دختر و پسر، همو، ص 69.

[123]. روزنامه کیهان، «تصویر قرآن از جوامع نابهنجار»، علیرضا نوبری. ش18395، تاریخ 10 آذر 84.

[124]. مجله کتاب زن، «افول خانواده در آمریکا و انگلیس»، ترجمه و تدوین سید محمد کمال سروریان. ش 26، زمستان 1383، س هفتم.

[125]. ماهنامه اصلاح و تربیت، «بررسی تحلیلی از روابط دختر و پسر»، دکتر محسن ایمانی، ش 29.

[126]. همان.

[127]. قصص/ 25.

[128]. تفسیر نمونه، ج 16، ص 34.

[129]. نساء/ 27.

[130]. نور/ 21.

[131]. آنچه یک جوان باید بداند، رضا فرهادیان.

[132]. حجرات/ 13.

[133]. بقره/ 197.

[134]. بقره/ 21.

[135]. بقره/ 66 ـ 65.

[136]. بقره/ 183.

[137]. انعام/ 153.

[138]. بقره/ 63.

[139]. بقره/ 48.

[140]. اعراف/ 96.

[141]. طلاق/ 3 و 2.

[142]. طلاق/ 4.

[143]. فرهنگ علوم عقلی، سید جعفر سجادی، ص 357.

[144]. حکمت الهی عام و خاص، به نقل از مهدی الهی قمشه‌ای، ج 1، ص 139.

[145]. اشارات و تنبیهات شرح المحقق طوسی، ج 1، جزء سوم، ص 8 .

[146]. وسائل الشیعه،‌ج 1، ص 83، باب 19، حدیث 2.

[147]. ر.ک: ‌ صحیفه سجادیه، ونیز مناجات مریدین از مناجات خمسه عشر.

[148]. دیوان حافظ، غزل 121.

[149]. مثنوی معنوی، دفتر چهارم، بیت 97.

[150]. دیوان حافظ، غزل یازدهم.

[151]. مبانی فلسفة عشق، محمدحسین خلیلی، ص 29.

[152]. این قاعده فقط بین دو انسان جاری نیست، بلکه علاقه به اشیاء نیز همین گونه است؛ برای مثال، شما یک دستگاه صوتی یا گوشی تلفن جدید می‌خرید، هرچه از توانایی‌ها و سرویس دهی آن بیشتر آگاه می‌شوید، علاقه شما به آن شیء بیشتر می‌شود.

[153]. یا اگر حسن کوچکی هم داشته باشد، در ذهن خود پرورش می‌دهد و آن خوبی «کوچک» را «بزرگ» می‌کند و در خلوت خود به آن دلخوش می‌شود.

[154]. سعى كند عيب‏هاى نزديكان خود را را بزرگ نكند و به آن‌ها حسن نيت داشته باشد تا اين علاقه جبران ‏شود. و اين را بداند كه هر انسانى ممكن است در آداب معاشرت و اخلاق خود، معايبى را داشته باشد، چه شخص غريبه باشد و چه آشنا! فقط تفاوت در اين است كه عيب آشنايان و نزديكان آشكار است؛ از اين رو، انسان از آن‌ها دلگير مى‏شود، ولى عيب افراد غريب پنهان و انسان از آن‌ها بى‏خبر است؛ از این رو، عاشق آن‌ها مى‏شود.

[155]. «اذا هَمَمْتَ بشىٍ فتدّبر عاقبته.»

[156]. با مطالعه و دقت در داستان حضرت يوسف7به دست مى‏آيد كه او با اين عقيده توانست بر غريزه جنسى و عشق مجازى غلبه كند.

[157]. ر.ك: معاشرت زنان و مردان در اسلام، ص 109.

[158]. ر.ک: رساله نوین امام خمینی، ج 3، ص 48 به نقل از تحریر الوسیله، ج 2، ص 236 ـ 242.

[159]. ر.ک: معاشرت زنان و مردان از دیدگاه اسلام، ص 113 و 114.

[160]. مؤمنون/ 1ـ7.

[161]. نور/ 1ـ3.

[162]. نور/ 32.

[163]. نور/ 30 و 31.

[164]. نساء/ 27.

[165]. نور/ 21.

[166]. بقره/ 183.

[167]. برخى مفسران نوشته‏اند كه با پاى برهنه رفت و هشت روز در راه بود و پاهايش تاول كرد و در راه از گياهان مى‏خورد. (تفسیر نمونه، ج‏16، ص 55)

[168]. در برخى احاديث آمده است كه موسى7غذا يا نان خواست (تفسیر صافى، ج‏4،
ص 86) ولى اين روايات مصاديق نيكى را تعيين مى‏كند.

[169]. ظاهراً «استحياء» بر تلاش او برای حفظ عفت دلالت دارد (از این رو «حیاء» نیامده است).

[170]. راه رفتن انسان نشان دهنده شخصيت او است؛ چراكه راه رفتن اقسامى دارد؛ گاهى با تكبّر، گاهى با وقار و فروتنى، گاهى تحريك آميز و عشوه‏گرانه و گاهى با عفت و حياراه مى‏رود.

هركدام از اين حركت‏ها پيامدها و پيام‏هاى خاص خود را دارد.

[171]. تفسير فخر رازى و تفسیر نمونه ذيل آيه و تفسیر نور الثقلين، ج 4، ص 123.

[172]. ر.ك: تفسیر نمونه، ج 16، ص 67.

[173]. همان، ج 16، ص 68.

[174]. تفسیر صافى، ج ‏4، ص 88 ـ 87.

[175]. تفسیر نمونه، ج 16، ص 68.

[176]. ر.ك: مجمع البيان، ذيل آيه، و تفسیر صافى، ج ‏4، ص 88 ـ 87.

[177]. این بخش از تفسیر آیات از «تفسیر قرآن مهر» (تفسیر ویژه جوانان) دارد.

محمدعلی رضایی اصفهانی و همکاران قبل از انتشار استفاده شد.

[178]. تفسیر نورالثقلین، ذیل آیه.

[179]. تفسير صافى، ج 3، ص 430.

[180]. تفسیر نمونه، ج 14، ص 436.

[181]. نویسندگان تفسير نمونه اصرار دارند كه «غض» به معناى كاستن قلمرو نگاه است. (همان، ج 14، ص 437). اما مانعى ندارد كه آيه هم به آن معنا و هم به معناى خيره نگاه نكردن و كوتاهى خود نگاه باشد؛ زیرا مورد اول در مورد قبل از برخورد با زنان پيش مى‏آيد و مورد دوم پس از برخورد و نگاه مرد به آنان پيش مى‏آيد.

[182]. تفسیر نمونه، ج 14، ص 439.

[183]. ر.ك: تفسير قمى و تفسیر نمونه ذيل آيه.

[184]. صافى، ج 3، ص 430 كه از كافى حكايت مى‏كند.

[185]. برخى پوشاندن صورت و دست‏ها را واجب يا مطابق احتياط مى‏دانند، و برخى ديگر غير واجب يا مستحب مى‏دانند؛ البته جواز باز بودن صورت و دست‏ها در موردى است كه منشأ فساد و انحراف نشود و اين نوعى تسهيل بر زنان در امور زندگى است. (تفسیرنمونه، ج14، ص449 و 500).

[186]. همان، ج 14، ص 440.

[187]. ر.ك: تفسیر نور الثقلين، ج 3، ص 593؛ تفسیر نمونه، ج 14، ص 451.

[188]. در احاديث اهل بيت:نيز به ممنوعيت نگاه غلامان اشاره شده است و برخى با توجه به روايات مخالف آن را خلاف احتياط مى‏دانند. (تفسیر نمونه، ج 14، 452 و وسائل الشيعه، كتاب النكاح، باب 124، ح 8).

[189]. اين مطلب از احاديث استفاده مى‏شود (ر.ک: وسائل الشيعه، ابواب مقدمات نكاح، باب 111؛ جواهر الكلام، ج 29، ص 94؛ تفسیر نمونه، ج 14، ص 452).

[190]. اين مطلب را برخى مفسران حكايت كرده‏اند. (تفسیر نمونه، همان).

[191]. ر.ك: تفسیرنمونه، ج 17، ص 289.

[192]. نک: لسان العرب، مجمع البحرين، مفردات، تاج العروس، و تفسیر نمونه ذيل آيه.

[193]. همسران را قبل از دختران آورد؛ زیرا همسران در خانه مى‏مانند و به مرد نزديك‌ترند، ولى دختران همسر ديگران مى‏شوند و مى‏روند. (تفسیر نمونه، ج 17، ص 432).

[194]. در تفسیر این آیات نیز از تفسیر قرآن مهر (ویژه جوانان) دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی و همکاران استفاده شد.

[195]. تحریر الوسیله، امام خمینی، کتاب الرضاع.

[196]. در صورتی که مرد با همسر خود آمیزش کرده باشد و بنابراین، تنها اجرای عقد برای محرمیت کافی نیست.

[197]. فرهنگ بزرگ سخن، حسن انوری، ج 4، ص 3540.

[198]. احزاب/ 32.

[199]. العروة الوثقي، ج 2، ص 804.

[200]. همان.

[201]. تحرير الوسيله، مسئله 29.

[202]. همان.

[203]. همان.

[204]. توضيح المسايل مراجع، انتشارات جامعه مدرسين، ج 2، مسئله 2433، ص 415.

[205]. وسايل الشيعه، ج 14، باب 15، ح 2.

[206]. ر.ك: معاشرت زنان و مردان، حسن صادقي.

[207]. رساله مراجع مسئله، 889.

[208]. اینگونه استفتائات که بدون ذکر آدرس آورده می‌شود توسط پژوهشگران مرکز انجام شده و مکتوب آن موجود است.

[209]. یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ برگرفته از تفسیر نمونه، تدوین: جمعی از فضلای حوزه علمیه قم، ص 461 ـ 463.

[210]. سیستانی sistani.orgاينترنت: تبريزي tabrizi.orgاينترنت؛ دفتر: همه. به نقل از كتاب: پرسش‌ها و پاسخ‌ها، رساله دانشجويي مطابق با نظر ده تن از مراجع عظام، سيد مجتبي حسيني، انتشارات دفتر نشر معارف، چاپ: اول، 1384 ش، ص 191 ـ 192.

[211]. همان، ص 192.

[212]. استفتائات امام، ج 3، س6 و39؛ توضيح المسايل، آیت الله وحید، م 2442؛ تعليقات علي العروة مکارم، آیت الله ناصر مکارم شیرازی، النكاح، م51؛ توضیح المسائل، آیت الله نوري همدانی، م 2442؛ استفتاء آیت الله خامنه‌ای، س482؛ و دفتر فاضل؛ دفتر سيستاني و تبريزي؛ توضيح المسائل، آیت الله بهجت، م 1933؛ به نقل از همان، سيد مجتبي حسيني، ص 202 و 203.

[213]. نور/ 30.

[214]. همان، مجتبی حسینی، ص 197.

[215]. توضیح المسایل مراجع، مسئله 2445 ـ استفتاء: سؤال 639 و 627؛ توضیح المسایل، 2441؛ (صافی: توضیح المسایل مراجع، م 2445، مکارم: همان 2445؛ بهجت، سیستانی، وحید، همان، 2445 و وحید: توضیح‌المسایل، مسئله 2590؛ تبریزی و فاضل: توضیح المسایل مراجع، م 2445) به نقل از همان، سید مجتبی حسینی، ص 193.

[216]. آیت الله خامنه‌ای، استفتاء، س 779 و 651 و دفتر: همه، به نقل از همان، ص 194.

[217]. شعراء/ 166.

[218]. تفسیر نمونه ذیل آیه.

[219]. بحارالانوار، ج 76، ص 67.

[220]. علل الشرایع، شیخ صدوق، ج 2، ص 547.

[221]. تواب الاعمال، همو، ص 264.

[222]. الکافی، شیخ کلینی، ج 5، ص 544.

[223]. همان، ج 5، ص 549.

[224]. فقه الرضا، علی ابن بابویه، ص 278.

[225]. تحریرالوسیله، حضرت امام خمینی، ج 1، ص 274.

[226]. همان، ج 2، ص 469.

[227]. همان، ج 2، ص 470.

[228]. ر.ک: تفسیر نمونه، ج 9، ص 196.

[229]. ر.ك: طب در قرآن، ص 181 ـ 182.

[230]. همان، ج 2، ص 389 ـ 390.

[231]. ر.ک: عقد موقت در همین نوشتار.

[232]. «الحیاء سبب الی کل جمیل»، بحارالانوار، ج 77، ص 211، ح 1.

[233]. حسین انصاریان، فرهنگ مهرورزی، ص 120. به نقل از تحف العقول، ص 17 و بحارالانوار، ج 1، ص 118، باب 4، حدیث 11.

[234]. عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 56، حدیث 207.

[235]. غررالحکم، 2900.

[236]. «لاایمان لمن لاحیاء له»: (امام صادق7)، کافی، ج 2، ص 106، حدیث 5.

[237]. مساله حجاب، استاد مرتضی مطهری.

[238]. «یجب علی النساء التستر کما یحرم علی الرجال النظر ولایجب علی الرجال التستروان کان یحرم علی النساء النظر؛ نعم حال الرجال بالنسبة الی الصورة حال النساء‌ ویجب علیهم التستر مع العلم یتعهد النساء فی النظر من باب حرمت الاعانة علی الاثم

[239]. در این‌ جا دیدگاه های مختلف وجود دارد: 1. کراهت (مبسوط شیخ طوسی)، 2. یک مرتبه جایز و تکرار جایز نیست (محقق شیرازی) علامه در قواعد و شهید اول و ثانی در لمعه و شرح لمعه؛ 3. نگاه به صورت و دست ها مطلقاً جایز نیست (صاحب جواهرالکلام، صاحب عروةالوثقی و حضرت امام).

[240]. ر.ک: معاشرت زنان و مردان، حسن صادقي.

[241]. «النظر سهم من سهام ابلیس مسموم ومن ترکها لله عزوجل لا لغیره اعقبه اله امناً وایماناً یجد طعمه» وسایل الشیعه، ج 14، باب 104، مقدمات نکاح، ح 5.

[242]. «من نظر الی امراة فرفع ‌بصره الی السماء او غض بصره لم یرتدّ الیه طرفه حتی یرزقه الله ایماناً یجد طعمه.»، ر.ک: همان، حدیث 9 و 10.

[243]. یوسف/ 23.

[244]. ر.ک: تفسیر نور، ج 6، ص 46.

[245]. فرهنگ فارسی، دکتر محمد معین، ج 1، ص 1112.

[246]. فرهنگ بزرگ سخن، دکتر حسن انوری، ج 3، ص 1811.

[247]. همان، ج 2، ص 1806.

[248]. همان.

[249]. همان، ج 2، ص 1995.

[250]. همان، ج 5، ص 4402.

[251]. همان، ج 4، ص 4729.

[252]. همان، ج 8، ص 7819.

[253]. ر.ک: آیین بهزیستی اسلام.

[254]. همان، به نقل از تحف العقول، ص 214.

[255]. همان، به نقل از غررالحکم، حدیث 1039.

[256]. منتخب میزان الحکمه، ص 137 به نقل از امالی صدوق، ج 3، حدیث 436.

[257]. همان، به نقل از الدعوات، 118،276.

[258]. یونس/ 62.

[259]. همان، به نقل از تحف العقول، ص 6.

[260]. هدف اصلی خلقت انسان رسیدن به کمال نهایی و قرب الی‌الله است. در آیه‌ شریفه 56 سوره‌ ذاریات می‌خوانیم: «جن و انسان را جز برای پرستش خود نیافریدم.» امام صادق7در روایتی معروف می‌فرماید: «بندگی گوهری است که باطن آن ربوبیت است؛ پس هرچه از بندگی به دست نیامده باشد، در ربوبیت یافت می‌شود و هرچه از ربوبیت پوشیده و پنهان باشد، در بندگی حاصل می‌گردد.» مصباح الشریعه، باب 100 «فی حقیقةالعبودیه». به نقل از آداب الصلوة، امام خمینی، ص 8.

[261]. «انی تارک فیکم الثقلین...؛ من در میان شما دو چیز گران بها، به یادگار گذاشته‌ام که اگر به آن‌ها تمسک جویید، هرگز گمراه نخواهید شد؛ کتاب خدا و عترتم اهل‌بیت و آن‌ها هرگز از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا آن‌که بر حوض به من خواهند پیوست». اهل بیت فی کتاب السنه، محمد ری شهری، کمال الدین و تمام النعمه، ابوجعفر محمد بن علی شیخ صدوق و تعلیق شیخ حسین اعلمی، ج1، ص225، ح 4 و اصول کافی و تهذیب که با تعابیر مختلف روایت کرده‌اند.

[262]. اسراء/70 «(وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ)؛و بيقين فرزندان آدم را گرامى داشتيم؛ و آنان را در خشكى و دريا، (بر مركب‏ها) سوار كرديم؛ و...».

[263]. روایات فراوانی در مورد مستحبات وارد شده که آثار و نتایج علمی آن‌ها نیز به اثبات رسیده است. (ر.ک: قرآن و زندگی).

[264]. ر.ک: روزنامه همشهری، 7،4،1379.

[265]. (فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ)توبه/ 82 و اعراف/ 32.

[266]. اعراف/ 32.

[267]. درباره بهشت و توصیف بهشت ر.ک: فهرست موضوعی تفسیر نمونه، تهیه و تنظیم احمدعلی بابائی و رضا محمدی، ص 228 ـ 238.

[268]. زخرف/ 71.

[269]. (فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا)، روم/ 30.

[270]. نهج البلاغه، دکتر سید جعفر شهیدی، خطبه 209.

[271]. یوسف، 12

[272]. همان.

[273]. ر.ک: ورزش و تربیت بدنی در جمهوری اسلامی، اداره کل تربیت بدنی وزارت آموزش و پرورش، 1360.

[274]. از میان رشته‌های ورزشی بر سوارکاری، تیراندازی و شنا تاکید شده است و حتی مسابقه‌دادن در این رشته‌ها و تعیین جایزه هم نه تنها ممنوع نیست، بلکه توصیه شده است. (ر.ک: اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، دکتر سیدرضا پاک‌نژاد. انتشارات کتابفروشی اسلامی، ج 14)

[275]. «... و وسعتی در دانش و (نیروی) بدنش افزود.» بقره/ 247.

[276]. «بهترین کسی که استخدام می‌کنی (شخص) نیرومند درستکار است.» قصص/ 26.

[277]. بقره/ 83 .

[278]. نحل/ 9.

[279]. میزان الحکمه، ج 4، ص 82 به نقل از بحارالانوار، ج 74.

[280]. همان به نقل از کافی، ج 2، ص 151.

[281]. همان به نقل از کافی، ج 2، ص 150.

[282]. منتخب میزان الحکمه، محمدی ری‌شهری، تلخیص سید مجید حسینی، ص 247. در این باره روایات فراوان ديگري وجود دارد كه سفارش مي‌كند به زيارت يكديگر برويد.

[283]. (بِعِجْلٍ حَنِيذٍ). (هود/ 69)

[284]. احزاب/ 53.

[285]. کافی، 1،28.

[286]. افزون بر اين، هر خانه‌اي كه مهمان داخل آن خانه نشود، ملائكه نیز داخل آن خانه نمي‌شوند. منتخب ميزان الحكمه، ص 312.

[287]. انعام/ 11: بگو: «در زمين گردش كنيد! سپس بنگريد فرجام تكذيب‌كنندگان چگونه بوده است؟!»

[288]. «سافٍروا تصّحوا وتغنموا». منتخب میزان الحکمه، حدیث 253 به نقل از کنزالعمال 17470.

[289]. (وَلَكُمْ  فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ)نحل/ 6.

[290]. اعراف/ 31.

[291]. اعراف/ 32.

[292]. وسایل الشیعه، ج 3، ص 340.

[293]. نور/ 58.

[294]. مشهور است که این کلام به حضرت علی7منسوب می‌باشد، ولی در منابع روایی دریافت نشد.

[295]. «(وَأَعِدُّوا لَهُم مَااستَطَعْتُم مِن قُوَّةٍ وَمِن رِبَاطِ الْخَيْلِ...)؛ (انفال، 8) و هرچه در توان دارید، از تیر و از اسب‌های آماده برای (مقابله با) آن (دشمنـ)ان، آماده سازید... .»

[296]. اخلاق جنسي، مرتضي مطهري، ص 22 و 36.

[297]. مؤمنون/ 23.

[298]. تين/ 4.

[299]. غاشیه/ 17.

[300]. نور/ 30.

[301]. مقائيس اللغه، مادة غض.

[302]. وسائل الشيعه، ج 14، ص 138.

[303]. ر.ك، مسأله حجاب، مرتضي مطهري، ص 69.

[304]. ر.ك، بحار الانوار، ج 1، ص 221.

[305]. همان، ج 96، ص 275.

[306]. ر.ك: فروع كافي، ج 5، ص 559.

[307]. غرر الحكم، و بحار الانوار، ج 104،‌ ص40.

[308]. بحارالانوار، ج 14، ص 291.

[309]. ر.ك، دعائم الاسلام، ج 2، ص 202.

[310]. (فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ)يوسف/ 31.

[311]. بحار الانوار، ج 104، ص 38.

[312]. احزاب/ 32.

[313]. عروة الوثقي، ج 2، ص 804.

[314]. ر.ك، وسائل الشيعه، ج 14، ص 151.

[315]. همان.

[316]. ر.ك، جواهر الكلام، ‌ج 29، ص 99.

[317]. نور/ 31.

[318]. احزاب/ 33.

[319]. ر.ك،‌ مفردات راغب اصفهاني، مادۀ برج.

[320]. ر.ك،‌ وسائل الشيعه، ج 14، ص 149.

[321]. همان.

[322]. وسائل الشیعه، ج 14، ص 209.

[323]. ر.ك: مجمع البيان، ج 3، ص 138،‌ تفسير كشّاف،‌ ج 3، ص 230.

[324]. وسائل الشيعه، ج 14، ص 109.

[325]. همان.

[326]. وسائل الشيعه، ج 14، ص 109.

[327]. نور/ 31.

[328]. همان.

[329]. نساء/ 23.

[330]. مقاييس اللغه، مادۀ ارب.

[331]. نور/ 60.

[332]. تفسير صافي، ج 3، ص 431.

[333]. نظام حقوق زن در اسلام، ص 15.

[334]. بقره/ 235.

[335]. قانون مدني، مادة 1034.

[336]. بقره/ 237.

[337]. شرح لمعه، ج 5، ص 241 ؛ جواهر الكلام، ج 30، ص 124.

[338]. جواهر الكلام، ج 30، ص 124.

[339]. بقره/ 235.

[340]. احزاب/ 52؛ همچنين ر.ك: تفسير كاشف، ج 6، ص 52؛ تفسير نمونه،‌ ج 17، ‌ص 390.

[341]. مائده/ 5.

[342]. نساء/ 25.

[343]. مصباح المنیر، ماده «خدن».

[344]. قصص/ 23ـ27.

[345]. فرهنگ بزرگ سخن، حسن انوری، ج 4، ص 2853.

[346]. وسائل الشیعه، ج 14، ص 14 و 17.

[347]. همان، ج 14، ص 14 ـ 17.

[348]. «(إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنكِحَكَ إِحْدَى‏ ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ)؛ (شعيب) گفت: «در حقيقت من مى‏خواهم كه يكى از اين دو دخترم را به همسرى تو درآورم» (قصص/ 27)

[349]. انتخاب همسر و ازدواج، سید مهدی شمس الدین، شفق، چاپ اول، قم، 1375، ص 79.

[350]. تحریم/ 5.

[351]. بقره/ 221.

[352]. عنكبوت/ 41.

[353]. نفسير نمونه، ج 24، ص 280.

[354]. قرآن روی باکره و غیرباکره بودن زن تکیه نکرده، و برای آن اهمیتی قائل نشده است؛ زیرا در مقابل اوصاف معنوی که ذکر شد، این مسئله اهمیت چندانی ندارد. برای آگاهی بیشتر از معنای این آیه ر.ک: تفسير نمونه، ج 24، ص 280.

[355]. با توجه به تعبیر اول آیه (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى‏ نِسَائِكُمْ)این مطلب به دست می‌آید. ر.ک: المیزان، ذیل آیه.

[356]. تفسير نمونه، ج 1، ص 732.

[357]. روم/ 21.

[358]. نور/ 32.

[359]. ر.ک: تفسير نمونه، ج 14، ص 422.

.[360] رسول خدا9فرمود: «ما بنی فی الاسلام احب لله عزوجل من التزویج؛ هیچ بنایی در اسلام محبوب تر از ازدواج نزد خداوند بنا نشده است.» وسایل الشیعه، ج 14، ص 3، به نقل از رسالة دانشجویی مطابق با نظر ده تن از مراجع عظام، تألیف سید مجتبی حسینی، ص 211.

.[361] «من تزوج فقد احرز نصف دینه.» وسایل الشیعه، ج 14، ص 5 به نقل از همان، ص 211.

[362]. همان، ص 212.

.[363] آیه‌های زندگی، حسین اسکندری، انتشارات: سروش صدا و سیما، چاپ اول 1381، صفحه 131.

[364]. منهاج الصالحین، سیستانی: ج2؛ النکاح، م70 ؛ استفتاءات امام;: ج 3، اولیا العقد، س 27؛ استفتاء، خامنه‌ای: س 798 ؛ جامع المسایل، فاضل: ج1، س 1438؛ ـ تعلیقات علی العروه، مکارم: اولیاء العقد، م 2؛ منهاج الصالحین: وحید، ج3، م 1237؛ منهاج الصالحین، تبریزی: اولیاء العقد، م 1237؛ توضیح المسائل، بهجت: م 1891 ـ توضیح المسائل، صافی؛ نوری: م 2372 و 2373، به نقل از کتاب: رساله دانشجویی مطابق با نظر ده تن از مراجع عظام. سید مجتبی حسینی، چاپ: اول ـ 1384 ﻫ.ش ـ انتشارات: نشر معارف ص 222.

[365]. همان، ص 223.

[366]. اذن و آثار حقوقی آن، علیرضا فخیم‌زاده، ص 200.

[367]. همان، ص 39 ـ 40.

[368]. همان، ص 200.

[369]. همان، ص 203 و 204.

[370]. فرهنگ جامع سخنان امام حسين7، ص 572. «اي پروردگاري كه جز تو هيچ معبودي نيست، بر قضاي تو صبر مي‌كنم.»

[371]. بقره/ 155.

[372]. بقره/ 216. «... و چه بسا چيزى را دوست مى‏داريد و آن براى شما بد است. و خدا مى‏داند، و شما نمى‏دانيد.»

[373]. اعراف/ 96.

[374]. طلاق/ 2ـ3.

[375]. روم/ 41.

[376]. زمر/ 53 و 54. «بگو: «اى بندگان من كه در مورد خودتان زياده روى كرده‏ايد، از رحمت خدا نااميد نشويد، [چرا] كه خدا تمام آثار (گناهان) را مى آمرزد؛ كه تنها او بسيار آمرزنده [و] مهرورز است.»

[377]. غافر/ 60. « مرا بخوانيد تا (دعاى) شما را بپذيرم».

[378]. آل‌عمران/ 26.

[379]. «(وَأَن لَّيْسَ لِلاِْنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى)؛ و اينكه براى انسان جز كوشش او نيست». نجم/ 39

[380]. ر.ک: مصباح المنیر و مقايیس اللغه، مادۀ «نکح» و «زوج».

[381]. ر.ک: صحاح، مقاییس اللغه و مصباح المنیر.

[382]. ر.ک: وسائل الشیعه، ج 10، ص 48، ج 15، 344 و ج 20، ص 349 و 355.

[383]. بررسی فقهی حقوق خانواده، سید مصطفی محقق داماد، ص 22.

[384]. ر.ک: وسائل الشیعه، ج 20، ص 17.

[385]. همان، ص 19.

[386]. ر.ک: مجله زن روز، ش 985، ص 52.

[387]. بقره/ 223.

[388]. نساء/ 3.

[389]. ر.ک: بحارالانوار، ج 93، ص 89.

[390]. ر.ک: وسائل الشیعه، ج 11، ص 164.

[391]. روم/ 21.

[392]. همان.

[393]. بقره/ 187.

[394]. بقره/ 223.

[395]. نور/ 32.

[396]. مقنعه، شیخ مفید، ص 496.

[397]. اقتباس از کتاب التعریفات، ص 108؛  فرهنگ معارف اسلامی، ج 3، ص 2034.

[398]. نظام حقوق زن در اسلام، مطهری، ص 30.

[399]. «متعه» اسم مصدر «تمتیع» به معنای منفعت بردن است و «متعه» در ازدواج به معنای ابراز التذاذ و انتفاع است. (ر.ك: مقاییس اللغه و نهایه، مادۀ «متع»)

[400]. این برنامه در قوانین مدنی کشورمان نیز پذیرفته شده است. (ر.ک: قانون مدنی، مواد 1075 تا 1077.)

[401]. نساء/ 24.

[402]. نساء/ 3.

[403]. معارج/ 30.

[404]. نساء/ 24.

[405]. کتاب خلاف، ج 4، ص 340.

[406]. ر.ک: الغدیر، ج 6، ص 225.

[407]. تفسیر بیضاوی، ج 3، ص 76.

[408]. زمخشری در کشاف، ج 1، ص 498، فخررازی در تفسیر کبیر، ج 10، ص 49، میبدی در کشف الاسرار، ج 2، ص 469، ابن اثیر در نهایه ـ متع.

[409]. تفسیر کبیر، ج 10، ص 50.

[410]. ر.ک: الغدیر، ج 6، ص 223.

[411]. ر.ک: بحارالانوار، ج 4، ص 356.

[412]. تفسیر برهان، ج 1، ص 460.

[413]. مومنون/ 6.

[414]. نور/ 32.

[415]. ر.ک: مصباح المنیر و مقائیس اللغه ـ ، مادۀ ایم.

[416]. وسائل الشیعه، ج 14، ص 7.

[417]. بقره/ 148.

[418]. همان.

[419]. نساء/ 23.

[420]. همان.

[421]. وسائل الشیعه، ج 14، ص 293.

[422]. نساء/ 22.

[423]. همان.

[424]. همان.

[425]. تحریر الوسیله، ج 2، ص 278؛  وسائل الشیعه، ابواب ما یحرم بالمصاهره.

[426]. همان، ص 281.

[427]. بقره/ 230.

[428]. ر.ک: جواهر الکلام، ج 30، ص 18.

[429]. همان، 221.

[430]. بقره/ 234.

[431]. بقره/ 232.

[432]. مقايیس اللغه و مصباح المنیر و كتاب العين، مادۀ «غصل ـ عضل».

[433]. بقره/ 237.

[434]. نساء/ 25.

[435]. وسائل الشیعه، ابواب عقد النکاح، باب 6.

[436]. در روایات بیشتر دو تعبیر مهر و صداق به کار رفته است.

[437]. نساء/ 4.

[438]. نساء/ 24.

[439]. مفردات راغب، واژه «صدق، نحل، اجر و فرض».

[440]. احزاب/ 49.

[441]. بقره/ 236.

[442]. ر.ک: جواهر الکلام، ج 31، ص 55.

[443]. ر.ک: تحریر الوسیله، ج 2، ص 297.

[444]. ممکن است اختیار تعیین مهر به مرد و یا شخص سومی داده شود که در این صورت، هر آنچه معين كنند مهر خواهد بود، ولي اگر اختيار تعيين به زن واگذار شود، نمي‌تواند بيش از مهرالسنه (500 درهم) تعيين كند. (ر.ك: تحرير الوسيله، ج2، ص 300). در اين مورد بين فتواي فقها و قوانين مدني اختلاف است؛ زيرا قانون تا مهرالمثل را اجازه مي‌دهد. (قانون مدني، مادة 1090.)

[445]. بقره/ 237.

[446]. بقره/ 229.

[447]. نساء/ 20.

[448]. مصباح المنیر، ماده «قطر» و نیز تفسیر نمونه، ج 2، ص 340.

[449]. شاید این ذهنیت از داستان ازدواج موسی7با دختر شعیب ناشی شده باشد. اینان تاریخچه مهر را به چند دوره تقسیم کرده‌اند که عبارت‌اند از: دورة مادرشاهی و طفیلی بودن مرد، دورة پدر شاهی ولی با ربودن دختر از قبیله دیگر که مهری در کار نبود، دورة کار برای پدر دختر و دورة پیشکشی هدیه و ظهور مهریه. (ر.ک: نظام حقوق زن در اسلام، مرتضی مطهری، ص 194.)

[450]. ر.ک: تحریر الوسیله، ج 2، ص 299.

[451]. اگر چه دانشمندان می‌گویند مرد از زن شهوانی‌تر است، اما طبق روایات شهوت زن نه برابر شهوت مرد است. (ر.ک: بحارالانوار، ج 40، ص 225 و مستدرک الوسائل، ج14، ص 428.)

[452]. اقتباس از کتاب نظام حقوق زن در اسلام، ص 198.

[453]. نساء/ 3.

[454]. ر.ک: مفردات، صحاح و مصباح، مادة ثنی، ثلث و ربع.

[455]. نظام حقوق زن در اسلام، ص 390.

[456]. علت حکم آن است که وجودش مدار بود و نبود حکم است و حکمت، وجودش مدار وجود حکم است، ولي نبودش موجب نبود حکم نیست.

[457]. نساء/ 19.

[458]. بقره/ 229.

[459]. نساء/ 19.

[460]. بقره/ 231.

[461]. بحارالانوار، ج 43، ص 97.

[462].  عوالم العلوم، ج 11، ص 363.

[463]. وسایل الشیعه، کتاب نکاح، باب 37، حدیث 2.

[464]. همان، باب 40، حدیث 2.

[465]. همان، ابواب المهور.

[466]. همان، باب 55، حدیث 3.

[467]. همان، و عروة الوثقی، ج 2، باب نکاح، مسئله 5. «اللهم انی ارید أن اتزوّج فقدر لی من النساء اعففهن فرجاً و احفظن لی فی نفسها و مالی و او سعهنّ رزقاً و اعظمهنّ برکة و قدر لی ولداً طیّباً و تجعله خلفاً صالحاً فی حیاتی و بعد موتی».

[468]. نظام حقوق زن در اسلام، شهید مطهری، ص 15.

[469]. بقره/ 235.

[470]. نساء/ 3.

[471]. تهذیب الاحکام، ج 7، کتاب نکاح، باب 33، کفویت در ازدواج؛ تحریر الوسیله، کتاب نکاح، مسئله 4؛ وسائل الشیعه، کتاب نکاح، باب 28؛ فروع کافی، باب 24 و 25.

[472]. همان.

[473]. تهذیب‌الاحکام، ج 7، کتاب نکاح، باب33، کفویت در ازدواج؛ وسایل الشیعه، باب 29 و 30.

[474]. ر.ک: در پاسخ پرسش‌های دیگر، این موارد روشن شده است.

[475]. ر.ک: توضیح المسائل، مراجع؛ تحریر الوسیله، امام خمینی;.

[476]. تحریرالوسیله، امام خمینی;، کتاب نکاح، مسئله 28؛ وسایل الشیعه، کتاب نکاح، باب 26.

[477]. وسایل الشیعه، کتاب نکاح، باب 36 حدیث 13.

[478]. همان، باب 105 و 118.

[479]. تحریر الوسیله، امام خمینی;، القول فی النکاح المؤجّل، ص 274 ـ 277؛ وسایل الشیعه، کتاب نکاح، باب المتعه، باب 18.

[480]. عروة الوثقی، باب نکاح، مساله 6؛ وسایل الشیعه، کتاب نکاح، باب 54.

[481]. میزان الحکمه، محمدی ری شهری، مکتب الاعلام الاسلامی، ج4، ص 271، ح 7802.

[482]انواع ازدواج های مرسوم در زمان جاهلیت عبارت‌ اند از:

1. نکاح الاستبضاع؛ 2. نکاح الرهط؛ 3. نکاح البدل؛ 4. نکاح المقت؛ 5. نکاح الخدن؛ 6. نکاح الشعار؛ 7. نکاح السفاح؛ 8. زواج المتعه. برای توضیح بیشتر ر.ک: تاریخ الجاهلیه، عمر فروخ، ص 156؛ جاهلیت و اسلام، یحیی نوری، ص 602 به بعد.

[483]. نگرشی نو بر ازدواج موقت، سید محمد حسین سجاد.

[484]. مسند احمد حنبل، ج 1، ص 28 ـ 26.

[485]. تفسیر کبیر، فخر رازی، ج 10، ص 51.

[486]. الغدير، ج 6، ص 212.

[487]. الغدیر، ج 3، ص 333.

[488]. نساء/ 24.

[489]. الغدیر، ج 3، ص 230 ـ 231.

[490]. وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج 14، ص 438 ح 7، باب يک، ابواب المتعه کتاب النکاح.

[491]. همان، ص 439، ح 15.

[492]. من لایحضره الفقیه، کتاب النکاح باب‌المتعه، ج3، ص463، ج18؛ وسائل‌الشیعه، ج14، ص 442، حدیث 2.

[493]. همان، ج 14، ص 443، حدیث 7.

[494]. وسائل الشیعه، کتاب النکاح، ابواب المتعه، باب 8، حدیث 3.

[495]. ماهنامه معارف، صاحب امتیاز: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری، معاونت امور اساتید، خرداد و تیر 1385، شمارة 36.

[496]. قانون مدنی، مصوب 18 اردیبهشت 1307 به کوشش سید عباس حسینی نیک، انتشارات مجد، چاپ چهارم، 1382، تهران.

[497]. کلیه احکام که بعد از آن‌ها عدد چهار رقمی در داخل پرانتز قرار دارد، از رساله مراجع (دوازده نفر) دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم می‌باشد.

[498]. همان، ص 411.

[499]. المفردات، راغب اصفهانی، ص 215.

[500]. آن‌جا که در توصیف «عباد الرحمن» می‌فرماید: «(وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلاَ يَزْنُونَ وَمَن يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثَاماً)؛ و كسانى كه معبود ديگرى را با خدا (بعنوان پرستش) نمى‏خوانند؛ و شخصى را كه خدا (كشتن او را) حرام كرده است، جز بحق نمى‏كُشند؛ و زنا نمى‏كنند؛ و هر كس اين (كارها) را انجام دهد، [كيفرِ] گناه را خواهد ديد.» (فرقان/ 68)

[501]. مجمع البیان، طبرسی، ص 179.

[502]. اسراء/ 32.

[503]. نساء/ 24.

[504]. تفسیر نمونه، ج 3، ص 372.

[505]. همان، ج 3، ص 341، (با تلخیص و تصرف).

[506]. اسراء، 32.

[507]. تحریر‌الوسیله، امام خمینی، ج2، ص 289 ـ 291.

[508]. همان.

[509]. تفسیر نمونه، ج 3، ص 381.

[510]. ایشان می‌گوید: جوانان باید قادر باشند ازدواجی داشته باشند که با ازدواج دائم معمولی سه تفاوت داشته باشد:  نخست این‌که طرفین قصد بچه‌دار شدن نداشته باشند؛ دیگر این‌که جدایی آن‌ها به آسانی صورت گیرد و سوم این‌که بعد از طلاق زن هیچ گونه حق نفقه نداشته باشد. (ج 3، ص 283)

[511]. رساله نوین، ج 3، ص 68.

[512]. وسایل الشیعه، جلد 14، ص 120.

[513]. کافی، ج 5، ص 247.

[514]. رساله مراجع، چاپ جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 138.

تذکر: متن رساله فتوای حضرت امام خمینی;و حواشی از مراجع تقلید عصر حاضر است.

[515]. تمام اين پاسخ از كتاب توضيح المسائل مراجع (مطابق با فتواي دوازده نفر از مراجع معظم تقليد) از صفحه 379 ـ 387 مي‌باشد.

[516]. مکارم: ازدواج از مستحبات است و اگر کسی بترسد که با ترک ازدواج در حرام بیفتد ازدواج بر او واجب است. بواسطة عقد ازدواج...

[517]. سیستانی: و مرد به زن...

[518]. خوئی، تبریزی، سیستانی: دائم و غیردائم (ازدواج موقت)...

[519]. خوئی، سیستانی، تبریزی: و همیشگی باشد...

[520]. خویی: ولی باید مدّت ازدواج از مقدار عمر زن و شوهر زیادتر نباشد که در این صورت عقد دائمی خواهد بود...

سیستانی: ولی باید مدت ازدواج از مقدار عمر زن و شوهر یا یکی از آنها زیادتر نباشد که در این صورت عقد باطل خواهد بود...

تبریزی: ولی بنابر احتیاط باید مدّت ازدواج از مقدار عمر زن و شوهر زیادتر نباشد...

* بهجت: مسأله ـ عقد نکاح یا ازدواج، عقدی است که بوسیلة آن زن به مرد حلال می‌شود و آن بر دو قسم است:

1. عقد دائم: و آن عبارت است از ازدواجی که مدت در آن معین نشود و زنی را که به این صورت عقد می‌کنند «دائمه» گویند.

2. عقد غیردائم: و آن عبارت است از ازدواجی که مدت در آن معین شود و زنی را که به این صورت عقد کنند «متعه» یا «صیغه» می‌نامند، مثل آن که به مدت یک ساعت یا یک روز یا یک ماه یا بیشتر عقد نمایند.

[521]. سیستانی: و همچنین نوشتن...

** مکارم: مسأله ـ وکالت مرد از طرف زن، یا زن از طرف مرد، برای خواندن صیغه
مانعی ندارد.

[522]. سیستانی: تا اطمینان ...

[523]. مکارم: ولی اگر وکیلی مورد اعتماد باشد و بگوید خوانده‌ام کافی است.

فاضل: نمی‌توانند با یکدیگر رفتار محرمانه نمایند...

[524]. سیستانی: بلکه اگر وکیل بگوید صیغه را خوانده‌ام ولی اطمینان به گفتة او نباشد، احتیاط واجب آن است که بر آن ترتیب اثر ندهند.

[525]. گلپایگانی، صافی: از طرف زن و مرد...

[526]. گلپایگانی، صافی: نیز مرد...

[527]. گلپایگانی، صافی: و همچنین زن می‌تواند از طرف مرد وکیل شود که خود را به عقد او درآورد...

* مکارم: مسأله ـ احتیاط مستحب آن است که یک نفر از سوی دو همسر صیغة عقد نخواند، یعنی دو طرف عقد دو نفر باشند و نیز احتیاط مستحب این است که انسان نمی‌تواند از طرف زن وکیل شود تا او را برای خود به طور دائم و یا موقت عقد کند.

[528]. سیستانی: و پس از تعیین مقدار مهر...

[529]. سیستانی: بدون فاصلة قابل توجهی ...

[530]. سیستانی: و همچنین اگر فقط «قَبِلْتُ» بگوید عقد صحیح است...

[531]. خویی، تبریزی، سیستانی: وکیل زن بگوید: زَوَّجْتُ مُوَکِّلَکَ اَحْمَدَ مُوَکِّلَتِی فاطِمَةَ عَلَی الصَّداقِ الْمَعْلُومِ...

[532]. سيستاني: بدون فاصلة قابل توجهي....

[533]. خوئی، صافی، تبریزی، سیستانی: قَبِلْتُ التَّزْوِیجَ لِمُوَکِّلِی اَحْمَدَ عَلَی الصَّداقِ المَعْلُومِ...

[534]. اراکی، خوئی، تبریزی: و بنابر احتیاط واجب باید (گلپایگانی، صافی: و بهتر آن است) لفظی که مرد می‌گوید با لفظی که زن می‌گوید مطابق باشد، مثلاً اگر زن «زَوَّجْتُ» می‌گوید مرد هم «قَبِلْتُ التَّزْویج» بگوید.

سیستانی: و احتیاط مستحب آن است که لفظی که مرد می‌گوید با لفظی که زن می‌گوید مطابق باشد، مثلاً اگر زن «زَوَّجْتُ» می‌گوید مرد هم «قَبِلْتُ التَّزْوِیج» بگوید نه «قَبِلْتُ النِّکاحَ».

[535]. مکارم: (من خودم را به همسری تو در مدت معین با مهر معین درآوردم) مرد نیز بگوید: «قَبِلتُ» (قبول کردم) یا اینکه وکیل زن بگوید: «مَتَّعْتُ مُوَکَّلِتی مُوَکِّلَکَ فِی المَدّةِ الْمَعْلُومَةَ عَلَی الْمَهْرِ الْمَعْلومِ» (موکلة خودم را به ازدواج موکل تو در مدت معین با مهر معین درآوردم)، وکیل مرد نیز بگوید: «قَبِلْتُ لِمُوَکِّلی هکَذا» (قبول کردم برای موکل خودم همینطور).

[536]. سیستانی: بدون فاصلة قابل توجهی...

[537]. خویی، سیستانی: زَوَّجْتُ...

[538]. ]كلمة «مّوِكَ‍لِكِ» در رساله آيت الله تبريزي نيست[

[539]. سیستانی: بدون فاصلة قابل توجهی...

[540]. خویی، سیستانی: قَبِلْتُ التَّزْوِیْجَ...

[541]. ]عبارت «به احتياط واجب» در رساله آيت الله اراكي نيست[

[542]. گلپایگانی، صافی: اول: آن که به عربی صحیح خوانده شود و اگر خود مرد و زن نتوانند صیغه را به عربی صحیح بخوانند بهتر بلکه أحوط آن است که کسی را که می‌تواند به عربی صحیح بخواند وکیل کنند لکن لازم نیست و خودشان هم می‌توانند به غیرعربی بخوانند...

خوئی، تبریزی، فاضل: اول: آن که (خوئی، تبریزی: بنابر احتیاط) به عربی صحیح خوانده شود و اگر خود مرد و زن نتوانند صیغه را به عربی صحیح بخوانند چنانچه ممکن باشد بنابر احتیاط واجب (فاضل، تبریزی: احتیاط واجب آن است) کسی را که می‌تواند به عربی صحیح بخواند وکیل کنند و اگر ممکن نباشد خودشان می‌توانند به غیرعربی بخوانند...

سیستانی: اول: آن که بنابر احتیاط واجب به عربی خوانده شود و اگر خود مرد و زن نتوانند صیغه را به عربی بخوانند می‌توانند به غیرعربی بخوانند و لازم نیست وکیل بگیرند...

[543]. گلپایگانی، صافی: اگر وکیل مرد و وکیل زن صیغه را می‌خوانند به گفتن «زَوَّجْتُ الخ وَقَبِلْتُ»...

[544]. فاضل: صیغه عقد...

[545]. اراکی: کسی که صیغه را می‌خواند عاقل باشد...

گلپایگانی، صافی: کسی که صیغه را می‌خواند عاقل و بنابر احتیاط لازم بالغ باشد...

خویی، تبریزی: کسی که صیغه را می‌خواند بنابر احتیاط، بالغ و عاقل باشد...

[546]. سیستانی: سوم: کسی که صیغه را می‌خواند باید عاقل باشد، و اگر برای خود می‌خواند باید بالغ نیز باشد، بلکه بنابر احتیاط عقد کودک نابالغ ممیز برای دیگری کافی نیست، و اگر خواند باید طلاق دهند یا دوباره عقد بخوانند...

[547]. سیستانی: ولی اگر ظاهراً کراهت داشته باشند و معلوم باشد قلباً راضی هستند، عقد صحیح است.

* بهجت: مسأله ـ بنابر أظهر، ترجمة صیغة عقد به فارسی یا زبان دیگر با وجود قدرت بر عربی کافی است، و احتیاط مستحب عربی بودن صیغه است، و برای کسی که آشنا به معنای عربی صیغه نیست و فقط می‌داند که صیغة عقد، به این لفظ جاری می‌شود، احتیاط مستحب این است که هم صیغة عربی و هم ترجمه‌اش را بخواند، و اکتفا کردن او به عربی خالی از تأمل نیست، و اگرنمی‌توانند صیغة عربی را بخوانند و یا وکیل بگیرند، قطعاً ترجمه کافی است.

کسی که صیغة عقد را می‌خواند، چه برای خود و چه به عنوان وکیل، بنابر احتیاط واجب، باید بالغ و عاقل باشد و در هنگام خواندن صیغه قصد ایجاد عقد نکاح داشته باشد، و اگر در حال مستی صیغه را بخوانند، عقد صحیح نیست.

ولیّ یا وکیل زن یا مرد، که صیغة عقد را می‌خوانند باید زن و شوهر را به قصد و لفظ معین کنند و در صورتی که زن یا شوهر به لفظ یا قصد معین نشود، چه از روی غفلت باشد یا با قصد خلاف، عقد باطل است.

مکارم: مسأله ـ عقد ازدواج شرایطی دارد از جمله:

1. احتیاط آن است که صیغة آن به عربی صحیح خوانده شود، ولی در صورتی که مرد و زن نتوانند صیغه را به عربی بخوانند می‌توانند به زبان خود بخوانند و گرفتن وکیل برای خواندن صیغه به زبان عربی واجب نیست، ولی باید لفظی بگویند که معنی همان صیغة عربی را بفهماند.

2. کسی که صیغه را می‌خواند باید قصد انشاء داشته باشد یعنی قصدشان این باشد که با گفتن این الفاظ همسری در میان آن دو برقرار گردد، زن خود را همسر مرد قرار دهد و مرد این معنی را قبول کند، وکیل نیز باید چنین قصدی را داشته باشد.

3. کسی که صیغة عقد را می‌خواند باید عاقل و احتیاطاً بالغ باشد هرچند از طرف دیگری وکیل باشد.

4. ولیّ یا وکیل در اجرای صیغة عقد باید زن و شوهر را معین کند، بنابراین اگر کسی چند دختر دارد نمی‌تواند به مردی بگوید: «زَوَّجْتُکَ اِحدی بَناتی» (یکی از دخترانم را به همسری تو درآوردم).

5. زن و مرد باید از روی اختیار به ازدواج راضی باشند ولی اگر یکی از آن دو ظاهراً با کراهت اجازه می‌دهد، اما می‌دانیم قلباً راضی است عقد صحیح است.

6. صیغة عقد باید صحیح خوانده شود و اگر طوری غلط بخوانند که معنی آن را عوض کند عقد باطل است اما اگر معنی عوض نشود اشکالی ندارد.

[548]. سيستاني: و متصدي امور زندگاني خويش نباشد...

[549]. خوئی، اراکی، فاضل، صافی: بنابر احتیاط واجب باید...

گلپایگانی: بنابر احتیاط باید...

بهجت: بنابر احتیاط تکلیفاً...

[550]. بهجت: ولی در غیر باکره در صورتی که بکارتش به سبب شوهر کردن از بین رفته باشد، اجازه پدر و جد پدری لازم نیست. ]پايان مسأله[

سیستانی: بلکه بنابر احتیاط واجب اگر خود متصدی امور زندگانی خویش باشد نیز باید اجازه بگیرد...

[551]. تبريزي: و پدر نيز مي‌تواند با رعايت مصلحت دختر او را شوهر دهد.

مكارم: احتياط آن است كه با اجازة پدر یا جد پدری ازدواج نماید ولی اگر همسر مناسبی برای دختر پیدا شود و پدر مخالفت کند اجازة او شرط نیست. ]پايان مسأله[

سایت های مرتبط

ارتباط با ما

ایمیل: info@rezaeesfahani.com

Rezaee.quran@gmail.com

تلفن تماس:

1ـ  02537110251 از ساعت 8 الی 14

2. تلفن تماس و دورنگار: 02537734094 از ساعت 17 الی 20

آدرس:

1ـ قم، میدان جهاد، مجتمع آموزش عالی امام خمینی (ره)، ساختمان نبیین، دفتر مدرسه عالی قرآن و حدیث، از ساعت 8 الی 14

2. قم، میدان رسالت، بلوار سمیه، خیابان شهید رجایی، کوچه 4، پلاک 77، از ساعت 17 الی 20